ఆలోచనతో ఆహారం (Mindful Eating)

'అన్నం జీవులకు ప్రాణం ఇస్తుంది' అనే అర్థం వచ్చే సంస్కృత సూక్తితో ఈ పాఠం మొదలవుతుంది. మనం రోజూ తినే ఆహారం మన జీవితంలో తప్పనిసరి భాగం. మనం, మన స్నేహితులు తినే ఆహారంలో చాలా తేడాలు ఉంటాయి.

ఇలాంటి వైవిధ్యం మన దేశంలోని అన్ని రాష్ట్రాల్లోనూ కనిపిస్తుంది.

• కృత్యం 3.1 (Activity): ఒక వారం పాటు ఉదయం, మధ్యాహ్నం, రాత్రి తిన్న ఆహారాన్ని పట్టికలో రాసి, స్నేహితుల పట్టికతో పోల్చాలి. ప్రతి భోజనంలో ఒకే ఆహారం కాకుండా రకరకాల ఆహారం తింటామని తెలుస్తుంది.
• రాష్ట్రాల వారీ సంప్రదాయ ఆహారం (పాఠంలోని ఉదాహరణలు):
  1. పంజాబ్: పండే పంటలు – మొక్కజొన్న, గోధుమ, శనగ, పప్పులు; ఆహారం – మక్కీ రోటీ, సర్సోం దా సాగ్, చోలే భటూరే, పరాఠా; పానీయాలు – లస్సీ, ఛాఛ్ (మజ్జిగ).
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్: పంటలు – వరి, రాగి, మినుము, కంది; ఆహారం – అన్నం, పాయసం, పులిహోర, సాంబారు, పచ్చళ్లు, ఇడ్లీ, దోశ; పానీయాలు – మజ్జిగ, కొబ్బరి నీళ్లు, పాలు.
  3. కర్ణాటక: పంటలు – వరి, రాగి (Finger millet), మినుము, కొబ్బరి; ఆహారం – ఇడ్లీ, దోశ, రాగి ముద్ద, రసం; పానీయాలు – మజ్జిగ, కాఫీ.
  4. మణిపూర్: పంటలు – వరి, వెదురు, సోయాబీన్; ఆహారం – ఇరోంబా (చట్నీ), ఉట్టి, సింగ్జు, కాంగ్సోయ్; పానీయం – బ్లాక్ టీ.
• వైవిధ్యానికి కారణం: ఏ రాష్ట్రపు సంప్రదాయ ఆహారమైనా సాధారణంగా ఆ రాష్ట్రంలో పండే పంటల మీదే ఆధారపడి ఉంటుంది.
• భారతదేశం వ్యవసాయ దేశం: మన దేశంలో రకరకాల నేలలు, వాతావరణాలు ఉన్నాయి. అందుకే వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో వేర్వేరు పంటలు పండుతాయి.
• ఆహార ఎంపికను ప్రభావితం చేసేవి: ఆ ప్రాంతంలో పండే పంటలు, రుచి ఇష్టాలు, సంస్కృతి, సంప్రదాయాలు.

మన ఆహారపు అలవాట్లే కాదు, వంట చేసే పద్ధతులు కూడా కాలంతో పాటు మారాయి. వంట చేసే పద్ధతులను ఆంగ్లంలో కులినరీ ప్రాక్టీసెస్ (Culinary practices) అంటారు. పాత కాలం వంటకీ, ఇప్పటి వంటకీ చాలా తేడా ఉంది.

