1. ఎ.కె. గోపాలన్ & చంపకం దొరైరాజన్ కేసులు (A.K. Gopalan 1950, Champakam Dorairajan 1951)
రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చిన వెంటనే సుప్రీంకోర్టు ముందుకు వచ్చిన తొలి ముఖ్య కేసులు ఇవి. వీటి తీర్పులు ప్రాథమిక హక్కుల అర్థాన్ని, 1వ రాజ్యాంగ సవరణను ప్రభావితం చేశాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- ఎ.కె. గోపాలన్ vs మద్రాస్ రాష్ట్రం (1950):
- కమ్యూనిస్ట్ నాయకుడు ఎ.కె. గోపాలన్‌ను నివారక నిర్బంధ చట్టం (Preventive Detention Act) కింద నిర్బంధించారు.
- Art 21 లోని ‘చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతి (Procedure Established by Law)’ కి కోర్టు సంకుచిత అర్థం ఇచ్చింది – చట్టం ఉంటే చాలు, అది న్యాయంగా ఉందా అని చూడనక్కర్లేదు.
- ప్రతి ప్రాథమిక హక్కు వేర్వేరు అని (Art 19, 21 కి సంబంధం లేదని) చెప్పింది.
- ఈ అభిప్రాయాన్ని తర్వాత మేనకా గాంధీ కేసు (1978) మార్చింది.
- మద్రాస్ రాష్ట్రం vs చంపకం దొరైరాజన్ (1951):
- మద్రాస్ ప్రభుత్వం కళాశాల ప్రవేశాల్లో కులాల వారీగా సీట్లు కేటాయించే ‘కమ్యూనల్ G.O.’ ను జారీ చేసింది.
- ఇది Art 15(1), 29(2) ఉల్లంఘన అని కోర్టు కొట్టివేసింది.
- ఆదేశిక సూత్రాలు ప్రాథమిక హక్కులకు లోబడి ఉండాలని చెప్పింది.
- ప్రభావం: 1వ సవరణ (1951) Art 15(4) చేర్చింది – వెనుకబడిన తరగతులు, SC, ST లకు ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు.
- రొమేష్ థాపర్ (1950): ప్రెస్ స్వేచ్ఛ కేసు – దీని తర్వాత 1వ సవరణ Art 19(2) లో ‘ప్రజా శాంతి’ పరిమితి చేర్చింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
ప్రభుత్వం రూల్ పుస్తకంలో ఏదైనా రాసి, దాని ప్రకారం మనిషిని జైల్లో పెట్టొచ్చా? గోపాలన్ కేసు ‘అవును, చట్టం ఉంటే చాలు’ అంది. 28 ఏళ్ల తర్వాత మేనకా గాంధీ కేసు ‘చట్టం న్యాయంగా కూడా ఉండాలి’ అంది.
2. శంకరీ ప్రసాద్, సజ్జన్ సింగ్, గోలక్‌నాథ్ కేసులు (Amending Power of Parliament)
‘పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులను సవరించగలదా?’ – ఈ ప్రశ్నపై సుప్రీంకోర్టు వేర్వేరు సమయాల్లో వేర్వేరు తీర్పులు ఇచ్చింది. ఈ కేసుల క్రమం గుర్తుంటే కేశవానంద భారతి కేసు కూడా సులభంగా అర్థమవుతుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- శంకరీ ప్రసాద్ vs భారత ప్రభుత్వం (1951):
- 1వ సవరణ (1951) చెల్లుబాటును సవాలు చేశారు.
- Art 368 కింద పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులను కూడా సవరించవచ్చని కోర్టు చెప్పింది.
- Art 13 లోని ‘చట్టం (Law)’ అంటే సాధారణ చట్టాలు మాత్రమే; రాజ్యాంగ సవరణ కాదు.
- సజ్జన్ సింగ్ vs రాజస్థాన్ (1965):
- 17వ సవరణను సవాలు చేశారు.
- శంకరీ ప్రసాద్ తీర్పునే కోర్టు సమర్థించింది – పార్లమెంటు FR లను సవరించవచ్చు.
