CVC & CBI (Vigilance & Investigation)

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ప్రభుత్వ వ్యవస్థలో అవినీతి పెరగడంతో దాన్ని అరికట్టే మార్గాలు సూచించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం ఒక కమిటీ వేసింది. ఆ కమిటీ సిఫారసులతోనే CVC, CBI రెండూ పుట్టాయి.

• కమిటీ పేరు: అవినీతి నిరోధక కమిటీ (Committee on Prevention of Corruption).
• అధ్యక్షుడు: కె. సంతానం (K. Santhanam) – పార్లమెంటు సభ్యుడు.
• కాలం: 1962లో ఏర్పాటు, 1964లో నివేదిక.
• ముఖ్య సిఫారసులు:
  1. కేంద్ర ప్రభుత్వంలో అవినీతి నిరోధానికి కేంద్ర నిఘా కమిషన్ (Central Vigilance Commission – CVC) ఏర్పాటు.
  2. అవినీతి కేసుల దర్యాప్తు కోసం బలమైన కేంద్ర దర్యాప్తు సంస్థ ఏర్పాటు.
  3. మంత్రుల కోసం ప్రవర్తనా నియమావళి (Code of Conduct).
  4. మంత్రులపై వచ్చే ఆరోపణల విచారణకు ప్రత్యేక జాతీయ ట్రిబ్యునల్.
• ఫలితాలు:
  1. కేంద్ర దర్యాప్తు సంస్థ (CBI) – 1 ఏప్రిల్ 1963.
  2. కేంద్ర నిఘా కమిషన్ (CVC) – ఫిబ్రవరి 1964.
• ఇతర సంబంధిత చట్టాలు: అవినీతి నిరోధక చట్టం (Prevention of Corruption Act), 1988 – 2018లో సవరించారు (లంచం ఇచ్చేవారినీ నేరస్థులుగా చేర్చారు).

కేంద్ర నిఘా కమిషన్ (Central Vigilance Commission – CVC) కేంద్ర ప్రభుత్వంలో అవినీతిని అరికట్టే అత్యున్నత నిఘా సంస్థ (Apex Vigilance Institution). ఇది మొదట ప్రభుత్వ తీర్మానంతో ఏర్పడి, తర్వాత చట్టబద్ధ సంస్థగా మారింది.

• ఏర్పాటు: ఫిబ్రవరి 1964 – కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక తీర్మానం (Executive Resolution) ద్వారా, సంతానం కమిటీ సిఫారసుపై.
• అప్పుడు ఇది రాజ్యాంగేతర, చట్టేతర సంస్థ.
• వినీత్ నారాయణ్ కేసు (Vineet Narain Case), 1997: CVCకి చట్టబద్ధ హోదా ఇవ్వాలని, CBIపై పర్యవేక్షణ అధికారం ఇవ్వాలని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది (జైన్ హవాలా కేసు నేపథ్యం).
• 1998: ఆర్డినెన్స్ ద్వారా CVCకి చట్టబద్ధ హోదా ఇచ్చారు.
• CVC చట్టం, 2003 (Central Vigilance Commission Act, 2003): పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా CVC శాశ్వత చట్టబద్ధ సంస్థ (Statutory Body) అయింది.
• నిర్మాణం: బహుళ సభ్య సంస్థ –
• కేంద్ర నిఘా కమిషనర్ (Central Vigilance Commissioner) – అధ్యక్షుడు.
• గరిష్టంగా ఇద్దరు నిఘా కమిషనర్లు (Vigilance Commissioners).
• నియామకం: రాష్ట్రపతి – తన సంతకం, ముద్రతో కూడిన వారెంట్ ద్వారా, ఈ కమిటీ సిఫారసుపై:
• ప్రధానమంత్రి – అధ్యక్షుడు.
• కేంద్ర హోంమంత్రి.
• లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు (లేకపోతే అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీ నాయకుడు).
• పదవీకాలం: 4 సంవత్సరాలు లేదా 65 ఏళ్ల వయస్సు – ఏది ముందైతే అది.
• పదవీ విరమణ తర్వాత: కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల్లో ఏ పదవికీ అర్హులు కారు.
• తొలగింపు:
  1. రాష్ట్రపతి – దుష్ప్రవర్తన/అసమర్థతపై సుప్రీంకోర్టు విచారణ తర్వాత
  2. దివాలా, వేరే జీతం వచ్చే ఉద్యోగం, నైతిక దోషంతో కూడిన నేరం వంటి కారణాలపై నేరుగా.
• జీతం:
  1. కేంద్ర నిఘా కమిషనర్ – UPSC చైర్మన్‌కు సమానం
  2. నిఘా కమిషనర్లు – UPSC సభ్యులకు సమానం.