• కృత్యం 3.3 – ఇంటర్వ్యూ: ఇంట్లోని పెద్దవాళ్లను కొన్ని ప్రశ్నలు అడిగి సమాచారం సేకరించాలి.
• ఇప్పటికీ ఏ ఆహారం తింటున్నారు? కొత్తగా ఏమి వచ్చింది?
• వంట పద్ధతుల్లో ఏ మార్పులు వచ్చాయి?
• ఈ మార్పులకు కారణం ఏమిటి?
• వంట చేసే పొయ్యి:
  1. పూర్వం: కట్టెల పొయ్యి / చుల్హా (Chulha) మీద వంట.
  2. ఇప్పుడు: ఆధునిక గ్యాస్ స్టవ్ (Gas stove) మీద వంట.
• రుబ్బే / పొడి చేసే సాధనం:
  1. పూర్వం: చేతితో రుబ్బే రాతి సాధనం – సిల్-బట్టా (Sil-batta), రోలు.
  2. ఇప్పుడు: సులభంగా రుబ్బడానికి ఎలక్ట్రికల్ గ్రైండర్ (Electrical grinder).
• మార్పులకు కారణాలు: సాంకేతిక అభివృద్ధి (Technological development), మెరుగైన రవాణా (Transportation), మెరుగైన సమాచార వ్యవస్థ (Communication).
• ఆలోచించవలసిన విషయం:
  1. పాత పద్ధతులకు, కొత్త పద్ధతులకు ఉన్న లాభనష్టాలను పోల్చడం ఈ పాఠ్యాంశ లక్ష్యం. ఉదాహరణకు గ్యాస్ స్టవ్ సమయం ఆదా చేస్తుంది, పొగ తక్కువ
  2. కట్టెల పొయ్యి వల్ల పొగ ఎక్కువ వస్తుంది.

ఒక పూట భోజనం మానేస్తే మనకు అలసట, నీరసం వస్తుంది. ఎందుకంటే మన శరీరానికి పని చేయడానికి శక్తి కావాలి, ఆ శక్తి ఆహారం నుండే వస్తుంది.

మారథాన్‌లో పరుగెత్తేవారు పరుగు మధ్యలో, పరుగు తర్వాత గ్లూకోజ్ నీళ్లు తాగుతారు – ఎందుకంటే గ్లూకోజ్ వెంటనే శక్తిని ఇస్తుంది.

• కార్బోహైడ్రేట్లు (Carbohydrates): మన ఆహారంలో శక్తికి ముఖ్యమైన మూలాలు.
• గ్లూకోజ్ (Glucose) ఒక కార్బోహైడ్రేట్ – ఇది తక్షణ శక్తి (Instant energy) ఇస్తుంది.
• మనం వాడే సాధారణ చక్కెర (Sugar) కూడా ఒక రకమైన కార్బోహైడ్రేట్.
• మూలాలు:
  1. ధాన్యాలు – గోధుమ, వరి, మొక్కజొన్న
  2. కూరగాయలు – బంగాళాదుంప, చిలగడదుంప
  3. పండ్లు – అరటి, అనాస, మామిడి.
• కొవ్వులు (Fats): నెయ్యి, రకరకాల నూనెలు కొవ్వుల కిందికి వస్తాయి.
• కొవ్వులు మొక్కల నుండి, జంతువుల నుండి కూడా లభిస్తాయి.
• మూలాలు:
  1. వేరుశనగ, వాల్‌నట్, కొబ్బరి, బాదం వంటి గింజలు
  2. గుమ్మడి గింజలు, పొద్దుతిరుగుడు గింజలు.
• కొవ్వు నిల్వ ఉండే శక్తి (Stored energy) కి మూలం.
• శక్తినిచ్చే ఆహారం (Energy-giving foods): కార్బోహైడ్రేట్లు, కొవ్వులు రెండూ పనులు చేయడానికి శక్తి ఇస్తాయి కాబట్టి వీటిని శక్తినిచ్చే ఆహారం అంటారు.
• చలికాలంలో లడ్డూలు: శనగపిండి లేదా గోధుమపిండి, నెయ్యి, గోంద్ (తినే జిగురు), గింజలు కలిపి చేసే లడ్డూలు శక్తిని ఇచ్చి శరీరాన్ని వెచ్చగా ఉంచుతాయి.
• ధ్రువపు ఎలుగుబంటి (Polar bear): చర్మం కింద చాలా కొవ్వు నిల్వ చేసుకుంటుంది. నెలల తరబడి సాగే శీతకాల నిద్ర (Hibernation) సమయంలో ఆహారం తినకుండా ఆ కొవ్వు శక్తితోనే బతుకుతుంది.

మన ఆహారంలో మాంసకృత్తులు లేదా ప్రోటీన్లు (Proteins) కూడా చాలా ముఖ్యమైన భాగం. ఇవి శరీరం పెరగడానికి, దెబ్బతిన్న భాగాలు బాగుపడటానికి సహాయం చేస్తాయి.