- గోలక్‌నాథ్ vs పంజాబ్ (1967):
- 11 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం; ప్రధాన న్యాయమూర్తి కె. సుబ్బారావు (6:5 మెజారిటీ).
- పాత తీర్పులను తిరగరాసింది: పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులను తగ్గించలేదు, రద్దు చేయలేదు.
- రాజ్యాంగ సవరణ కూడా Art 13 కింద ‘చట్టమే’ అని చెప్పింది.
- ‘భవిష్యత్ ప్రభావ రద్దు (Prospective Overruling)’ సిద్ధాంతాన్ని మొదటిసారి ఉపయోగించింది – పాత సవరణలు చెల్లుతాయి, భవిష్యత్తులో FR లను సవరించకూడదు.
- గోలక్‌నాథ్ కుటుంబం పంజాబ్ భూ పరిమితి చట్టాన్ని సవాలు చేసింది.
- పార్లమెంటు ప్రతిస్పందన:
- 24వ సవరణ (1971) – FR లతో సహా ఏ భాగాన్నైనా సవరించే అధికారం
- Art 13(4), 368(3) చేర్చి సవరణ ‘చట్టం’ కాదని స్పష్టం చేసింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
క్రమం గుర్తుపెట్టుకోండి: ‘శంకరీ – సజ్జన్: అవును’ (సవరించవచ్చు), ‘గోలక్‌నాథ్: కాదు’ (సవరించలేరు), ‘కేశవానంద: అవును, కానీ ప్రాథమిక నిర్మాణం మార్చకూడదు’.
3. కేశవానంద భారతి కేసు – ప్రాథమిక నిర్మాణ సిద్ధాంతం (Kesavananda Bharati 1973)
కేశవానంద భారతి vs కేరళ రాష్ట్రం (1973) భారత రాజ్యాంగ చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన తీర్పు. ఇది ‘ప్రాథమిక నిర్మాణ సిద్ధాంతం (Basic Structure Doctrine)’ ను ప్రతిపాదించి, పార్లమెంటు సవరణ అధికారానికి హద్దు గీసింది.
ముఖ్య విషయాలు
- పిటిషనర్:
- కేరళ కాసరగోడ్ జిల్లా ఎడనీర్ మఠాధిపతి స్వామి కేశవానంద భారతి
- కేరళ భూసంస్కరణల చట్టాన్ని సవాలు చేశారు.
- ధర్మాసనం:
- 13 మంది న్యాయమూర్తులు – ఇప్పటివరకు అతిపెద్ద ధర్మాసనం
- ప్రధాన న్యాయమూర్తి ఎస్.ఎం. సిక్రీ.
- మెజారిటీ: 7:6.
- తీర్పు తేదీ: 24 ఏప్రిల్ 1973.
- ముఖ్య తీర్పు అంశాలు:
- పార్లమెంటు రాజ్యాంగంలోని ఏ భాగాన్నైనా, ప్రాథమిక హక్కులతో సహా, సవరించవచ్చు.
- కానీ రాజ్యాంగ ‘ప్రాథమిక నిర్మాణం’ ను మార్చకూడదు, నాశనం చేయకూడదు.
- గోలక్‌నాథ్ తీర్పును తిరగరాసింది.
- 24వ సవరణ చెల్లుతుందని సమర్థించింది.
- ప్రవేశిక రాజ్యాంగంలో భాగమే (బెరుబారి కేసు 1960 అభిప్రాయాన్ని మార్చింది).
- ప్రాథమిక నిర్మాణంలో కొన్ని అంశాలు (వివిధ తీర్పుల ద్వారా): రాజ్యాంగ ఆధిక్యత, లౌకికవాదం, సమాఖ్య స్వభావం, అధికారాల విభజన, న్యాయ సమీక్ష, స్వేచ్ఛాయుత & న్యాయమైన ఎన్నికలు, చట్టబద్ధ పాలన, ప్రజాస్వామ్యం.
- ఇందిరా గాంధీ vs రాజ్ నారాయణ్ (1975):
- అలహాబాద్ హైకోర్టు (జస్టిస్ జగ్‌మోహన్‌లాల్ సిన్హా) 12 జూన్ 1975న ఇందిరా గాంధీ ఎన్నికను రద్దు చేసింది.
- సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక నిర్మాణ సిద్ధాంతాన్ని మొదటిసారి అమలు చేసి 39వ సవరణలోని ఒక నిబంధనను కొట్టివేసింది.
- ‘స్వేచ్ఛాయుత, న్యాయమైన ఎన్నికలు’ ప్రాథమిక నిర్మాణంలో భాగమని చెప్పింది.
4. మినర్వా మిల్స్, వామన్ రావు, ఐ.ఆర్. కొయెల్హో కేసులు (Minerva Mills 1980 and Basic Structure Cases)
కేశవానంద తీర్పు తర్వాత కూడా పార్లమెంటు సవరణ అధికారాన్ని పెంచుకునే ప్రయత్నం చేసింది. 42వ సవరణ ద్వారా ‘సవరణలను కోర్టులు ప్రశ్నించకూడదు’ అని చేర్చింది. మినర్వా మిల్స్ కేసు దీన్ని కొట్టివేసి ప్రాథమిక నిర్మాణాన్ని బలపరిచింది.
ముఖ్య విషయాలు
- మినర్వా మిల్స్ vs భారత ప్రభుత్వం (1980):
- బెంగళూరులోని మినర్వా మిల్స్ అనే వస్త్ర మిల్లును ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకోవడంతో వచ్చిన కేసు.
- 42వ సవరణ చేర్చిన Art 368(4), 368(5) ను కొట్టివేసింది – సవరణలపై న్యాయ సమీక్ష తీసేయడం, పార్లమెంటుకు అపరిమిత అధికారం ఇవ్వడం చెల్లవు.
- ‘పరిమిత సవరణ అధికారం’ కూడా ప్రాథమిక నిర్మాణంలో భాగం.
- న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review) ప్రాథమిక నిర్మాణంలో భాగం.
- ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సమతుల్యత (Harmony and Balance) ప్రాథమిక నిర్మాణంలో భాగం – అన్ని DPSP లకు FR లపై ఆధిక్యత ఇచ్చిన 42వ సవరణ మార్పును కొట్టివేసింది.
- ప్రధాన న్యాయమూర్తి వై.వి. చంద్రచూడ్.
- వామన్ రావు vs భారత ప్రభుత్వం (1981):
- 24 ఏప్రిల్ 1973 (కేశవానంద తీర్పు రోజు) కి ముందు 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలు చెల్లుతాయి.
- ఆ తేదీ తర్వాత చేర్చిన చట్టాలు ప్రాథమిక నిర్మాణ పరీక్షకు లోబడతాయి.
- ఐ.ఆర్. కొయెల్హో vs తమిళనాడు (2007):
- 9 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం.
- 24 ఏప్రిల్ 1973 తర్వాత 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన ఏ చట్టమైనా FR లను ఉల్లంఘించి ప్రాథమిక నిర్మాణాన్ని దెబ్బతీస్తే న్యాయ సమీక్షకు లోబడుతుంది.
- 9వ షెడ్యూల్ ‘పూర్తి రక్షణ కవచం’ కాదని తేల్చింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
కేశవానంద తీర్పు పార్లమెంటుకు ‘ఇంటి పునాది తాకవద్దు’ అని చెప్పింది. 42వ సవరణ ‘పునాది ఎక్కడుందో మేమే నిర్ణయిస్తాం’ అంది. మినర్వా మిల్స్ ‘అది కూడా కుదరదు’ అని తేల్చింది.
5. మేనకా గాంధీ కేసు – ఆర్టికల్ 21 విస్తరణ (Maneka Gandhi 1978)
మేనకా గాంధీ vs భారత ప్రభుత్వం (1978) కేసు Art 21 (జీవించే హక్కు & వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ) అర్థాన్ని పూర్తిగా మార్చింది. ఈ తీర్పు తర్వాత Art 21 నుండి ఎన్నో కొత్త హక్కులు పుట్టాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- నేపథ్యం: ప్రభుత్వం ఎలాంటి కారణం చెప్పకుండా, ఆమె వాదన వినకుండా మేనకా గాంధీ పాస్‌పోర్ట్‌ను స్వాధీనం (impound) చేసింది.
