న్యాయ సమీక్ష & ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం (Judicial Review & PIL)

న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review) అంటే – ప్రభుత్వం చేసిన చట్టాలు, ఇచ్చిన ఉత్తర్వులు రాజ్యాంగానికి అనుగుణంగా ఉన్నాయో లేదో కోర్టులు పరిశీలించి, విరుద్ధంగా ఉంటే వాటిని చెల్లనివిగా (Null and Void) ప్రకటించే అధికారం. రాజ్యాంగమే అత్యున్నతం (Supremacy of the Constitution) అనే సూత్రాన్ని కాపాడేది ఈ అధికారమే.

• తీర్పు ఇచ్చింది అమెరికా ప్రధాన న్యాయమూర్తి జాన్ మార్షల్ (John Marshall).
• విశేషం: అమెరికా రాజ్యాంగంలో కూడా ‘న్యాయ సమీక్ష’ అనే పదం లేదు – కోర్టు తీర్పు ద్వారానే ఈ అధికారం స్థిరపడింది.
• భారతదేశంలో: రాజ్యాంగంలో ‘Judicial Review’ అనే పదం ఎక్కడా వాడలేదు. కానీ ఆర్టికల్ 13, 32, 226 వంటి అనేక ఆర్టికల్స్ ద్వారా ఈ అధికారం స్పష్టంగా ఇచ్చారు.
• ఎవరికి ఉంది: సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులకు.
• మూడు రంగాలు:
  1. శాసన చర్యలు (Legislative Actions) – పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభల చట్టాలు, రాజ్యాంగ సవరణలు.
  2. కార్యనిర్వాహక చర్యలు (Executive Actions) – ప్రభుత్వ ఉత్తర్వులు, నిర్ణయాలు.
  3. పరిపాలనా/అర్ధ న్యాయ నిర్ణయాలు – ట్రిబ్యునళ్లు, అధికారుల నిర్ణయాలు.
• మౌలిక స్వరూపంలో భాగం: మినర్వా మిల్స్ (1980), ఎల్. చంద్రకుమార్ (1997) కేసుల్లో న్యాయ సమీక్షను రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపం (Basic Structure) లో భాగమని సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించింది. కాబట్టి రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా కూడా దీన్ని తొలగించలేరు.
• భారత్ vs అమెరికా తేడా:
  1. అమెరికా – ‘చట్టబద్ధమైన ప్రక్రియ (Due Process of Law)’ – చట్టం న్యాయంగా ఉందో లేదో కూడా కోర్టు చూస్తుంది. కాబట్టి అక్కడ న్యాయ సమీక్ష విస్తృతం.
  2. భారత్ – ఆర్టికల్ 21లో ‘చట్టం నిర్దేశించిన ప్రక్రియ (Procedure Established by Law)’ – ఈ పదబంధం జపాన్ రాజ్యాంగం నుండి తీసుకున్నారు. మొదట్లో పరిధి తక్కువ (ఎ.కె. గోపాలన్ కేసు, 1950).
  3. మేనకా గాంధీ కేసు (1978) తర్వాత చట్టం ‘న్యాయంగా, సహేతుకంగా’ ఉండాలని చెప్పడంతో భారత న్యాయ సమీక్ష కూడా విస్తృతమైంది.