• ప్రోటీన్ల పని: శరీర పెరుగుదల (Growth), మరమ్మతు (Repair). అందుకే ప్రోటీన్లు ఎక్కువగా ఉండే ఆహారాన్ని శరీర నిర్మాణ ఆహారం (Body-building foods) అంటారు.
• మొక్కల నుండి లభించే ప్రోటీన్లు (Plant sources): పప్పులు (Pulses), చిక్కుళ్లు (Beans), బఠాణీలు (Peas), గింజలు (Nuts).
• జంతువుల నుండి లభించే ప్రోటీన్లు (Animal sources): పాలు, పనీర్, గుడ్డు, చేపలు, మాంసం.
• పాల ఉత్పత్తులు, పప్పులు: ఇవి ప్రోటీన్లకు మంచి మూలాలు.
• ఎవరికి ఎక్కువ అవసరం?:
  1. క్రీడాకారులు (Sportspersons) – కండరాలు (Muscles) పెంచుకోవడానికి ప్రోటీన్లు ఎక్కువ మోతాదులో కావాలి.
  2. పెరిగే పిల్లలు – సరైన పెరుగుదల, అభివృద్ధికి ఆహారంలో సరైన మోతాదులో ప్రోటీన్ ఉండాలి.
• పుట్టగొడుగులు (Mushrooms): ఇవి ఎక్కువగా చీకటి, తేమ ఉన్న చోట్ల పెరుగుతాయి. తినదగిన పుట్టగొడుగులు ప్రోటీన్లకు మంచి మూలం.
• వేరుశనగలో రెండూ: ఆహార పరీక్షల్లో వేరుశనగలో ప్రోటీన్, కొవ్వు రెండూ ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది. అంటే ఒకే ఆహారంలో ఒకటికంటే ఎక్కువ పోషకాలు ఉండవచ్చు.

పండ్లు, కూరగాయలు రోజూ తినాలని పెద్దలు ఎందుకు చెబుతారు? వాటిలో ఉండే విటమిన్లు (Vitamins) మనల్ని రోగాల నుండి కాపాడతాయి. ఏదైనా పోషకం చాలా కాలం పాటు ఆహారంలో లోపిస్తే వచ్చే వ్యాధులను లోప వ్యాధులు (Deficiency diseases) అంటారు.

• కేస్ 1 – స్కర్వీ (Scurvy): పూర్వం సుదీర్ఘ సముద్ర ప్రయాణాల్లో నావికుల చిగుళ్ల నుండి రక్తం కారడం, చిగుళ్లు వాయడం జరిగేది.
• 1746లో ఒక ప్రయాణంలో స్కాట్లాండ్ వైద్యుడు జేమ్స్ లిండ్ (James Lind) నిమ్మ, నారింజ తిన్న నావికులు కోలుకున్నారని గమనించారు.
• స్కర్వీ విటమిన్ C లోపం వల్ల వస్తుంది. నిమ్మ, నారింజ వంటి సిట్రస్ పండ్లలో (Citrus fruits) విటమిన్ C ఉంటుంది.
• విటమిన్ A: కళ్లు, చర్మాన్ని ఆరోగ్యంగా ఉంచుతుంది.
• మూలాలు: బొప్పాయి, క్యారెట్, మామిడి, పాలు.
• లోపం: దృష్టి లోపం – చీకటిలో సరిగా కనబడకపోవడం (రేచీకటి – Night blindness), కొన్నిసార్లు పూర్తిగా చూపు పోవడం.
• విటమిన్ B1: గుండెను ఆరోగ్యంగా ఉంచుతుంది, శరీర పనులకు సహాయపడుతుంది.
• మూలాలు: చిక్కుళ్లు, గింజలు, తృణధాన్యాలు (Whole grains), విత్తనాలు, పాల ఉత్పత్తులు.
• లోపం: బెరిబెరి (Beriberi) – వాపు, కాళ్లు చేతుల్లో తిమ్మిర్లు/మంట, శ్వాసలో ఇబ్బంది.
• విటమిన్ C: రోగాలతో పోరాడటానికి సహాయం చేస్తుంది.
• మూలాలు: ఉసిరి, జామ, పచ్చిమిర్చి, నారింజ, నిమ్మ.
• లోపం: స్కర్వీ – చిగుళ్ల నుండి రక్తం, గాయాలు ఆలస్యంగా మానడం.
• విటమిన్ D: ఎముకలు, దంతాల ఆరోగ్యం కోసం శరీరం కాల్షియంను గ్రహించడానికి సహాయపడుతుంది.
• మూలాలు: సూర్యరశ్మి, పాలు, వెన్న, చేపలు, గుడ్లు. సూర్యరశ్మి తగిలినప్పుడు మన శరీరమే సహజంగా విటమిన్ D తయారు చేసుకుంటుంది.
• లోపం: రికెట్స్ (Rickets) – మెత్తటి, వంకర ఎముకలు.

