1. సమాసం అంటే ఏమిటి? – రకాలు, విగ్రహవాక్యం (Samasam Meaning and Types)
రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదాలు కలిసి ఒక పదంగా మారడాన్ని సమాసం అంటారు. సమాసం అంటే 'కలయిక'. ఇందులో పదాల మధ్య ఉన్న విభక్తి ప్రత్యయాలు లోపిస్తాయి. సమాసాలు పరీక్షల్లో 'ఏ సమాసం?' అనే ప్రశ్నగా తప్పక వస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- పూర్వపదం: సమాసంలో మొదటి పదం. ఉత్తరపదం: రెండవ పదం.
- సమస్త పదం: సమాసం ద్వారా ఏర్పడిన పదం. ఉదా: రాజభవనం.
- విగ్రహవాక్యం: సమాసాన్ని విడదీసి అర్థం చెప్పే వాక్యం. ఉదా: రాజు యొక్క భవనం.
- సమాసాల రకాలు (ముఖ్యమైనవి 6):
- తత్పురుష సమాసం
- కర్మధారయ సమాసం
- ద్విగు సమాసం
- ద్వంద్వ సమాసం
- బహువ్రీహి సమాసం
- అవ్యయీభావ సమాసం
- ప్రధానార్థం: సమాసాన్ని బట్టి ఏ పదానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుందో మారుతుంది. పూర్వపద ప్రధానం (అవ్యయీభావం), ఉత్తరపద ప్రధానం (తత్పురుష, కర్మధారయ, ద్విగు), ఉభయపద ప్రధానం (ద్వంద్వం), అన్యపద ప్రధానం (బహువ్రీహి).
గుర్తుంచుకునే చిట్కా ప్రధానార్థ క్రమం: అవ్యయీభావం – పూర్వపదం; తత్పురుషం – ఉత్తరపదం; ద్వంద్వం – రెండూ; బహువ్రీహి – మరొక పదం (అన్యపదం).
సులభమైన ఉదాహరణ
'రాజభవనం' = రాజు యొక్క భవనం (షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం). ఇక్కడ 'యొక్క' లోపించింది.
2. తత్పురుష సమాసం – విభక్తి భేదాలు (Tatpurusha Samasam)
ఉత్తరపదం ప్రధానంగా ఉండి, పూర్వపదం ఒక విభక్తి ప్రత్యయం (ద్వితీయ నుండి సప్తమి వరకు) లోపించి కలిసిన సమాసాన్ని తత్పురుష సమాసం అంటారు. ఏ విభక్తి లోపించిందో ఆ పేరుతో ఈ సమాసం పిలవబడుతుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- ద్వితీయా తత్పురుషం: 'ను, ని, ని గురించి' లోపిస్తుంది.
- శరణును పొందినవాడు = శరణాగతుడు
- గ్రామాన్ని చేరినవాడు = గ్రామప్రవిష్టుడు
- తృతీయా తత్పురుషం: 'చేత, తో' లోపిస్తుంది.
- కత్తితో గాయం = కత్తిగాయం
- ఈశ్వరునిచే దత్తం = ఈశ్వరదత్తం
- చతుర్థీ తత్పురుషం: 'కొరకు, కై' లోపిస్తుంది.
- దేవునికొరకు ధనం = దేవధనం
- వంటకై ఇల్లు = వంటగది
- పంచమీ తత్పురుషం: 'వలన, కంటె, నుండి' లోపిస్తుంది.
- చోరులవలన భయం = చోరభయం
- ధనము వలన భయం = ధనభయం
- షష్ఠీ తత్పురుషం: 'యొక్క, కి, కు' లోపిస్తుంది.
- రాజు యొక్క భవనం = రాజభవనం
- దేశం యొక్క ప్రజలు = దేశప్రజలు
- సప్తమీ తత్పురుషం: 'అందు, లో' లోపిస్తుంది.
- పురమందు జనులు = పురజనులు
- గృహమునందు ఉన్న దేవత = గృహదేవత
సులభమైన ఉదాహరణ
'కన్నీరు' = కంటి యొక్క నీరు (షష్ఠీ తత్పురుషం).
గుర్తుంచుకునే చిట్కా తత్పురుషంలో విభక్తి ప్రత్యయం పోతుంది. విగ్రహవాక్యంలో ఏ ప్రత్యయం ఉందో గుర్తించండి: ను/ని = ద్వితీయ; తో/చేత = తృతీయ; కొరకు = చతుర్థి; వలన = పంచమి; యొక్క = షష్ఠి; అందు/లో = సప్తమి.