భారత రాజ్యాంగంలో న్యాయ సమీక్షకు ఒకే ఆర్టికల్ లేదు – చాలా ఆర్టికల్స్ కలిసి ఈ అధికారం ఇస్తాయి. వీటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనది ఆర్టికల్ 13. పరీక్షల్లో ‘న్యాయ సమీక్షకు సంబంధం లేని ఆర్టికల్ ఏది?’ అనే ప్రశ్న తరచూ వస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 13 – ప్రధాన ఆధారం:
  1. 13(1): రాజ్యాంగం అమలుకు ముందు ఉన్న చట్టాలు ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమైతే, ఆ మేరకు చెల్లవు.
  2. 13(2): ప్రాథమిక హక్కులను హరించే లేదా తగ్గించే చట్టాన్ని ప్రభుత్వం చేయరాదు; చేస్తే ఆ మేరకు చెల్లదు.
  3. 13(3): ‘చట్టం (Law)’ అంటే – ఆర్డినెన్స్, ఉత్తర్వు, బై-లా, నియమం, నోటిఫికేషన్, ఆచారం (Custom) కూడా.
  4. 13(4): రాజ్యాంగ సవరణ ఆర్టికల్ 13 కింద ‘చట్టం’ కాదు – 24వ సవరణ (1971) ద్వారా చేర్చారు.
• ఇతర ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 32 – సుప్రీంకోర్టు రిట్ అధికారం; ఆర్టికల్ 226 – హైకోర్టు రిట్ అధికారం.
  2. ఆర్టికల్ 131 – కేంద్ర-రాష్ట్ర వివాదాలు; ఆర్టికల్స్ 132–136 – అప్పీళ్లు.
  3. ఆర్టికల్ 246 – కేంద్ర, రాష్ట్ర శాసన అధికారాల విభజన (7వ షెడ్యూల్). పరిధి దాటిన చట్టాన్ని కోర్టు రద్దు చేస్తుంది.
  4. ఆర్టికల్ 251, 254 – కేంద్ర, రాష్ట్ర చట్టాల మధ్య వైరుధ్యం (Repugnancy) వస్తే కేంద్ర చట్టమే చెల్లుతుంది.
  5. ఆర్టికల్ 372 – రాజ్యాంగం ముందు ఉన్న చట్టాల కొనసాగింపు (కోర్టు పరిశీలనకు లోబడి).
• న్యాయ సమీక్షకు పరిమితులు:
  1. ఆర్టికల్ 31A, 31B (9వ షెడ్యూల్), 31C – కొన్ని చట్టాలకు ప్రాథమిక హక్కుల ఆధారంగా సవాలు నుండి రక్షణ.
  2. ఆర్టికల్ 122, 212 – పార్లమెంటు, శాసనసభల కార్యకలాపాల విధానాన్ని కోర్టులు ప్రశ్నించరాదు.
  3. ఆర్టికల్ 361 – రాష్ట్రపతి, గవర్నర్‌లు తమ విధుల నిర్వహణకు కోర్టుకు జవాబుదారీ కారు.
  4. ఆర్టికల్ 329 – ఎన్నికల విషయాల్లో కోర్టుల జోక్యంపై పరిమితి; ఆర్టికల్ 262 – అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ‘13 – హక్కులకు కాపలా; 32, 226 – రిట్లతో అమలు; 246, 254 – కేంద్ర-రాష్ట్ర హద్దులు’.

పార్లమెంటు ఆర్టికల్ 368 కింద రాజ్యాంగాన్ని సవరించవచ్చు. కానీ ప్రాథమిక హక్కులను కూడా పూర్తిగా మార్చగలదా?

ఈ ప్రశ్నపై 1951 నుండి 1980 వరకు పార్లమెంటు, సుప్రీంకోర్టు మధ్య జరిగిన పోరాటమే మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతానికి (Basic Structure Doctrine) దారి తీసింది.