విటమిన్లతో పాటు ఖనిజ లవణాలు (Minerals) కూడా శరీరాన్ని రోగాల నుండి కాపాడతాయి. పాఠంలో కాల్షియం, అయోడిన్, ఇనుము అనే మూడు ఖనిజాల గురించి చెప్పారు.

• కేస్ 2 – గాయిటర్ (Goitre): 1960లలో హిమాలయ ప్రాంతం, ఉత్తర మైదానాల్లోని ప్రజల్లో మెడ ముందు భాగంలో వాపు ఎక్కువగా కనిపించిందని భారత శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు.
• కారణం: ఆ ప్రాంత నేలలో అయోడిన్ తక్కువ, కాబట్టి అక్కడి ఆహారం, నీటిలో కూడా అయోడిన్ తక్కువ.
• పరిష్కారం: భారత ప్రభుత్వ నిబంధనల ప్రకారం సాధారణ ఉప్పుకు అయోడిన్ కలిపి అయోడైజ్డ్ ఉప్పు (Iodised salt) తయారు చేశారు. దీన్ని వాడటంతో వాపు లక్షణాలు బాగా తగ్గాయి.
• అయోడైజ్డ్ ఉప్పు = సాధారణ ఉప్పు + అవసరమైన మోతాదులో అయోడిన్ లవణాలు.
• కాల్షియం (Calcium): ఎముకలు, దంతాలను ఆరోగ్యంగా ఉంచుతుంది.
• మూలాలు: పాలు/సోయా పాలు, పెరుగు, చీజ్, పనీర్.
• లోపం: ఎముకలు, దంతాల క్షయం – బలహీనమైన ఎముకలు, దంతాలు పుచ్చిపోవడం.
• అయోడిన్ (Iodine): శారీరక, మానసిక పనులు చేయడానికి సహాయపడుతుంది.
• మూలాలు: సముద్ర నాచు (Seaweed), సింఘాడా (Water chestnut), అయోడైజ్డ్ ఉప్పు.
• లోపం: గాయిటర్ – మెడ ముందు భాగంలో వాపు.
• ఇనుము (Iron): రక్తంలో ముఖ్యమైన భాగం.
• మూలాలు: ఆకుకూరలు, బీట్‌రూట్, దానిమ్మ.
• లోపం: రక్తహీనత (Anaemia) – బలహీనత, ఆయాసం (శ్వాస తీసుకోవడంలో ఇబ్బంది).
• ఉప్పు తయారీ సంప్రదాయాలు:
  1. అగరియాలు (Agariyas) అనే గిరిజన సమాజం గుజరాత్‌లోని లిటిల్ రాన్ ఆఫ్ కచ్‌లో సముద్రపు నీటి నుండి ఉప్పు తయారు చేస్తారు; ఎనిమిది నెలలు ఎడారి ఎండలో కష్టపడతారు.
  2. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని అపతాని (Apatani) తెగ తమ అవసరాల కోసం టాప్యో (Tapyo) అనే ఉప్పు తయారు చేస్తుంది.

శక్తి ఇవ్వడం, పెరుగుదలకు సహాయం చేయడం, శరీరాన్ని మరమ్మతు చేయడం, రోగాల నుండి కాపాడటం, శరీర పనులను సక్రమంగా నడపడం – ఈ పనులు చేసే ఆహార భాగాలను పోషకాలు (Nutrients) అంటారు.