CVC ఒక దర్యాప్తు సంస్థ కాదు – అది నిఘా పర్యవేక్షణ (Vigilance Superintendence), సలహా సంస్థ. కేంద్ర ప్రభుత్వ శాఖల్లో అవినీతి ఫిర్యాదులపై విచారణ జరిపించి, తగిన చర్యలను సూచిస్తుంది.

• CBIపై పర్యవేక్షణ: అవినీతి నిరోధక చట్టం, 1988 కింద నేరాల దర్యాప్తు విషయంలో ఢిల్లీ ప్రత్యేక పోలీసు సంస్థ (CBI) పనితీరుపై పర్యవేక్షణ (Superintendence) చేస్తుంది.
• విచారణ పరిధి: ఈ అధికారులపై అవినీతి ఆరోపణలను విచారిస్తుంది/విచారణ జరిపిస్తుంది:
• అఖిల భారత సర్వీసుల సభ్యులు (కేంద్ర వ్యవహారాల్లో పని చేస్తున్నప్పుడు).
• కేంద్ర ప్రభుత్వ గ్రూప్ 'A' అధికారులు.
• ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు, బ్యాంకుల్లో నిర్దిష్ట స్థాయి అధికారులు.
• ఫిర్యాదులు: కేంద్ర ప్రభుత్వం పంపిన విషయాలపై లేదా స్వయంగా వచ్చిన ఫిర్యాదులపై విచారణ.
• సలహా పాత్ర: కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు, సంస్థల నిఘా పనులను పర్యవేక్షిస్తుంది. క్రమశిక్షణా కేసుల్లో సలహా ఇస్తుంది.
• నియామకాల్లో పాత్ర: CBI డైరెక్టర్ కాకుండా, CBIలో SP స్థాయి, అంతకంటే పై స్థాయి అధికారుల నియామకంపై సిఫారసు చేసే కమిటీకి కేంద్ర నిఘా కమిషనర్ అధ్యక్షుడు. ఎన్‌ఫోర్స్‌మెంట్ డైరెక్టరేట్ (ED) డైరెక్టర్ ఎంపిక కమిటీకి కూడా CVC అధ్యక్షత వహిస్తారు.
• విజిల్ బ్లోయర్ (Whistle Blower): 2004లో ప్రభుత్వ తీర్మానం (PIDPI Resolution) ద్వారా అవినీతిపై సమాచారం ఇచ్చేవారి ఫిర్యాదులు స్వీకరించే 'నియమిత సంస్థ (Designated Agency)'గా CVCని ప్రకటించారు. విజిల్ బ్లోయర్స్ రక్షణ చట్టం 2014 కూడా వచ్చింది.
• అధికారాలు: విచారణలో సివిల్ కోర్టు అధికారాలు ఉంటాయి.
• పరిమితులు: CVC సలహా మాత్రమే – శిక్ష వేయలేదు, కేసు నమోదు చేయలేదు. దీనికి సొంత దర్యాప్తు బలగం లేదు.
• నివేదిక:
  1. వార్షిక నివేదికను రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తుంది
  2. రాష్ట్రపతి పార్లమెంటు ముందు ఉంచుతారు.
• నిఘా అవగాహన వారం (Vigilance Awareness Week): సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ జయంతి (అక్టోబర్ 31) వచ్చే వారంలో జరుపుతారు.

