రిజర్వేషన్ విధానం (Reservation Policy)

రిజర్వేషన్ (Reservation) అంటే విద్య, ఉద్యోగాలు, రాజకీయ ప్రాతినిధ్యంలో వెనుకబడిన వర్గాలకు కొంత శాతం సీట్లు, పోస్టులు కేటాయించే సానుకూల వివక్ష (Affirmative Action). శతాబ్దాల సామాజిక అసమానతలను సరిచేసి, సమాన అవకాశాలు కల్పించడమే దీని లక్ష్యం.

• 1882: హంటర్ కమిషన్‌కు జ్యోతిరావు ఫూలే విద్యలో, ఉద్యోగాల్లో అవకాశాల కోసం వినతి పత్రం ఇచ్చారు.
• 1902 జూలై 26: కొల్హాపూర్ రాజు షాహూ మహారాజ్ వెనుకబడిన వర్గాలకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో 50% రిజర్వేషన్ ప్రకటించారు.
• 1909: మింటో–మార్లే సంస్కరణలు (ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు).
• 1921: మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో జస్టిస్ పార్టీ ప్రభుత్వం బ్రాహ్మణేతరులకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో రిజర్వేషన్ (కమ్యూనల్ జి.ఓ.).
• 1932: పూనా ఒడంబడిక – ప్రావిన్షియల్ శాసనసభల్లో SC లకు రిజర్వ్డ్ సీట్లు.
• 1935: భారత ప్రభుత్వ చట్టంలో 'షెడ్యూల్డ్ కులాలు' పదం అధికారికంగా వచ్చింది.
• 1950: రాజ్యాంగం ద్వారా SC, ST లకు రిజర్వేషన్లు.
• 1953:
  1. మొదటి వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ (కాకా కలేల్కర్ కమిషన్) ఏర్పాటు
  2. నివేదిక 1955 – అమలు కాలేదు.
• 1979: రెండో వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ (మండల్ కమిషన్) – మొరార్జీ దేశాయ్ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు.

రిజర్వేషన్లకు రాజ్యాంగం పునాది ఇచ్చింది. ఏ ఆర్టికల్ ఏ రిజర్వేషన్ గురించి చెబుతుందో పరీక్షల్లో తరచుగా అడుగుతారు.

• ఆర్టికల్ 15(4): SC, ST, సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతుల కోసం ప్రత్యేక నిబంధనలు (1వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1951 ద్వారా చేర్చారు).
• ఆర్టికల్ 15(5): ప్రైవేటు విద్యా సంస్థల్లో (మైనారిటీ సంస్థలు మినహా) ప్రవేశాల్లో రిజర్వేషన్ – 93వ సవరణ 2005.
• ఆర్టికల్ 15(6), 16(6): ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాల (EWS) కు 10% – 103వ సవరణ 2019.
• ఆర్టికల్ 16(4): ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో వెనుకబడిన వర్గాలకు రిజర్వేషన్.
• ఆర్టికల్ 16(4A): పదోన్నతుల్లో SC, ST లకు రిజర్వేషన్ – 77వ సవరణ 1995.
• ఆర్టికల్ 16(4B): క్యారీ ఫార్వర్డ్ (ఖాళీల బదిలీ) – 81వ సవరణ 2000.
• ఆర్టికల్ 46: ఆదేశిక సూత్రం – SC, ST విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలు.
• ఆర్టికల్ 330, 332: లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో SC, ST రిజర్వ్డ్ సీట్లు.
• ఆర్టికల్ 243D, 243T: పంచాయతీలు, పురపాలికల్లో SC, ST, మహిళలకు రిజర్వేషన్లు.
• ఆర్టికల్ 335: పరిపాలనా సామర్థ్యంతో పాటు SC, ST ల హక్కుల పరిగణన.
• ఆర్టికల్ 340: వెనుకబడిన తరగతుల పరిస్థితిపై కమిషన్ నియామకం.
• ఆర్టికల్ 341, 342: SC, ST జాబితాలు (రాష్ట్రపతి నోటిఫికేషన్).
• ఆర్టికల్ 338, 338A, 338B: జాతీయ SC, ST, వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్లు.
• లోక్‌సభ రిజర్వ్డ్ సీట్లు:
  1. SC – 84
  2. ST – 47. 104వ సవరణ (2019) ప్రకారం ఈ రిజర్వేషన్లు 2030 జనవరి 25 వరకు
  3. ఆంగ్లో-ఇండియన్ల నామినేషన్ రద్దు.