• ముఖ్యమైన ఐదు పోషకాలు: కార్బోహైడ్రేట్లు, ప్రోటీన్లు, కొవ్వులు, విటమిన్లు, ఖనిజ లవణాలు.
• రక్షక పోషకాలు (Protective nutrients): విటమిన్లు, ఖనిజ లవణాలు శరీరాన్ని రోగాల నుండి కాపాడతాయి. ఇవి కొద్ది మోతాదులోనే అవసరమైనా, ఆరోగ్యానికి తప్పనిసరి.
• వంటలో పోషకాల నష్టం: ఎక్కువ వేడి వల్ల విటమిన్ C వంటి కొన్ని పోషకాలు వంటలో పోతాయి. కూరగాయలు ఉడికినప్పుడు రంగు తగ్గి మెత్తబడతాయి.
• కోసిన లేదా తొక్క తీసిన కూరగాయలను కడిగితే కొన్ని విటమిన్లు పోవచ్చు. కాబట్టి కూరగాయలను కోయడానికి ముందే బాగా కడగాలి
• కడగడం మాత్రం మానకూడదు.
• పండ్లు, పచ్చి కూరగాయలు ఆహారంలో చేర్చుకోవడం మంచిది.
• పీచు పదార్థం (Dietary fibre / Roughage): ఇది శరీరానికి ఏ పోషకమూ ఇవ్వదు. అయినా ఆహారంలో తప్పనిసరి.
• జీర్ణం కాని ఆహారాన్ని బయటకు పంపడానికి, మల విసర్జన సాఫీగా జరగడానికి సహాయం చేస్తుంది.
• ప్రధానంగా మొక్కల ఉత్పత్తుల నుండి వస్తుంది: ఆకుకూరలు, తాజా పండ్లు, తృణధాన్యాలు, పప్పులు, గింజలు.
• నీరు (Water):
  1. ఆహారం నుండి పోషకాలను శరీరం గ్రహించడానికి సహాయపడుతుంది
  2. చెమట, మూత్రం ద్వారా వ్యర్థాలను బయటకు పంపుతుంది.
• స్థానిక, మొక్కల ఆహారం: వీలైనంత వరకు స్థానికంగా పండిన, మొక్కల ఆధారిత ఆహారం తినడం శరీరానికీ, పర్యావరణానికీ మంచిది.
• కొలుతూర్ గోపాలన్ (Coluthur Gopalan, 1918–2019):
  1. భారతదేశంలో పోషకాహార పరిశోధనను ప్రారంభించారు. 500కు పైగా భారతీయ ఆహారాల పోషక విలువను విశ్లేషించారు. ఆయన నేతృత్వంలో జరిగిన సర్వేల ఫలితంగా 2002లో మధ్యాహ్న భోజన పథకం (Mid Day Meal) అమలైంది
  2. ఇప్పుడు అది 'PM POSHAN' పథకం.

ఆహారంలో ఏ పోషకం ఉందో కొన్ని సులభమైన పరీక్షలతో తెలుసుకోవచ్చు. పిండిపదార్థం (Starch – ఇది ఒక రకమైన కార్బోహైడ్రేట్), కొవ్వు, ప్రోటీన్లను తరగతి గదిలోనే పరీక్షించవచ్చు.

మిగిలిన కొన్ని పోషకాలను మాత్రం అన్ని పరికరాలు ఉన్న ప్రయోగశాలలోనే గుర్తించగలం.