• శంకరీ ప్రసాద్ కేసు (1951):
  1. పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులతో సహా ఏ భాగాన్నైనా సవరించవచ్చు
  2. సవరణ ఆర్టికల్ 13 కింద ‘చట్టం’ కాదు. (1వ సవరణ సవాలు)
• సజ్జన్ సింగ్ కేసు (1965): పై తీర్పునే సమర్థించింది.
• గోలక్‌నాథ్ కేసు (1967): 11 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం (6:5).
• ప్రాథమిక హక్కులను పార్లమెంటు సవరించరాదు అని తీర్పు.
• ప్రధాన న్యాయమూర్తి కోకా సుబ్బారావు (తెలుగువారు) ఈ తీర్పు ఇచ్చారు.
• ‘భవిష్యత్ రద్దు (Prospective Overruling)’ సూత్రాన్ని మొదటిసారి వాడారు.
• 24వ సవరణ (1971): గోలక్‌నాథ్ తీర్పును తిప్పికొట్టడానికి – ప్రాథమిక హక్కులను సవరించే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉందని స్పష్టం చేసింది.
• కేశవానంద భారతి కేసు (24 ఏప్రిల్ 1973):
  1. 13 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం – ఇప్పటివరకు అతిపెద్ద ధర్మాసనం; తీర్పు 7:6.
  2. ప్రధాన న్యాయమూర్తి: ఎస్.ఎం. సిక్రి.
  3. పార్లమెంటు ఏ భాగాన్నైనా సవరించవచ్చు, కానీ రాజ్యాంగ ‘మౌలిక స్వరూపాన్ని’ మార్చరాదు.
• ఇందిరా గాంధీ vs రాజ్ నారాయణ్ (1975):
  1. 39వ సవరణలోని ఒక భాగాన్ని రద్దు చేసింది
  2. స్వేచ్ఛాయుత, న్యాయమైన ఎన్నికలు మౌలిక స్వరూపంలో భాగం.
• 42వ సవరణ (1976): ఆర్టికల్ 368కు క్లాజులు (4), (5) చేర్చి – సవరణలను కోర్టులో ప్రశ్నించరాదని, పార్లమెంటు సవరణ అధికారానికి హద్దు లేదని చెప్పింది.
• మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980): ఆ క్లాజులు (4), (5)ను రద్దు చేసింది. ‘పరిమిత సవరణ అధికారం’, ‘న్యాయ సమీక్ష’, ‘ప్రాథమిక హక్కులు – ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సమతుల్యం’ మౌలిక స్వరూపంలో భాగం అని చెప్పింది.
• మౌలిక స్వరూప అంశాలు (ఉదాహరణలు): రాజ్యాంగ ఆధిపత్యం, లౌకికవాదం, సమాఖ్య వ్యవస్థ, అధికారాల విభజన, న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత, న్యాయ సమీక్ష, చట్ట పాలన (Rule of Law), స్వేచ్ఛాయుత ఎన్నికలు, పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ.
• గమనిక:
  1. ‘మౌలిక స్వరూపం’ అనే పదం రాజ్యాంగంలో లేదు
  2. దాని పూర్తి జాబితా కూడా ఎక్కడా లేదు – కేసు బట్టి కోర్టు నిర్ణయిస్తుంది.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత జమీందారీ రద్దు, భూ సంస్కరణల చట్టాలను కోర్టులు ఆస్తి హక్కు ఆధారంగా రద్దు చేశాయి. ఈ చట్టాలను కోర్టుల నుండి కాపాడటానికి ప్రభుత్వం తెచ్చిన రక్షణ కవచమే 9వ షెడ్యూల్ (Ninth Schedule).

కానీ తర్వాత ఈ కవచానికి కూడా సుప్రీంకోర్టు హద్దులు పెట్టింది.