- తీర్పు అంశాలు:
- Art 21 లోని ‘చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతి’ న్యాయంగా, సహేతుకంగా, ఏకపక్షం కాకుండా (Just, Fair and Reasonable) ఉండాలి.
- దీంతో భారత్‌లో అమెరికా తరహా ‘చట్టబద్ధ ప్రక్రియ (Due Process of Law)’ భావన ప్రవేశించింది.
- విదేశాలకు వెళ్ళే హక్కు Art 21 లో భాగం.
- Art 14, 19, 21 ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉన్నాయి – వీటిని ‘గోల్డెన్ ట్రయాంగిల్ (Golden Triangle)’ అంటారు.
- ఎ.కె. గోపాలన్ (1950) సంకుచిత అభిప్రాయాన్ని తోసిపుచ్చింది.
- సహజ న్యాయ సూత్రాలు (వాదన వినే హక్కు) పాటించాలి.
- Art 21 నుండి వచ్చిన కొన్ని హక్కులు (ఇతర తీర్పుల ద్వారా):
- త్వరిత విచారణ హక్కు – హుస్సేనారా ఖాతూన్ (1979)
- జీవనోపాధి హక్కు – ఓల్గా టెల్లిస్ (1985, ముంబై ఫుట్‌పాత్ నివాసులు)
- విద్యా హక్కు – ఉన్నికృష్ణన్ (1993); తర్వాత Art 21A గా మారింది
- కాలుష్యరహిత పర్యావరణ హక్కు – ఎం.సి. మెహతా కేసులు
- గోప్యత హక్కు – పుట్టస్వామి (2017)
- గౌరవంగా మరణించే హక్కు (పాసివ్ యుథనేషియా, లివింగ్ విల్) – కామన్ కాజ్ (2018)
సులభమైన ఉదాహరణ
గోపాలన్ కేసులో ‘రూల్ ఉంటే చాలు’ అన్నారు. మేనకా గాంధీ కేసులో ‘రూల్ న్యాయంగా ఉండాలి, బాధితుడి మాట వినాలి’ అన్నారు. అంటే ఆటలో రిఫరీ రూల్ బుక్ చూపించడమే కాదు, ఆ రూల్ న్యాయంగా ఉండాలి.
6. షా బానో, ఇంద్రా సాహ్నీ, ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసులు (Shah Bano, Indra Sawhney, S.R. Bommai)
1980–90 లలో వచ్చిన ఈ మూడు తీర్పులు సామాజిక న్యాయం, రిజర్వేషన్లు, సమాఖ్య వ్యవస్థపై గొప్ప ప్రభావం చూపాయి. ముఖ్యంగా ఇంద్రా సాహ్నీ, బొమ్మై కేసుల గురించి Group 1, 2 పరీక్షల్లో తప్పకుండా అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- మహమ్మద్ అహ్మద్ ఖాన్ vs షా బానో బేగం (1985):
- విడాకులు పొందిన ముస్లిం మహిళ కూడా CrPC సెక్షన్ 125 కింద భర్త నుండి భరణం (Maintenance) పొందే హక్కు ఉంది.
- ఉమ్మడి పౌర స్మృతి (Art 44) అవసరాన్ని కోర్టు ప్రస్తావించింది.
- తర్వాత పార్లమెంటు ముస్లిం మహిళల (విడాకులపై హక్కుల రక్షణ) చట్టం 1986 తెచ్చింది.
- ఇంద్రా సాహ్నీ vs భారత ప్రభుత్వం (1992) – మండల్ కేసు:
- 9 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం.
- మండల్ కమిషన్ సిఫారసు చేసిన OBC లకు 27% రిజర్వేషన్‌ను సమర్థించింది.
- మొత్తం రిజర్వేషన్లు సాధారణంగా 50% మించకూడదు.
- OBC ల్లో ‘క్రీమీ లేయర్ (Creamy Layer)’ ను మినహాయించాలి.
- పదోన్నతుల్లో రిజర్వేషన్ ఉండకూడదు → దీనికి ప్రతిగా 77వ సవరణ (1995) Art 16(4A) చేర్చింది.
- కేవలం ఆర్థిక ప్రాతిపదికన రిజర్వేషన్ చెల్లదు అని అప్పుడు చెప్పింది.