3. నఞ్ తత్పురుష సమాసం – అ, అన్ ఉపసర్గలతో (Nan Tatpurusha)
పూర్వపదంలో 'అ', 'అన్' అనే నిషేధ అర్థం వచ్చే ఉపసర్గ ఉంటే ఆ సమాసాన్ని నఞ్ తత్పురుష సమాసం అంటారు. ఇది తత్పురుష సమాసంలో ఒక రకం.
ముఖ్య విషయాలు
- నఞ్ అంటే: 'న' అనే నిషేధార్థక అవ్యయం. సమాసంలో అది 'అ' లేదా 'అన్' గా మారుతుంది.
- అ చేరేవి (పరపదం హల్లుతో మొదలైతే):
- న + సత్యం = అసత్యం
- న + ధర్మం = అధర్మం
- న + జ్ఞానం = అజ్ఞానం
- న + న్యాయం = అన్యాయం
- అన్ చేరేవి (పరపదం అచ్చుతో మొదలైతే):
- న + అంతం = అనంతం
- న + ఇష్టం = అనిష్టం
- న + ఉచితం = అనుచితం
- న + ఆత్మ = అనాత్మ
- విగ్రహవాక్యం: 'సత్యం కానిది = అసత్యం', 'ధర్మం కానిది = అధర్మం' అంటూ 'కానిది' తో చెబుతారు.
- అర్థం: నిషేధం, వ్యతిరేకం, లేమి అనే అర్థాలు వస్తాయి.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా విగ్రహవాక్యంలో 'కానిది', 'లేనిది' వస్తే నఞ్ తత్పురుషం అయి ఉంటుంది. ఉదా: 'అజ్ఞానం = జ్ఞానం లేకపోవడం'.
సులభమైన ఉదాహరణ
'అనంతం' = అంతం కానిది. ఇక్కడ 'అంతం' అచ్చుతో మొదలైంది కాబట్టి 'అన్' చేరింది.
మరిన్ని ఉదాహరణలు
- అ తో:
- న + కారణం = అకారణం
- న + సాధ్యం = అసాధ్యం
- న + పూర్వం = అపూర్వం
- న + సమర్థుడు = అసమర్థుడు.
- అన్ తో:
- న + ఆరోగ్యం = అనారోగ్యం
- న + అర్థం = అనర్థం
- న + ఏకం = అనేకం.
- పరీక్ష చిట్కా: 'అ/అన్' తో మొదలయ్యే ప్రతి పదం నఞ్ సమాసం కాదు. 'అమ్మ', 'అన్నం' లలో 'అ' నిషేధం కాదు. విగ్రహవాక్యం 'కానిది' అని వస్తేనే నఞ్ తత్పురుషం.
4. కర్మధారయ సమాసం – రకాలు, ఉదాహరణలు (Karmadharaya Samasam)
కర్మధారయ సమాసంలో రెండు పదాలూ ఒకే విభక్తిలో ఉంటాయి, పూర్వపదం ఉత్తరపదాన్ని వివరిస్తుంది (విశేషణం, విశేష్యం). దీనిలో ఉత్తరపదమే ప్రధానం. వీటిలో రకాలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- విశేషణ పూర్వపద కర్మధారయం: పూర్వపదం విశేషణం.
- మంచి అమ్మాయి, చిన్న పిల్లవాడు
- నల్లని ఆవు, తెల్లని మేఘం
- మహాపురుషుడు = గొప్పవాడైన పురుషుడు
- ఉపమాన పూర్వపద కర్మధారయం: పూర్వపదం ఉపమానం (పోలిక). ఉదా: కమలముఖం = కమలం వంటి ముఖం.
- ఉపమానోత్తరపద కర్మధారయం: ఉత్తరపదం ఉపమానం. ఉదా: ముఖచంద్రం = చంద్రుని వంటి ముఖం (ముఖమనే చంద్రుడు).
- రూపక సమాసం:
- ఉపమాన, ఉపమేయాలకు భేదం లేనట్లు చెబుతుంది (అభేదం). ఉదా: విద్యాధనం = విద్యయే ధనం
- జ్ఞాననేత్రం = జ్ఞానమే నేత్రం.
- సంభావనా పూర్వపద కర్మధారయం:
- పూర్వపదం ఒక పేరును లేదా జాతిని సూచిస్తుంది. ఉదా: కవిరాజు = కవులలో రాజు
- గంగానది = గంగ అనే నది.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా కర్మధారయంలో విగ్రహవాక్యం 'అయిన', 'ఐన', 'యే' తో ఉంటుంది: 'గొప్పవాడైన పురుషుడు', 'విద్యయే ధనం'.