• 1వ రాజ్యాంగ సవరణ (1951): ఆర్టికల్ 31A, 31B, 9వ షెడ్యూల్ చేర్చారు. అప్పటి ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.
• మొదట 9వ షెడ్యూల్‌లో 13 చట్టాలు ఉండేవి – ఎక్కువగా భూ సంస్కరణల చట్టాలు.
• ఆర్టికల్ 31B: 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలను ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమనే కారణంతో కోర్టులో సవాలు చేయరాదు.
• ఈ రక్షణ ముందు కాలానికి కూడా (Retrospective) వర్తిస్తుంది.
• సమస్య: ప్రభుత్వాలు భూ సంస్కరణలకు సంబంధం లేని చట్టాలను కూడా ఈ షెడ్యూల్‌లో చేర్చడం మొదలుపెట్టాయి.
• ఉదా: తమిళనాడులో 69% రిజర్వేషన్ చట్టాన్ని 76వ సవరణ (1994) ద్వారా 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చారు.
• వామన్ రావు కేసు (1981): 24 ఏప్రిల్ 1973 (కేశవానంద తీర్పు రోజు) తర్వాత 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలను మౌలిక స్వరూపం ఆధారంగా సవాలు చేయవచ్చు.
• ఐ.ఆర్. కోయెల్హో కేసు (I.R. Coelho), 2007:
  1. 9 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం, ప్రధాన న్యాయమూర్తి వై.కె. సబర్వాల్.
  2. 24 ఏప్రిల్ 1973 తర్వాత 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలు మౌలిక స్వరూపంలో భాగమైన ప్రాథమిక హక్కులను (ఆర్టికల్ 14, 19, 21 వంటివి) ఉల్లంఘిస్తే, కోర్టు వాటిని రద్దు చేయవచ్చు.
  3. అంటే 9వ షెడ్యూల్ న్యాయ సమీక్ష నుండి పూర్తి రక్షణ కాదు.
• ఆర్టికల్ 31C: 25వ సవరణ (1971) – ఆర్టికల్ 39(b), (c) ఆదేశిక సూత్రాల అమలుకు చేసే చట్టాలకు ఆర్టికల్ 14, 19 ఆధారంగా సవాలు నుండి రక్షణ.
• 42వ సవరణ (1976) ఈ రక్షణను అన్ని ఆదేశిక సూత్రాలకు విస్తరించింది
• మినర్వా మిల్స్ (1980) ఆ విస్తరణను రద్దు చేసింది.

ఒక చట్టం రాజ్యాంగబద్ధమో కాదో తేల్చేటప్పుడు కోర్టులు కొన్ని స్థిరమైన సూత్రాలను (Doctrines) వాడతాయి. ఈ సిద్ధాంతాల పేర్లు, వాటికి సంబంధించిన కేసులు పరీక్షల్లో ‘జతపరచండి (Match the following)’ రూపంలో ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• విభజన సిద్ధాంతం (Doctrine of Severability):
  1. చట్టంలో కొంత భాగం మాత్రమే ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమైతే, ఆ భాగాన్ని మాత్రమే రద్దు చేస్తారు; మిగతా చట్టం కొనసాగుతుంది.
  2. ఆధారం: ఆర్టికల్ 13లోని ‘ఆ మేరకు (to the extent of)’ అనే పదాలు.
• గ్రహణ సిద్ధాంతం (Doctrine of Eclipse):
  1. రాజ్యాంగం ముందు చేసిన చట్టం ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమైతే అది పూర్తిగా చనిపోదు – ‘గ్రహణం’ పట్టినట్లు నిద్రాణంగా ఉంటుంది.
  2. రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆ అడ్డు తొలగితే చట్టం మళ్లీ అమలులోకి వస్తుంది.
  3. కేసు: భికాజీ నారాయణ్ ధాక్రాస్ vs మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం (1955).
• పరిత్యాగ సిద్ధాంతం (Doctrine of Waiver): పౌరుడు తన ప్రాథమిక హక్కును స్వచ్ఛందంగా వదులుకోలేడు – భారతదేశంలో ఈ సిద్ధాంతం వర్తించదు (బషేషర్ నాథ్ కేసు, 1959).
• సారాంశ సిద్ధాంతం (Pith and Substance):
  1. ఒక చట్టం నిజమైన స్వభావం ఏ జాబితా (కేంద్ర/రాష్ట్ర) లోకి వస్తుందో చూసి నిర్ణయిస్తారు; వేరే జాబితాను కొంచెం తాకినా చెల్లుతుంది.
  2. కేసు: బొంబాయి రాష్ట్రం vs ఎఫ్.ఎన్. బల్సారా (1951).
• మారువేష శాసనం (Colourable Legislation): ‘నేరుగా చేయలేనిది పరోక్షంగా కూడా చేయరాదు’. తనకు అధికారం లేని విషయంపై వేరే పేరుతో చట్టం చేస్తే రద్దు చేస్తారు.
• కేసు: కె.సి. గజపతి నారాయణ్ దేవ్ vs ఒరిస్సా రాష్ట్రం (1953).
• సామరస్య వ్యాఖ్యానం (Harmonious Construction): రెండు నిబంధనలు ఢీకొన్నట్లు కనిపిస్తే, రెండూ అమలయ్యేలా అర్థం చెప్పడం.
• భవిష్యత్ రద్దు (Prospective Overruling): పాత తీర్పును మార్చినా, కొత్త తీర్పు భవిష్యత్తుకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది – గోలక్‌నాథ్ కేసు (1967).
• ప్రాదేశిక సంబంధం (Territorial Nexus): రాష్ట్ర చట్టం రాష్ట్రం బయట ఉన్న వస్తువు/వ్యక్తికి సంబంధం ఉంటే వర్తించవచ్చు (ఆర్టికల్ 245).