- ఎస్.ఆర్. బొమ్మై vs భారత ప్రభుత్వం (1994):
- 9 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం; కర్ణాటకలో అప్పటి ముఖ్యమంత్రి ఎస్.ఆర్. బొమ్మై ప్రభుత్వం (1989) రద్దుపై కేసు.
- Art 356 కింద రాష్ట్రపతి పాలన ప్రకటన న్యాయ సమీక్షకు లోబడుతుంది.
- ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ ఉందా లేదా అనేది శాసనసభలోనే బల పరీక్ష (Floor Test) ద్వారా తేలాలి, గవర్నర్ నివాసంలో కాదు.
- పార్లమెంటు ఆమోదం వచ్చేవరకు శాసనసభను రద్దు చేయకూడదు – సుప్త స్థితిలో (suspended animation) ఉంచాలి.
- లౌకికవాదం (Secularism), సమాఖ్య వ్యవస్థ ప్రాథమిక నిర్మాణంలో భాగం.
8. జడ్జీల కేసులు & ఇతర ముఖ్య తీర్పులు (Judges Cases, NOTA, Article 370 and More)
న్యాయమూర్తుల నియామకం, ఎన్నికల సంస్కరణలు, ఇటీవలి రాజ్యాంగ అంశాలపై వచ్చిన తీర్పులను ఇక్కడ కలిపి చూద్దాం. ‘కేసు – అంశం’ మ్యాచింగ్ ప్రశ్నలకు ఇవి ఉపయోగపడతాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- బెరుబారి యూనియన్ కేసు (1960):
- ప్రవేశిక రాజ్యాంగంలో భాగం కాదని చెప్పింది (కేశవానంద 1973 దీన్ని మార్చింది)
- భూభాగం వేరే దేశానికి ఇవ్వాలంటే రాజ్యాంగ సవరణ అవసరం.
- జడ్జీల కేసులు (Judges Cases):
- మొదటి జడ్జీల కేసు – ఎస్.పి. గుప్తా (1981): నియామకంలో కార్యనిర్వాహక శాఖకు ప్రాధాన్యం.
- రెండవ జడ్జీల కేసు (1993): ‘కొలీజియం (Collegium)’ వ్యవస్థ ప్రారంభం.
- మూడవ జడ్జీల కేసు (1998): కొలీజియం – ప్రధాన న్యాయమూర్తి + 4 సీనియర్ జడ్జీలు.
- నాల్గవ జడ్జీల కేసు (2015): 99వ సవరణ, NJAC చట్టాన్ని కొట్టివేసింది.
- కిహోటో హోల్లోహన్ (1992):
- 10వ షెడ్యూల్ చెల్లుతుంది
- స్పీకర్ అనర్హత నిర్ణయం న్యాయ సమీక్షకు లోబడుతుంది.
- ఎన్నికల సంస్కరణలు:
- లిల్లీ థామస్ (2013): 2 ఏళ్లు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ శిక్ష పడిన ఎంపీ, ఎమ్మెల్యే వెంటనే అనర్హులు.
- PUCL (2013): EVM లలో NOTA (None of the Above) ఆప్షన్.
- ADR vs భారత ప్రభుత్వం (ఫిబ్రవరి 2024): ఎలక్టోరల్ బాండ్ల పథకం రాజ్యాంగ విరుద్ధం.
- అరుణా షాన్‌బాగ్ (2011):
- కొన్ని పరిస్థితుల్లో పాసివ్ యుథనేషియాకు అనుమతి
- కామన్ కాజ్ (2018) దీన్ని ‘లివింగ్ విల్’ తో విస్తరించింది.
- ఆర్టికల్ 370 తీర్పు (డిసెంబర్ 2023): 5 మంది జడ్జీల ధర్మాసనం Art 370 నిర్వీర్యాన్ని సమర్థించింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
జడ్జీల కేసులను ‘1–2–3–4’ గా గుర్తుపెట్టుకోండి: 1981 (ప్రభుత్వానికి ప్రాధాన్యం), 1993 (కొలీజియం పుట్టింది), 1998 (కొలీజియంలో 5 మంది), 2015 (NJAC రద్దు, కొలీజియం కొనసాగింపు).