వెనుకబడిన తరగతులను (Other Backward Classes – OBC) గుర్తించి, వారికి రిజర్వేషన్ ఇవ్వాలని సిఫార్సు చేసిన కమిషన్ మండల్ కమిషన్. దీని అమలు దేశ రాజకీయాల్లో పెద్ద మలుపు.

• కమిషన్ ఏర్పాటు:
  1. 1979 జనవరిలో మొరార్జీ దేశాయ్ ప్రభుత్వం
  2. అధ్యక్షుడు బి.పి. మండల్.
• నివేదిక: 1980 డిసెంబర్ 31న సమర్పణ.
• సిఫార్సులు:
  1. సామాజిక, విద్యా, ఆర్థిక ప్రమాణాల ఆధారంగా వెనుకబడిన తరగతుల గుర్తింపు (సుమారు 3,743 కులాలు)
  2. OBC లకు ఉద్యోగాల్లో 27% రిజర్వేషన్ (అప్పటికే SC, ST లకు ఉన్న 22.5%తో కలిపి 49.5%)
• అమలు:
  1. ప్రధాని వి.పి. సింగ్ 1990 ఆగస్టు 7న ప్రకటించారు
  2. దేశవ్యాప్తంగా తీవ్ర నిరసనలు.
• క్రీమీ లేయర్ (Creamy Layer):
  1. OBC లలో ఆర్థికంగా, సామాజికంగా ముందున్నవారిని రిజర్వేషన్ నుండి మినహాయించడం. 1993లో తొలి పరిమితి ₹1 లక్ష
  2. పరిమితి ఏడాదికి ₹8 లక్షల ఆదాయం (2017 నుండి).
• జాతీయ వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ (NCBC):
  1. 1993 చట్టం ద్వారా
  2. 102వ సవరణ (2018) ద్వారా రాజ్యాంగ హోదా (ఆర్టికల్ 338B).
• 105వ సవరణ (2021): OBC జాబితా రూపొందించే అధికారం రాష్ట్రాలకు పునరుద్ధరించింది.
• విద్యా సంస్థల్లో OBC రిజర్వేషన్: కేంద్ర విద్యా సంస్థల (ప్రవేశాల్లో రిజర్వేషన్) చట్టం 2006 – కేంద్ర విద్యా సంస్థల్లో 27%.

రిజర్వేషన్ల విధానం ఎలా ఉండాలో ఎన్నో సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు నిర్ణయించాయి. కేసు పేరు – సంవత్సరం – సారాంశం ముఖ్యం.