సులభమైన ఉదాహరణ
'తెల్లని కుందేలు' ను చూడండి: తెలుపు అనే గుణం, కుందేలు అనే పేరు కలిసి ఒకే విషయాన్ని చెబుతున్నాయి. ఇది విశేషణ పూర్వపద కర్మధారయం.
ఇంకా కొన్ని సమాసాలు
- మరిన్ని ఉదాహరణలు: నల్లకాకి, ఎర్రమట్టి, పెద్దపులి, కొత్తబట్ట (విశేషణ పూర్వపదం).
- తెలుసుకోండి: కర్మధారయం, ద్విగు సమాసాలను కలిపి 'సమానాధికరణ తత్పురుషం' అనే పేరుతో చెప్పే పుస్తకాలు కూడా ఉన్నాయి. అప్పుడు తత్పురుష సమాసం ఉపవర్గాలుగా వీటిని లెక్కిస్తారు.
5. ద్విగు సమాసం – సంఖ్యావాచక పూర్వపదం (Dvigu Samasam)
పూర్వపదం సంఖ్యను తెలిపేదిగా ఉండి, సమూహం లేదా సముదాయం అనే అర్థం వచ్చే సమాసాన్ని ద్విగు సమాసం అంటారు. ఇది కర్మధారయ సమాసానికి దగ్గరగా ఉంటుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- లక్షణం:
- పూర్వపదం సంఖ్యావాచకం (ఒకటి, రెండు, మూడు...) అయి ఉంటుంది
- ఉత్తరపదం ప్రధానం.
- ఉదాహరణలు:
- మూడు లోకాల సమూహం = త్రిలోకాలు
- నాలుగు వేదాల సమూహం = చతుర్వేదాలు
- ఏడు ఋషుల సమూహం = సప్తర్షులు
- తొమ్మిది రత్నాల సమూహం = నవరత్నాలు
- రెండు వేళల సమూహం = ద్విసంధ్య
- ఐదు ఇంద్రియాల సమూహం = పంచేంద్రియాలు
- విగ్రహవాక్యం: 'ఇన్ని ... సమూహం' అని చెబుతారు.
- తేడా:
- సంఖ్య ఉంటే మాత్రమే సరిపోదు
- అది విశేషణంగా కాకుండా సమూహ అర్థంతో ఉండాలి.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా త్రి = 3, చతుర్ = 4, పంచ = 5, షట్ = 6, సప్త = 7, అష్ట = 8, నవ = 9, దశ = 10. ఈ సంఖ్యల సంస్కృత రూపాలు గుర్తుంచుకోండి.
సులభమైన ఉదాహరణ
'నవరత్నాలు' = తొమ్మిది రత్నాల సమూహం. 'నవ' సంఖ్య, 'రత్నాలు' సమూహం.
ఇంకా తెలుసుకోండి
- మరిన్ని ఉదాహరణలు:
- ఏడు వారాల సమూహం = సప్తాహం
- మూడు కాలాల సమూహం = త్రికాలాలు
- పది దిక్కుల సమూహం = దశదిశలు
- ఐదుగురు పాండవుల సమూహం = పంచపాండవులు
- నాలుగు యుగాల సమూహం = చతుర్యుగాలు.
- పరీక్ష చిట్కా: 'నవరాత్రి', 'దశావతారాలు', 'త్రిమూర్తులు' వంటి పదాలు కూడా ద్విగు సమాసాలే.
6. ద్వంద్వ సమాసం – ఉభయపద ప్రధానం (Dvandva Samasam)
రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదాలు 'ను, మరియు' అనే అర్థంతో కలిస్తే ద్వంద్వ సమాసం అవుతుంది. ఇందులో అన్ని పదాలకూ సమాన ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. అందుకే దీన్ని ఉభయపద ప్రధాన సమాసం అంటారు.
ముఖ్య విషయాలు
- విగ్రహవాక్యం: 'A, B' లేదా 'A మరియు B' అని చెబుతారు.
- ఉదాహరణలు:
- తల్లి, తండ్రి = తల్లిదండ్రులు
- అన్న, తమ్ముడు = అన్నదమ్ములు
- రాముడు, లక్ష్మణుడు = రామలక్ష్మణులు
- ఆలు, మగలు = ఆలుమగలు
- కష్టము, సుఖము = కష్టసుఖాలు
- రాత్రి, పగలు = రేపవళ్లు
- రకాలు: ఇతరేతర ద్వంద్వం (అన్ని పదాలూ విడిగా ప్రధానం, బహువచనంలో ఉంటుంది) మరియు సమాహార ద్వంద్వం (సమూహంగా భావిస్తారు, ఏకవచనంలో ఉంటుంది).