సాధారణంగా తన హక్కు దెబ్బతిన్న వ్యక్తి మాత్రమే కోర్టుకు వెళ్లగలడు. కానీ పేదలు, ఖైదీలు, వెట్టి కూలీలు వంటి వారు కోర్టుకు వెళ్లలేరు.

అలాంటి వారి తరఫున, లేదా ప్రజలందరి సమస్యపై, ఏ పౌరుడైనా కోర్టుకు వెళ్లే అవకాశమే ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం (Public Interest Litigation – PIL).

• ప్రధాన మార్పు – లోకస్ స్టాండై సడలింపు (Relaxation of Locus Standi): ‘బాధితుడే కోర్టుకు రావాలి’ అనే పాత నియమాన్ని సడలించారు. సమాజ హితం కోరే ఏ వ్యక్తి/సంస్థ అయినా పిటిషన్ వేయవచ్చు.

• భారతదేశంలో ఆద్యులు: జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణ అయ్యర్, జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి.
• ఇతర పేరు: సామాజిక చర్య వ్యాజ్యం (Social Action Litigation) – ఈ పదాన్ని న్యాయ నిపుణుడు ఉపేంద్ర బక్సీ వాడారు.
• మొదటి ప్రముఖ PIL: హుస్సేనారా ఖాతూన్ vs బిహార్ ప్రభుత్వం (1979).
• విచారణ లేకుండా ఏళ్ల తరబడి జైళ్లలో ఉన్న అండర్ ట్రయల్ ఖైదీల సమస్య.
• త్వరిత విచారణ (Speedy Trial) ఆర్టికల్ 21లో భాగం అని కోర్టు చెప్పింది. వేలాది మంది విడుదలయ్యారు.
• పిటిషన్ వేసిన న్యాయవాది కపిలా హింగోరానీని ‘PIL మాత’ (Mother of PIL) అంటారు.
• ఎస్.పి. గుప్తా కేసు (1981): జస్టిస్ భగవతి ప్రజా హితం కోరే వ్యక్తులకు పిటిషన్ వేసే హక్కును స్పష్టంగా గుర్తించారు.
• ఉత్తరాల ద్వారా న్యాయం (Epistolary Jurisdiction): ఒక సాధారణ ఉత్తరం లేదా పోస్ట్‌కార్డును కూడా రిట్ పిటిషన్‌గా స్వీకరించడం.
• ఉదా: సునీల్ బత్రా కేసు – ఒక ఖైదీ రాసిన ఉత్తరాన్ని కోర్టు పిటిషన్‌గా తీసుకుంది.
• బంధువా ముక్తి మోర్చా కేసు (1984) – వెట్టి చాకిరీ కూలీల విముక్తి.
• ఎక్కడ వేయాలి: సుప్రీంకోర్టులో ఆర్టికల్ 32 కింద, హైకోర్టులో ఆర్టికల్ 226 కింద. కింది కోర్టుల్లో PIL ఉండదు.
• ఏ చట్టంలోనూ నిర్వచనం లేదు: PIL పూర్తిగా న్యాయమూర్తుల ద్వారా రూపొందిన విధానం (Judge-made).

