1. అలంకారాలు – అర్థం, రకాలు (Alankaramulu: Meaning and Types)
అలంకారం అంటే 'అందం కలిగించేది'. కవిత్వంలోని మాటలకు, భావానికి అదనపు అందాన్ని ఇచ్చే పద్ధతులనే అలంకారాలు అంటారు. ఉదాహరణకు 'ఆమె ముఖం అందంగా ఉంది' అనడం కన్నా 'ఆమె ముఖం చంద్రబింబంలా ఉంది' అంటే మాటకు అందం పెరుగుతుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- అలంకారాల విభజన: అలంకారాలు ప్రధానంగా రెండు రకాలు.
- శబ్దాలంకారాలు: పదాల ధ్వని, అక్షరాల ఆవృత్తి వల్ల అందం వచ్చేవి (ఉదా: అనుప్రాస, యమకం, ముక్తపదగ్రస్తం).
- అర్థాలంకారాలు: పదాల అర్థం, పోలిక, భావం వల్ల అందం వచ్చేవి (ఉదా: ఉపమ, రూపకం, ఉత్ప్రేక్ష, అతిశయోక్తి).
- శబ్దాలంకారం గుర్తు: పదం మార్చి పర్యాయపదం వేస్తే అందం పోతే అది శబ్దాలంకారం.
- అర్థాలంకారం గుర్తు: పదం మార్చినా పోలిక, భావం మారకపోతే అది అర్థాలంకారం.
- ఉపమేయం: ఎవరిని/దేనిని పోలుస్తున్నామో అది (వర్ణింపబడే వస్తువు).
- ఉపమానం: దేనితో పోలుస్తున్నామో అది.
- సమానధర్మం: రెండింటిలోనూ ఉండే ఒకే గుణం.
- ఉపమావాచకం: పోలికను చెప్పే పదం (వలె, లాగా, అట్లు, పోలె, సరి మొదలైనవి).
సులభమైన ఉదాహరణ
'రాముని ముఖం చంద్రునివలె అందంగా ఉంది' అనే వాక్యంలో: ఉపమేయం – ముఖం; ఉపమానం – చంద్రుడు; సమానధర్మం – అందం; ఉపమావాచకం – వలె.
2. ఉపమాలంకారం – లక్షణం, ఉదాహరణలు (Upama Alankaram)
ఉపమాలంకారం అర్థాలంకారాల్లో అత్యంత ముఖ్యమైనది, పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగేది. ఒక వస్తువును దాని కన్నా ప్రసిద్ధమైన మరో వస్తువుతో పోల్చి చెప్పడమే ఉపమ. ఇతర అలంకారాలకు ఇదే ఆధారం అని చెబుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- లక్షణం: ఉపమేయానికి ఉపమానంతో సమానధర్మాన్ని బట్టి పోలిక చెప్పడం ఉపమ. పోలిక స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
- నాలుగు అంగాలు:
- ఉపమేయం (వర్ణనీయ వస్తువు)
- ఉపమానం (పోల్చే వస్తువు)
- సమానధర్మం (రెండింటిలో ఉండే సామాన్య గుణం)
- ఉపమావాచకం (వలె, లాగ, పోలె, అట్లు, సరి, తో సమానం మొదలైనవి)
- పూర్ణోపమ: నాలుగు అంగాలూ పద్యంలో స్పష్టంగా ఉంటే పూర్ణోపమ.
- లుప్తోపమ: నాలుగింటిలో ఏదో ఒకటి లేదా కొన్ని లోపిస్తే (కనిపించకపోతే) లుప్తోపమ.
- గుర్తు: 'వలె, లాగా' వంటి వాచక పదాలు ఉంటే చాలావరకు ఉపమ.
ఉదాహరణలు
- 'ఆమె ముఖం చంద్రబింబంలా అందంగా ఉంది' – ఉపమేయం ముఖం, ఉపమానం చంద్రబింబం, సమానధర్మం అందం, వాచకం లా. నాలుగూ ఉన్నాయి కాబట్టి పూర్ణోపమ.
- 'అతడు సింహంలా పరాక్రమించాడు' – ఉపమేయం అతడు, ఉపమానం సింహం, ధర్మం పరాక్రమం, వాచకం లా.
- 'కమలం వంటి కన్నులు' – ఉపమేయం కన్నులు, ఉపమానం కమలం.