• పిండిపదార్థం పరీక్ష (Test for starch – కృత్యం 3.5):
  1. బంగాళాదుంప ముక్క, దోసకాయ, బ్రెడ్, ఉడికిన అన్నం, ఉడికిన శనగలు, వేరుశనగ పొడి, నూనె, వెన్న, కొబ్బరి వంటివి తీసుకోవాలి.
  2. డ్రాపర్‌తో 2–3 చుక్కల పలుచని అయోడిన్ ద్రావణం (Dilute iodine solution) వేయాలి.
  3. నీలి-నలుపు (Blue-black) రంగు వస్తే పిండిపదార్థం ఉన్నట్లు.
• కొవ్వు పరీక్ష (Test for fats – కృత్యం 3.6):
  1. ఆహార పదార్థాన్ని కాగితంలో చుట్టి నొక్కాలి (కాగితం చిరగకుండా). నీరు ఉంటే కాగితాన్ని ఆరనివ్వాలి.
  2. కాగితంపై నూనె మరక (Oily patch) ఏర్పడి, దాన్ని వెలుతురుకు ఎదురుగా పెట్టినప్పుడు దాని గుండా కాంతి కొద్దిగా కనిపిస్తే – కొవ్వు ఉన్నట్లు.
• ప్రోటీన్ పరీక్ష (Test for proteins – కృత్యం 3.7, ఉపాధ్యాయుడు చేసి చూపాలి):
  1. ఆహారాన్ని రోలు-రోకలితో (Pestle and mortar) పేస్ట్ లేదా పొడి చేయాలి; అర టీస్పూన్ పరీక్ష నాళికలో వేసి 2–3 టీస్పూన్ల నీరు కలపాలి.
  2. 2 చుక్కల కాపర్ సల్ఫేట్ (Copper sulphate) ద్రావణం, తర్వాత 10 చుక్కల కాస్టిక్ సోడా (Caustic soda) ద్రావణం వేసి కదిలించి కొన్ని నిమిషాలు ఉంచాలి.
  3. ఊదా (Violet) రంగు వస్తే ప్రోటీన్ ఉన్నట్లు.
• జాగ్రత్తలు:
  1. ఈ రసాయనాలు హానికరం. ఉపాధ్యాయుడు చెప్పకుండా తాకకూడదు
  2. నోట్లో పెట్టకూడదు, వాసన చూడకూడదు
  3. శరీరంపై పడితే వెంటనే నీటితో కడగాలి.
• ఫలితం: వేరుశనగలో ప్రోటీన్, కొవ్వు రెండూ ఉంటాయి – ఒకే ఆహారంలో అనేక పోషకాలు ఉండవచ్చు.
• ఆలోచించాల్సిన విషయం: చక్కెర కార్బోహైడ్రేట్ అయినా అయోడిన్‌తో నీలి-నలుపు రంగు రాదు – ఎందుకంటే ఈ పరీక్ష పిండిపదార్థాన్ని (Starch) మాత్రమే గుర్తిస్తుంది. 'అన్ని పిండిపదార్థాలు కార్బోహైడ్రేట్లే, కానీ అన్ని కార్బోహైడ్రేట్లు పిండిపదార్థాలు కావు.'

అందరికీ ఒకే రకమైన, ఒకే మోతాదు పోషకాలు అవసరం లేదు. వయస్సు, లింగం, శారీరక శ్రమ, ఆరోగ్య స్థితి, జీవన విధానాన్ని బట్టి పోషకాల అవసరం మారుతుంది. పిల్లలకు, తాతయ్య-అమ్మమ్మలకు అవసరాలు వేరుగా ఉంటాయి.

• సమతుల ఆహారం (Balanced diet): శరీర పెరుగుదల, అభివృద్ధికి కావలసిన అన్ని ముఖ్య పోషకాలు, పీచు పదార్థం, నీరు సరైన మోతాదులో ఉండే ఆహారం.
• కృత్యం 3.9 – రెండు ప్యాకెట్ల పోలిక (100 గ్రాములకు):
  1. బంగాళాదుంప వేఫర్లు: శక్తి 536 kcal, కొవ్వు 35.0 g, కార్బోహైడ్రేట్లు 53.0 g, ప్రోటీన్ 7.0 g, పీచు 4.8 g.
  2. వేయించిన శనగలు: శక్తి 355 kcal, కొవ్వు 6.26 g, కార్బోహైడ్రేట్లు 58.58 g, ప్రోటీన్ 18.64 g, పీచు 16.8 g.
  3. శనగల్లో ప్రోటీన్, పీచు ఎక్కువ; కొవ్వు తక్కువ – కాబట్టి ఆరోగ్యకరమైన ఎంపిక శనగలే.
• జంక్ ఫుడ్ (Junk food):
  1. చక్కెర, కొవ్వు ఎక్కువ ఉండటం వల్ల కేలరీలు ఎక్కువ
  2. ప్రోటీన్లు, ఖనిజాలు, విటమిన్లు, పీచు చాలా తక్కువ.
• ఉదాహరణలు: పొటాటో వేఫర్లు, క్యాండీ బార్లు, కార్బొనేటెడ్ పానీయాలు (Carbonated drinks).
• తరచూ తింటే ఊబకాయం (Obesity), దానివల్ల ఇతర ఆరోగ్య సమస్యలు వస్తాయి.
• 'ఆరోగ్యమే మహాభాగ్యం' (Health is the Ultimate Wealth): సమతుల ఆహారం తినడం, జంక్ ఫుడ్ మానడం ఆరోగ్యకరమైన శరీరానికి దారి.
• ప్యాకెట్ సమాచారం: ప్యాక్ చేసిన ఆహారంపై ప్రతి పోషకం ఎంత ఉందో రాసి ఉండాలి.
• ఫోర్టిఫికేషన్ (Fortification): పోషక విలువ పెంచడానికి ప్రాసెసింగ్ సమయంలో అదనపు పోషకాలు కలపడం. ఉదా: అయోడైజ్డ్ ఉప్పు, కొన్ని శిశు ఆహారాలు (Baby foods).
• FSSAI: Food Safety and Standards Authority of India – భారతదేశంలో ఆహార నాణ్యతను నియంత్రించే ప్రభుత్వ సంస్థ.