PIL ద్వారా సుప్రీంకోర్టు పర్యావరణం, మహిళల భద్రత, ఖైదీల హక్కులు, ఆహారం, విద్య వంటి ఎన్నో రంగాల్లో చారిత్రక తీర్పులు ఇచ్చింది. చాలా సందర్భాల్లో ఈ తీర్పులే తర్వాత కొత్త చట్టాలకు, రాజ్యాంగ సవరణలకు దారి తీశాయి.

• ఎం.సి. మెహతా కేసులు (పర్యావరణం): న్యాయవాది ఎం.సి. మెహతా వేసిన అనేక PILలు.
• ఓలియం గ్యాస్ లీక్ కేసు (1986) – ఢిల్లీలోని శ్రీరామ్ ఫుడ్ & ఫెర్టిలైజర్స్ ప్లాంట్. ‘సంపూర్ణ బాధ్యత (Absolute Liability)’ సూత్రాన్ని కోర్టు ప్రవేశపెట్టింది.
• గంగా కాలుష్య కేసు – కాలుష్యం చేసే చర్మశుద్ధి (Tannery) పరిశ్రమల మూసివేత.
• తాజ్ ట్రెపీజియం కేసు (1996) – తాజ్ మహల్‌ను కాలుష్యం నుండి కాపాడటానికి పరిశ్రమలపై ఆంక్షలు.
• విశాఖ vs రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం (1997): పని ప్రదేశంలో మహిళలపై లైంగిక వేధింపుల నివారణకు ‘విశాఖ మార్గదర్శకాలు’ ఇచ్చింది.
• దీని ఆధారంగానే పని ప్రదేశంలో మహిళలపై లైంగిక వేధింపుల (POSH) చట్టం, 2013 వచ్చింది.
• ఓల్గా టెల్లిస్ కేసు (1985): ముంబయి ఫుట్‌పాత్ నివాసులు – జీవనోపాధి హక్కు (Right to Livelihood) ఆర్టికల్ 21లో భాగం.
• పరమానంద్ కటారా కేసు (1989): ప్రమాదంలో గాయపడిన వారికి అత్యవసర వైద్యం ఇవ్వడం ప్రతి డాక్టర్ బాధ్యత.
• ఉన్నికృష్ణన్ కేసు (1993): 14 ఏళ్ల వరకు ఉచిత విద్య ఆర్టికల్ 21లో భాగం.
• తర్వాత 86వ సవరణ (2002) ద్వారా ఆర్టికల్ 21A (విద్యా హక్కు) చేర్చారు.
• PUCL vs భారత ప్రభుత్వం (ఆహార హక్కు కేసు, 2001): ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో మధ్యాహ్న భోజనం అమలు చేయాలని ఉత్తర్వులు. తర్వాత జాతీయ ఆహార భద్రత చట్టం 2013కు ఈ కేసు నేపథ్యంగా నిలిచింది.
• వినీత్ నారాయణ్ కేసు (1997): జైన్ హవాలా కేసు నేపథ్యంలో CBI స్వతంత్రతకు, CVC కి చట్టబద్ధతకు మార్గదర్శకాలు.
• ప్రకాశ్ సింగ్ కేసు (2006): పోలీసు సంస్కరణలపై 7 ఆదేశాలు – DGP కనీస పదవీకాలం, రాష్ట్ర భద్రతా కమిషన్ వంటివి.
• లక్ష్మీకాంత్ పాండే కేసు (1984): విదేశీయులు భారతీయ పిల్లలను దత్తత తీసుకోవడంపై మార్గదర్శకాలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ‘మెహతా – పర్యావరణం; విశాఖ – మహిళలు; ఓల్గా – జీవనోపాధి; ఉన్నికృష్ణన్ – విద్య; ప్రకాశ్ సింగ్ – పోలీసు’.