సులభమైన ఉదాహరణ
'పాలవంటి తెల్లని మనసు' అంటే మనసు (ఉపమేయం) పాలతో (ఉపమానం) తెలుపు (ధర్మం) విషయంలో పోల్చబడింది; 'వంటి' వాచకం.
3. రూపకాలంకారం & ఉత్ప్రేక్షాలంకారం (Rupaka and Utpreksha)
ఉపమ, రూపకం, ఉత్ప్రేక్ష – ఈ మూడింటిని తికమక పడకుండా గుర్తించడమే పరీక్షల్లో ముఖ్యం. ఇక్కడ రూపకం, ఉత్ప్రేక్ష లక్షణాలు, వాటి తేడాలు చూద్దాం.
ముఖ్య విషయాలు
- రూపకాలంకారం లక్షణం: ఉపమేయానికి, ఉపమానానికి భేదం లేనట్టు (అభేదంగా) చెప్పడం రూపకం. పోలిక పదం (వలె, లా) ఉండదు.
- ఉదాహరణ: 'ముఖచంద్రుడు', 'పాదపద్మాలు', 'కరకమలం' – ఇక్కడ ముఖమే చంద్రుడు అన్నట్టు చెప్పారు.
- ఉదాహరణ వాక్యం: 'ఆమె ముఖమే చంద్రుడు'.
- ఉత్ప్రేక్షాలంకారం లక్షణం: ఉపమేయాన్ని ఉపమానంగా 'సంభావించడం' (అలా కావచ్చు, అలా అయి ఉంటుంది అని ఊహించడం) ఉత్ప్రేక్ష.
- గుర్తు పదాలు: ఏమో, కాబోలు, అనుకొనెన్, అన్నట్లు, అనుకొనెను, తలంతు.
- ఉదాహరణ: 'ఈ పిల్ల ముఖం చంద్రుడేమో అనిపిస్తున్నది' – ముఖాన్ని చంద్రుడిగా ఊహించారు (సందేహం కాదు, ఊహ).
- 'ఆ సముద్రపు అలలు ఆకాశాన్ని తాకాలని ఎగసిపడుతున్నాయా అన్నట్లు ఉన్నాయి' – ఊహ ఉత్ప్రేక్ష.
- తేడా:
- ఉపమ: స్పష్టమైన పోలిక (వలె, లా).
- రూపకం: ఒకటే అని (అభేదం).
- ఉత్ప్రేక్ష: ఇలా అయి ఉండవచ్చు (ఊహ, సంభావన).
సులభమైన ఉదాహరణ
'నీ ముఖం చంద్రుని వలె ఉంది' – ఉపమ. 'నీ ముఖమే చంద్రుడు' – రూపకం. 'నీ ముఖం చంద్రుడేమో!' – ఉత్ప్రేక్ష.
4. అతిశయోక్తి, స్వభావోక్తి, అర్థాంతరన్యాసం (Atishayokti, Svabhavokti, Arthantaranyasa)
ఉపమ, రూపకం, ఉత్ప్రేక్షలతో పాటు పరీక్షల్లో తరచుగా వచ్చే మరికొన్ని అర్థాలంకారాలు ఇవి. ప్రతి దాని లక్షణం, చిన్న ఉదాహరణ తెలిస్తే సులభంగా గుర్తుపట్టవచ్చు.
ముఖ్య విషయాలు
- అతిశయోక్తి: ఉన్నదానికంటే ఎక్కువ చేసి, లోక సాధ్యం కాని రీతిలో పెంచి చెప్పడం.
- ఉదాహరణ: 'అతని కీర్తి ఆకాశాన్ని దాటి పోయింది', 'ఆమె నవ్వు వెన్నెల కురిపించింది'.
- వ్యంగ్యంగా: 'అతను చెప్పే కథలు విని సముద్రాలే ఆరిపోయాయి' (అతిగా చెప్పడం).
- స్వభావోక్తి: ఏ వస్తువు లేదా జీవి స్వభావాన్ని, చేష్టలను ఉన్నది ఉన్నట్టుగా, సహజంగా అందంగా వర్ణించడం. ఇందులో పోలిక, అతిగా చెప్పడం ఉండవు.
- ఉదాహరణ: పసిపిల్లవాడు తప్పటడుగులు వేస్తూ, నవ్వుతూ, చేతులు చాస్తూ తల్లి వైపు వెళ్ళడం వర్ణించడం.
- జంతువుల, పక్షుల సహజ చేష్టల వర్ణన స్వభావోక్తికి మంచి ఉదాహరణ.