కేంద్ర దర్యాప్తు సంస్థ (Central Bureau of Investigation – CBI) భారతదేశ ప్రధాన దర్యాప్తు సంస్థ. అవినీతి, ఆర్థిక నేరాలు, తీవ్రమైన నేరాల దర్యాప్తు చేస్తుంది. దీని మూలాలు రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో ఉన్నాయి.

• ప్రత్యేక పోలీసు సంస్థ (Special Police Establishment – SPE), 1941: రెండో ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో యుద్ధ & సరఫరా శాఖ (War and Supply Department) లో లంచం, అవినీతి కేసుల దర్యాప్తు కోసం ఏర్పాటు చేశారు.
• ఢిల్లీ ప్రత్యేక పోలీసు సంస్థ చట్టం, 1946 (Delhi Special Police Establishment Act – DSPE Act): SPEకి చట్టబద్ధత ఇచ్చింది. ఇప్పటికీ CBIకి దర్యాప్తు అధికారాలు ఈ చట్టం నుండే వస్తాయి.
• CBI ఏర్పాటు: 1 ఏప్రిల్ 1963 – కేంద్ర హోంమంత్రిత్వ శాఖ తీర్మానం (Resolution) ద్వారా, సంతానం కమిటీ సిఫారసుపై.
• CBI చట్టబద్ధ సంస్థ కాదు (Not a Statutory Body) – తీర్మానం ద్వారా ఏర్పడింది.
• ప్రస్తుత మంత్రిత్వ శాఖ: సిబ్బంది, ప్రజా ఫిర్యాదులు & పెన్షన్ల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని సిబ్బంది & శిక్షణ విభాగం (Department of Personnel and Training – DoPT).
• మొదటి డైరెక్టర్: డి.పి. కోహ్లీ (D.P. Kohli).
• నినాదం (Motto): పరిశ్రమ, నిష్పాక్షికత, నిజాయితీ (Industry, Impartiality, Integrity).
• ఇంటర్‌పోల్ (Interpol): భారతదేశంలో ఇంటర్‌పోల్ నేషనల్ సెంట్రల్ బ్యూరోగా CBI పని చేస్తుంది.
• ప్రధాన కార్యాలయం: న్యూఢిల్లీ.
• 'పంజరంలో చిలుక' (Caged Parrot): 2013 బొగ్గు కుంభకోణం కేసు విచారణలో CBI స్వతంత్రత లేకపోవడంపై సుప్రీంకోర్టు చేసిన ప్రసిద్ధ వ్యాఖ్య.

CBI డైరెక్టర్ నియామకం ఒకప్పుడు పూర్తిగా ప్రభుత్వ నిర్ణయం. దర్యాప్తులో రాజకీయ జోక్యం ఉందనే విమర్శలతో, సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు, లోక్‌పాల్ చట్టం ద్వారా ఎంపిక విధానం మారింది.

• వినీత్ నారాయణ్ కేసు (1997): CBI డైరెక్టర్‌కు కనీసం 2 సంవత్సరాల నిర్ణీత పదవీకాలం ఉండాలని, CVC నేతృత్వంలోని కమిటీ సిఫారసు చేయాలని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది.
• CVC చట్టం 2003: CBI డైరెక్టర్ ఎంపికను CVC అధ్యక్షతన ఉండే కమిటీకి అప్పగించింది.
• లోక్‌పాల్ & లోకాయుక్తల చట్టం, 2013: DSPE చట్టాన్ని సవరించి కొత్త ఎంపిక కమిటీ ఏర్పాటు చేసింది:
• ప్రధానమంత్రి – అధ్యక్షుడు.
• లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు (లేకపోతే అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీ నాయకుడు).
• భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) లేదా ఆయన నామినేట్ చేసిన సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి.
• నియామకం: ఈ కమిటీ సిఫారసుపై కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది.
• పదవీకాలం:
  1. కనీసం 2 సంవత్సరాలు.
  2. 2021 సవరణ (DSPE (సవరణ) చట్టం, 2021): ప్రజా ప్రయోజనం కోసం ఒక్కో సంవత్సరం చొప్పున పొడిగించవచ్చు – మొత్తం గరిష్టంగా 5 సంవత్సరాలు వరకు.
  3. అదే సమయంలో ED డైరెక్టర్ పదవీకాలానికి కూడా ఇలాంటి పొడిగింపు నిబంధన తెచ్చారు.
• బదిలీ రక్షణ: ఎంపిక కమిటీ అనుమతి లేకుండా CBI డైరెక్టర్‌ను బదిలీ చేయకూడదు.
• CBI విభాగాలు: అవినీతి నిరోధక విభాగం, ఆర్థిక నేరాల విభాగం, ప్రత్యేక నేరాల విభాగం, ప్రాసిక్యూషన్ డైరెక్టరేట్ మొదలైనవి. డైరెక్టర్ ఆఫ్ ప్రాసిక్యూషన్‌ను CVC సిఫారసుతో నియమిస్తారు.