PIL, విస్తృత న్యాయ సమీక్ష వల్ల కోర్టులు ప్రజా సమస్యల్లో చురుకుగా జోక్యం చేసుకోవడం పెరిగింది. దీన్ని న్యాయ క్రియాశీలత (Judicial Activism) అంటారు.

కానీ ఈ జోక్యం హద్దు దాటితే అది ప్రభుత్వం, శాసనసభల పనిలో చొరబడినట్లు అవుతుంది – దాన్ని న్యాయ అతిక్రమణ (Judicial Overreach) అంటారు.

• న్యాయ క్రియాశీలత (Judicial Activism):
  1. ప్రభుత్వం విఫలమైన చోట పౌరుల హక్కుల రక్షణకు కోర్టు చురుకైన పాత్ర పోషించడం.
  2. ‘Judicial Activism’ అనే పదాన్ని 1947లో అమెరికా చరిత్రకారుడు ఆర్థర్ ష్లెసింజర్ జూనియర్ మొదట వాడారు.
  3. భారతదేశంలో PIL దీనికి ప్రధాన సాధనం.
• న్యాయ నిగ్రహం (Judicial Restraint): చట్టాలు చేయడం శాసనసభ పని, అమలు చేయడం ప్రభుత్వం పని అని గౌరవించి, కోర్టు తన పరిధిలోనే ఉండటం.
• న్యాయ అతిక్రమణ (Judicial Overreach): కోర్టు విధాన నిర్ణయాలు (Policy Decisions) తీసుకోవడం, పరిపాలనను నడపడం – అధికారాల విభజన (Separation of Powers) సూత్రానికి విరుద్ధం అనే విమర్శ.
• PIL పై విమర్శలు:
  1. ప్రచారం కోసం, రాజకీయ లేదా వ్యక్తిగత లాభం కోసం వేసే ‘పబ్లిసిటీ ఇంట్రెస్ట్ లిటిగేషన్’, ‘ప్రైవేట్ ఇంట్రెస్ట్ లిటిగేషన్’.
  2. కోర్టులపై కేసుల భారం పెరగడం.
  3. కోర్టు ఉత్తర్వులు అమలు చేసే యంత్రాంగం కోర్టుకు లేకపోవడం.
• PIL మార్గదర్శకాలు – ఉత్తరాంచల్ రాష్ట్రం vs బల్వంత్ సింగ్ చౌఫల్ (2010):
  1. నిజమైన PILలను ప్రోత్సహించాలి; పనికిమాలిన (Frivolous) వాటిని తిరస్కరించాలి.
  2. పిటిషనర్ నేపథ్యం, ఉద్దేశం (Bona fides) పరిశీలించాలి.
  3. వ్యక్తిగత/రాజకీయ ఉద్దేశంతో వేసిన PILలపై జరిమానా (Costs) విధించవచ్చు.
  4. ప్రతి హైకోర్టు PILల కోసం తమ సొంత నియమాలు రూపొందించుకోవాలి.
• PIL వేయలేని అంశాలు (సాధారణంగా): భూస్వామి-కౌలుదారు వివాదాలు, సర్వీసు విషయాలు (పెన్షన్, గ్రాట్యుటీ మినహా), మెడికల్/ఇంజినీరింగ్ ప్రవేశాలు వంటి వ్యక్తిగత విషయాలు – సుప్రీంకోర్టు PIL మార్గదర్శకాల ప్రకారం.