- గుర్తింపు: సమస్త పదం సాధారణంగా బహువచనంలో ఉంటుంది (తల్లిదండ్రులు, అన్నదమ్ములు).
గుర్తుంచుకునే చిట్కా ద్వంద్వం = 'రెండు కలిపి ఒకటి'. విగ్రహవాక్యంలో 'మరియు' చేర్చి చదివితే అర్థం సరిపోతుంది: 'తల్లి మరియు తండ్రి'.
సులభమైన ఉదాహరణ
'అన్నదమ్ములు' అన్నది ఒక్క అన్నను కాదు, ఒక్క తమ్ముణ్ణి కాదు. ఇద్దరి గురించీ చెబుతుంది. అందుకే ఉభయపద ప్రధానం.
సాధన కోసం
- మరిన్ని ఉదాహరణలు:
- అత్తమామలు = అత్త మరియు మామ
- కాళ్లుచేతులు = కాళ్లు, చేతులు
- ఆకులుపూలు
- పేదసాదలు
- భార్యాభర్తలు
- గురుశిష్యులు.
- తప్పు చేయకండి:
- 'రామలక్ష్మణులు' లో రెండు పేర్లూ ప్రధానం
- ఒకరి పేరు మరొకరిని వివరించడం లేదు. అందుకే ఇది కర్మధారయం కాదు, ద్వంద్వం.
7. బహువ్రీహి సమాసం – అన్యపద ప్రధానం (Bahuvrihi Samasam)
సమాసంలోని రెండు పదాలూ ప్రధానం కాకుండా, వాటి ద్వారా మూడవ పదం (అన్య పదం) ఎవరో లేదా ఏదో చెప్పే సమాసాన్ని బహువ్రీహి సమాసం అంటారు. సమాసంలో ఉన్న పదాలు ఒక వ్యక్తికి లేదా వస్తువుకు విశేషణంగా పనిచేస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- లక్షణం: విగ్రహవాక్యం 'కలవాడు', 'కలది', 'ఉన్నవాడు' అనే పదంతో ముగుస్తుంది.
- ఉదాహరణలు:
- పద్మము నాభియందు కలవాడు = పద్మనాభుడు (విష్ణువు)
- చక్రము చేతియందు కలవాడు = చక్రపాణి
- పీతాంబరం (పసుపు వస్త్రం) ధరించినవాడు = పీతాంబరుడు
- కమలాలవంటి కన్నులు కలది = కమలాక్షి
- దశ ముఖాలు కలవాడు = దశముఖుడు (రావణుడు)
- చంద్రశేఖరుడు = చంద్రుని శిరస్సున కలవాడు (శివుడు)
- తేడా: కర్మధారయంలో సమస్త పదం ఉత్తరపదాన్నే సూచిస్తుంది (మంచి అమ్మాయి = అమ్మాయి). బహువ్రీహిలో సమస్త పదం మూడవ వ్యక్తిని సూచిస్తుంది (పద్మనాభుడు = విష్ణువు).
- ప్రధానార్థం: సమాసంలో లేని మూడవ పదం (అన్యపదం).
గుర్తుంచుకునే చిట్కా సమాసపదం 'ఒక వ్యక్తి పేరు' లేదా 'ఒక వస్తువు గుణం'ను చెబితే అది బహువ్రీహి. విగ్రహవాక్యం చివర 'కలవాడు' ఉంటుంది.
సులభమైన ఉదాహరణ
'పద్మనాభుడు' అంటే 'నాభి లో పద్మం ఉన్నవాడు'. ఇక్కడ ఆ వ్యక్తి విష్ణువు. పదాల్లో 'విష్ణువు' అనే మాట లేదు.
8. అవ్యయీభావ సమాసం (Avyayibhava Samasam)
పూర్వపదం అవ్యయం (రూపం మారని పదం) అయి, ఆ పదానికే ప్రాధాన్యం ఉండే సమాసాన్ని అవ్యయీభావ సమాసం అంటారు. ఇందులో సమస్తపదం కూడా అవ్యయంగా మారుతుంది, అంటే విభక్తి మార్పులు రావు.