పాఠం చివరి భాగంలో పోషకాలు నిండిన చిరుధాన్యాలు, పొలం నుండి కంచం వరకు ఆహార ప్రయాణం, ఆహారాన్ని నిల్వ చేసే పద్ధతుల గురించి నేర్చుకుంటాం.

• చిరుధాన్యాలు (Millets): జొన్న (Jowar), సజ్జ (Bajra), రాగి (Ragi), సాంవా (Sanwa) వంటివి.
• ఇవి భారతదేశపు స్వదేశీ పంటలు
• వేర్వేరు వాతావరణాల్లో సులభంగా పండుతాయి.
• చిన్న గింజలు
• శతాబ్దాలుగా భారతీయ ఆహారంలో భాగం
• ఆరోగ్య ప్రయోజనాల వల్ల మళ్లీ ప్రాచుర్యం పొందాయి.
• విటమిన్లు, ఇనుము, కాల్షియం వంటి ఖనిజాలు, పీచు పదార్థం ఎక్కువ. అందుకే వీటిని పోషక ధాన్యాలు (Nutri-cereals) అంటారు.
• గమనిక: 'జొన్న, సజ్జ, రాగి, శనగ'లో శనగ (పప్పుధాన్యం) వేరుగా ఉంటుంది.
• ఫుడ్ మైల్స్ (Food miles): ఒక ఆహార పదార్థం ఉత్పత్తిదారుడి (రైతు) నుండి వినియోగదారుడి వరకు ప్రయాణించే మొత్తం దూరం.
• ఫుడ్ మైల్స్ తగ్గిస్తే:
  1. రవాణా ఖర్చు, కాలుష్యం తగ్గుతాయి
  2. స్థానిక రైతులకు మద్దతు
  3. ఆహారం తాజాగా, ఆరోగ్యంగా ఉంటుంది.
• చపాతీ ఉదాహరణ: విత్తనం మొలకెత్తడం నుండి గోధుమ పిండి, చపాతీ వరకు చాలా మంది కష్టం, సమయం ఉంటాయి.
• ఆహార వృథా: కంచంలో వదిలేయకుండా, తినగలిగినంతే వడ్డించుకోవాలి. రైతుల శ్రమను గౌరవించాలి.
• ఆహార నిల్వ (Food preservation): కూర రెండు రోజులకే పాడవుతుంది, కానీ పచ్చడి (ఊరగాయ) చాలా కాలం నిల్వ ఉంటుంది – కారణం నిల్వ పద్ధతి.
• ఉప్పు వేసి ఎండబెట్టడం (Salting and drying) – ఉదా: ఎండు చేపలు.
• కూరగాయలు, మాంసాన్ని ఎండబెట్టడం, ఊరగాయ పెట్టడం (Pickling).
• జాగ్రత్తలు: మార్కెట్‌లోని కొన్ని ఆహారాల్లో హానికరమైన నిల్వ రసాయనాలు (Preservatives), కృత్రిమ రంగులు, రుచులు ఉంటాయి. కొనేటప్పుడు పదార్థాల జాబితా (Ingredients), తయారీ తేదీ చదవాలి. గడువు దాటిన ఆహారం తినకూడదు.