- అర్థాంతరన్యాసం: ఒక విశేష విషయాన్ని చెప్పి, దాన్ని సమర్థించడానికి ఒక సాధారణ సత్యం (లోకోక్తి) చెప్పడం, లేదా సాధారణ విషయాన్ని చెప్పి విశేష ఉదాహరణతో సమర్థించడం.
- ఉదాహరణ:
- 'హనుమంతుడు సముద్రం దాటాడు
- మహాత్ములకు అసాధ్యం ఏదీ ఉండదు కదా!'
- దృష్టాంతం: ఒక విషయానికి, దానికి సమానమైన మరో విషయాన్ని (బింబప్రతిబింబ భావంతో) చెప్పడం. 'వలె' వంటి వాచకం ఉండదు.
- ఉదాహరణ:
- 'సూర్యుడు ఉదయించగా పద్మాలు వికసించును
- రాజు కరుణిస్తే ప్రజలు సంతోషించుదురు.'
సులభమైన ఉదాహరణ
'ఆమె పాట విని కోయిలలు సిగ్గుతో మౌనం దాల్చాయి' – ఇది ఉన్నదానికంటే పెంచి చెప్పడం కాబట్టి అతిశయోక్తి.
5. ఇతర అర్థాలంకారాలు – శ్లేష, సందేహం, భ్రాంతిమంతం, వ్యతిరేకం (Other Arthalankaramulu)
ఇవి కూడా తెలుగు వ్యాకరణ పరీక్షల్లో అప్పుడప్పుడు వచ్చే అర్థాలంకారాలు. ప్రతి దానికి ఒక్క వాక్యం లక్షణం, ఒక ఉదాహరణ గుర్తుంచుకోండి.
ముఖ్య విషయాలు
- శ్లేష: ఒకే పదానికి రెండు లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ అర్థాలు వచ్చేలా వాడటం (శ్లేష = కలిసి ఉండటం).
- ఉదాహరణ: 'హరి' అనే పదం విష్ణువు, సింహం అనే రెండు అర్థాల్లో ఒకే వాక్యంలో వాడటం.
- సందేహాలంకారం: ఉపమేయాన్ని చూసి ఇది ఉపమానమా, లేక ఉపమేయమా అని నిజంగా సందేహం కలగడం.
- ఉదాహరణ: 'ఇది కమలమా? ఈమె ముఖమా?' – తేల్చుకోలేని సందేహం.
- ఉత్ప్రేక్షలో ఊహ ఉంటుంది
- సందేహంలో నిర్ణయం కాని అనిశ్చితి ఉంటుంది.
- భ్రాంతిమంతం: ఉపమేయాన్ని చూసి ఉపమానమే అని పొరపాటుగా భ్రమపడటం.
- ఉదాహరణ: ఆమె ముఖాన్ని చూసి చంద్రుడు అని భ్రమపడి చకోర పక్షి వచ్చి చూసింది.
- వ్యతిరేకాలంకారం: ఉపమేయాన్ని ఉపమానం కంటే గొప్పగా (లేదా తక్కువగా) చెప్పడం.
- ఉదాహరణ: 'చంద్రుడికి మచ్చ ఉంది, ఈమె ముఖానికి లేదు' – ముఖం చంద్రుని కంటే గొప్పది.
- ఆక్షేపం: చెప్పబోయే విషయాన్ని నిషేధిస్తున్నట్టు చూపి, దానికే ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం.
- అపహ్నుతి: ఉపమేయాన్ని దాచి లేదా నిరాకరించి ఉపమానాన్ని నిజమని చెప్పడం.
- ఉదాహరణ: 'ఇది ముఖం కాదు, చంద్రుడే'.
సులభమైన ఉదాహరణ
చీకట్లో తాడును చూసి 'పాము!' అని భయపడితే అది భ్రాంతి. 'ఇది తాడా, పామా?' అని తేల్చుకోలేకపోతే అది సందేహం.
6. శబ్దాలంకారాలు – అనుప్రాస రకాలు (Shabdalankaramulu: Anuprasa)
శబ్దాలంకారంలో అందం పదాల ధ్వని, అక్షరాల పునరావృత్తి నుండి వస్తుంది. వీటిలో అనుప్రాస అత్యంత ముఖ్యమైనది. అనుప్రాస అంటే అక్షరాలు లేదా పదాలు వెంట వెంటనే (దగ్గర దగ్గరగా) మళ్ళీ మళ్ళీ రావడం.