ముఖ్య విషయాలు
- లక్షణం:
- పూర్వపదం అవ్యయం (ప్రతి, యథా, ఉప, అను, ఆ మొదలైనవి)
- పూర్వపద ప్రధానం.
- ఉదాహరణలు:
- ప్రతి దినం = ప్రతిదినం
- ప్రతి ఇల్లు = ప్రతిగృహం
- యథా శక్తి = యథాశక్తి (శక్తికి తగినట్లు)
- యథా ఇష్టం = యథేష్టం
- ఉప గ్రామం = ఉపగ్రామం
- ఆజన్మము = పుట్టినప్పటినుండి
- అనుదినం = ప్రతిదినం
- అవ్యయం అంటే: లింగ, వచన, విభక్తుల వల్ల రూపం మారని పదం.
- ఇతర ఉదాహరణలు: యథాశక్తి, అనుక్షణం, ప్రతిక్షణం, ఆమరణాంతం.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా ప్రతి..., యథా..., అను..., ఉప... అనే పదాలతో మొదలయ్యే సమాసం అవ్యయీభావం అని ఊహించవచ్చు. ఆ పదమే ప్రధానం.
సులభమైన ఉదాహరణ
'ప్రతిరోజూ' అంటే 'ప్రతి' (ప్రతి + రోజూ). 'ప్రతి' ముందు ఉంది, దానికే ప్రాధాన్యం.
మరింత స్పష్టత
- ఉపసర్గలు: అవ్యయీభావంలో ప్రతి, యథా, ఉప, అను, ఆ, అధి వంటి ఉపసర్గలు ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తాయి.
- తేడా గుర్తింపు: 'అనుదినం' లో 'అను' (ప్రతి) అనే అవ్యయమే ప్రధానం కాబట్టి అవ్యయీభావం. ఎల్లప్పుడూ పూర్వపదం అవ్యయమో కాదో చూడండి.
- ఈ సమాసం అరుదు: పరీక్షల్లో తక్కువ ప్రశ్నలు వస్తాయి కానీ ప్రతిదినం, యథాశక్తి ఖచ్చితంగా చదవండి.
9. సమాసాలు గుర్తించే చిట్కాలు – పట్టిక, సాధన (Samasam Identification Tips)
పరీక్షలో సమాసం పేరు అడిగినప్పుడు విగ్రహవాక్యాన్ని చూసి సులభంగా గుర్తించవచ్చు. ఈ నోట్‌లో అన్ని సమాసాల గుర్తులు ఒకేచోట ఇచ్చాం.
ముఖ్య విషయాలు
- విగ్రహవాక్యం చూడండి:
- 'యొక్క', 'వలన', 'కొరకు', 'చేత', 'అందు' ఉంటే → తత్పురుషం
- 'కాని', 'లేని' ఉంటే → నఞ్ తత్పురుషం
- 'అయిన', 'యే', 'వంటి' ఉంటే → కర్మధారయం
- 'సంఖ్య + సమూహం' ఉంటే → ద్విగు సమాసం
- 'మరియు' ఉంటే → ద్వంద్వం
- 'కలవాడు/కలది' ఉంటే → బహువ్రీహి
- 'ప్రతి, యథా, అను' ఉంటే → అవ్యయీభావం
- ప్రధానార్థం:
- పూర్వపదం: అవ్యయీభావం
- ఉత్తరపదం: తత్పురుష, కర్మధారయ, ద్విగు
- ఉభయపదాలు: ద్వంద్వం
- అన్యపదం: బహువ్రీహి
సాధన ప్రశ్నలు
- 'రామబాణం' – రాముని యొక్క బాణం – షష్ఠీ తత్పురుషం.
- 'తల్లిదండ్రులు' – తల్లి మరియు తండ్రి – ద్వంద్వం.
- 'పంచపాండవులు' – ఐదుగురు పాండవుల సమూహం – ద్విగు.
- 'చక్రపాణి' – చక్రం చేతిలో కలవాడు – బహువ్రీహి.
- 'అసత్యం' – సత్యం కానిది – నఞ్ తత్పురుషం.
- 'ప్రతిదినం' – ప్రతి దినము – అవ్యయీభావం.
సులభమైన ఉదాహరణ
'విద్యాధనం' = విద్య అనే ధనం. 'విద్యయే ధనం' అని చెబితే రూపక కర్మధారయం.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా ప్రతి ప్రశ్నకు ముందు విగ్రహవాక్యం రాసుకోండి; ఏ పదం కీలకమో చూస్తే సమాసం వెంటనే తెలుస్తుంది.