CBI దేశంలో ఎక్కడైనా దర్యాప్తు చేయగలదా? లేదు. పోలీసు, శాంతిభద్రతలు రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశాలు. అందుకే రాష్ట్రాల్లో దర్యాప్తు చేయాలంటే CBIకి ఆ రాష్ట్ర అనుమతి అవసరం.

• DSPE చట్టం సెక్షన్ 6: ఒక రాష్ట్రంలో దర్యాప్తు చేయాలంటే ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అనుమతి (Consent) తప్పనిసరి.
• సాధారణ అనుమతి (General Consent): రాష్ట్రం ముందుగానే ఇచ్చే అనుమతి – ప్రతి కేసుకూ మళ్లీ అడగనవసరం లేదు.
• ప్రత్యేక అనుమతి (Specific Consent): సాధారణ అనుమతి ఉపసంహరిస్తే, ప్రతి కేసుకూ వేరుగా అనుమతి తీసుకోవాలి.
• కొన్ని రాష్ట్రాలు రాజకీయ కారణాలతో సాధారణ అనుమతిని ఉపసంహరించుకున్నాయి.
• అనుమతి అవసరం లేని సందర్భాలు: సుప్రీంకోర్టు లేదా హైకోర్టు ఆదేశిస్తే రాష్ట్ర అనుమతి లేకుండానే CBI దర్యాప్తు చేయవచ్చు. కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో కూడా అనుమతి అవసరం లేదు.
• CBI దర్యాప్తు చేసే నేరాలు:
  1. అవినీతి నిరోధం – కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల అవినీతి.
  2. ఆర్థిక నేరాలు – బ్యాంకు మోసాలు, ఆర్థిక మోసాలు, దిగుమతి–ఎగుమతి ఉల్లంఘనలు.
  3. ప్రత్యేక నేరాలు – తీవ్రమైన, సంచలనాత్మక, వ్యవస్థీకృత నేరాలు.
• సెక్షన్ 6A రద్దు: జాయింట్ సెక్రటరీ, అంతకంటే పై స్థాయి అధికారులపై దర్యాప్తుకు కేంద్ర ముందస్తు అనుమతి కావాలనే సెక్షన్ 6Aను సుప్రీంకోర్టు 2014లో (సుబ్రమణియన్ స్వామి కేసు) కొట్టివేసింది.
• 2018లో అవినీతి నిరోధక చట్టంలో సెక్షన్ 17A చేర్చి, అధికారిక నిర్ణయాలకు సంబంధించిన దర్యాప్తుకు ముందస్తు అనుమతి నిబంధన తెచ్చారు.
• CBI vs NIA:
  1. ఉగ్రవాద కేసులు జాతీయ దర్యాప్తు సంస్థ (NIA) చూస్తుంది. NIA – NIA చట్టం 2008 ద్వారా ఏర్పడిన చట్టబద్ధ సంస్థ
  2. దానికి రాష్ట్ర అనుమతి అవసరం లేదు.