ముఖ్య విషయాలు
- వృత్త్యనుప్రాస: ఒక హల్లు అనేకసార్లు (రెండు, అంతకంటే ఎక్కువ సార్లు) వచ్చేలా ఆవృత్తి కావడం.
- ఉదాహరణ: 'రాజరాజ నరేంద్రుని రాజ్యంలో రమణీయంగా రాగాలు' – 'ర' మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చింది.
- 'కాకి కాకి కలసి కాకులన్నీ కావు కావు' – 'క' ఆవృత్తి.
- ఛేకానుప్రాస: రెండు లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ హల్లుల జంట (వ్యంజన సమూహం) అదే క్రమంలో ఒక్కసారి మాత్రమే వెంటనే ఆవృత్తి కావడం.
- ఉదాహరణ: 'పిల్లల పిలుపు', 'మారు మారు' (అదే క్రమంలో అక్షరాల జంట).
- లాటానుప్రాస: శబ్దం, అర్థం ఒకటే అయినా తాత్పర్యంలో భేదం ఉండేలా పదాలను మళ్ళీ వాడటం.
- ఉదాహరణ: 'రాజు రాజే' (రాజు నిజంగా రాజే అని, అతిశయంతో).
- అంత్యానుప్రాస: పాదాల చివర ఒకే అక్షరం లేదా శబ్దం వచ్చేలా ఉండటం (ప్రాస లాగా చివర మైత్రి).
- ఉదాహరణ: 'నీటి పాటి, నేటి మాటి' వంటి చివరి పద సామ్యం.
సులభమైన ఉదాహరణ
'తళతళ మెరిసే తారలు' లో 'త' హల్లు పునరావృతం అయ్యింది – ఇది వృత్త్యనుప్రాస.
7. యమకం, ముక్తపదగ్రస్తం & అలంకారాల గుర్తింపు చిట్కాలు (Yamakam, Muktapadagrastam and Tips)
యమకం, ముక్తపదగ్రస్తం కూడా శబ్దాలంకారాలే. వీటి లక్షణాలు, తరువాత అన్ని అలంకారాలను పరీక్షలో త్వరగా గుర్తించే చిట్కాలు ఇక్కడ చూద్దాం.
ముఖ్య విషయాలు
- యమకం: ఒకే అక్షర సమూహం (ఒకే విధంగా ఉన్న పదాలు) అర్థం వేరుగా ఉండేలా మళ్ళీ మళ్ళీ రావడం. ధ్వని అదే, అర్థం భిన్నం.
- ఉదాహరణ: 'హరి హరి' లో మొదటి హరి = విష్ణువు, రెండవ హరి = సింహం వంటి భిన్నార్థాలతో వస్తే యమకం.
- 'సారంగ సారంగం' (జింక, ఏనుగు) వంటి పదప్రయోగాలు.
- ముక్తపదగ్రస్తం: ఒక పాదం (లేదా పద్యం) చివర ఉన్న పదాన్ని మళ్ళీ తర్వాతి పాదం మొదట వాడటం.
- ఉదాహరణ: పద్యం మొదటి పాదం 'చూడ చక్కనివాడు గోపాల' అని ముగిసి, రెండో పాదం 'గోపాల బాలుని లీలలు…' అని మొదలైతే అది ముక్తపదగ్రస్తం.
- ఈ పద్ధతిలో కొన్ని శతకాలు, ప్రబంధాల్లో పద్యాలు ఉన్నాయి.
అలంకారాలు గుర్తించే చిట్కాలు
- 'వలె, లా, వంటి' ఉంటే – ఉపమ.
- వాచకం లేకుండా ఉపమేయమే ఉపమానం అంటే – రూపకం.
- 'ఏమో, కాబోలు, అన్నట్లు' – ఉత్ప్రేక్ష.
- లోకాతీతంగా పెంచి చెబితే – అతిశయోక్తి.
- ఉన్నదున్నట్టు సహజ వర్ణన – స్వభావోక్తి.
- అక్షరాలు మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తే – అనుప్రాస.
- ఒకే శబ్దం భిన్నార్థాలతో వస్తే – యమకం (శ్లేషలో పదం ఒకటే, అర్థాలు రెండు).
- ఒక పాదం చివరి పదం తర్వాతి పాదంలో మొదట – ముక్తపదగ్రస్తం.
సులభమైన ఉదాహరణ
'కనకం కనకం' లో మొదటిది బంగారం, రెండోది ఒక పువ్వు (కనకాంబరం) అయితే అదే శబ్దం రెండు అర్థాలు – యమక లక్షణం.