• మద్రాసు రాష్ట్రం వర్సెస్ చంపకం దొరైరాజన్ (1951): కులం ఆధారంగా కళాశాల సీట్ల కమ్యూనల్ జి.ఓ.ను కొట్టివేసింది → 1వ రాజ్యాంగ సవరణ (ఆర్టికల్ 15(4)) వచ్చింది.
• బాలాజీ వర్సెస్ మైసూర్ రాష్ట్రం (1963): రిజర్వేషన్లు మొత్తం 50% మించకూడదు అనే సూత్రం తొలిసారిగా.
• టి. దేవదాసన్ కేసు (1964): 'క్యారీ ఫార్వర్డ్' నియమం సందర్భంలో 50% పరిమితి.
• ఎన్.ఎం. థామస్ (1975): పదోన్నతుల్లో రిజర్వేషన్ అనుమతించింది.
• ఇందిరా సాహ్ని వర్సెస్ భారత ప్రభుత్వం (1992 నవంబర్ 16) – మండల్ తీర్పు (9 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం):
• OBC లకు 27% రిజర్వేషన్ చెల్లుబాటు
• మొత్తం రిజర్వేషన్లు 50% మించకూడదు (అసాధారణ పరిస్థితుల్లో తప్ప)
• క్రీమీ లేయర్ మినహాయింపు తప్పనిసరి
• ఆర్టికల్ 16(4) కింద రిజర్వేషన్లు ప్రారంభ నియామకాల్లో మాత్రమే, పదోన్నతుల్లో కాదు (ఆ తీర్పు ప్రకారం)
• రిజర్వేషన్ల పర్యవేక్షణకు శాశ్వత సంస్థ → NCBC (1993)
• ఎం. నాగరాజ్ వర్సెస్ భారత ప్రభుత్వం (2006): పదోన్నతుల్లో రిజర్వేషన్‌కు డేటా సమీకరణ అవసరం.
• అశోక్ కుమార్ ఠాకూర్ (2008):
  1. కేంద్ర విద్యా సంస్థల్లో OBC 27% రిజర్వేషన్‌ను సమర్థించింది
  2. క్రీమీ లేయర్ తప్పనిసరి.
• మరాఠా రిజర్వేషన్ (2021): జైశ్రీ లక్ష్మణరావు పాటిల్ కేసులో 50% పరిమితి దాటి మరాఠా రిజర్వేషన్ రద్దు.
• జనహిత్ అభియాన్ (2022 నవంబర్): EWS 10% (103వ సవరణ) ను 3:2 మెజారిటీతో సమర్థించింది.
• పంజాబ్ రాష్ట్రం వర్సెస్ దావీందర్ సింగ్ (2024): SC లలో ఉపవర్గీకరణ చేయవచ్చు.
• తమిళనాడు: 69% రిజర్వేషన్ చట్టం (1993) ను 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చి కాపాడారు.

ప్రస్తుతం కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యా సంస్థల్లో వివిధ వర్గాలకు నిర్దిష్ట శాతాల్లో రిజర్వేషన్లు ఉన్నాయి. వీటిలో ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలు (Economically Weaker Sections – EWS) తాజా చేరిక.

• కేంద్ర ఉద్యోగాలు, విద్యా సంస్థల్లో రిజర్వేషన్లు:
  1. SC: 15%
  2. ST: 7.5%
  3. OBC: 27%
  4. EWS: 10%
• EWS రిజర్వేషన్:
  1. 103వ రాజ్యాంగ సవరణ 2019 ద్వారా; ఆర్టికల్ 15(6), 16(6)
  2. SC, ST, OBC రిజర్వేషన్లు పొందని వర్గాల్లోని ఆర్థికంగా బలహీనులకు 10%
  3. సుప్రీంకోర్టు 2022 నవంబర్‌లో 3:2 తో సమర్థించింది
  4. పరిమితి: కుటుంబ వార్షిక ఆదాయం ₹8 లక్షల లోపు (ఇతర షరతులతో)
• దివ్యాంగులు: ఉద్యోగాల్లో 4% (క్షితిజ సమాంతర/Horizontal రిజర్వేషన్) – RPwD చట్టం 2016.
• క్షితిజ సమాంతర (Horizontal) vs నిలువు (Vertical) రిజర్వేషన్లు:
  1. నిలువు: SC, ST, OBC, EWS – వర్గాల వారీగా
  2. క్షితిజ సమాంతర: మహిళలు, దివ్యాంగులు, మాజీ సైనికులు – ప్రతి వర్గంలో కొంత శాతం
• ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ విభజనకు ముందు: SC 15%, ST 6%, BC 25% + ముస్లింలకు BC-E 4% – మొత్తం 50%
  2. బీసీలను A, B, C, D, E గ్రూపులుగా విభజించారు
  3. రెండు రాష్ట్రాల్లో కేంద్ర EWS 10% అమలవుతోంది
• స్థానిక సంస్థల్లో:
  1. ఆర్టికల్ 243D, 243T ప్రకారం SC, ST లకు జనాభా నిష్పత్తిలో
  2. మహిళలకు 1/3 కన్నా తక్కువ కాదు.

రిజర్వేషన్ల విషయంలో సమర్థనలు, విమర్శలు రెండూ ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో వివరణాత్మక (Mains) ప్రశ్నలకు ఈ అంశాలు ఉపయోగపడతాయి.

• సమర్థనలు:
  1. చారిత్రక అన్యాయాలకు పరిహారం
  2. సమాన ప్రాతినిధ్యం, సామాజిక న్యాయం
  3. పేదరికం, కుల వివక్షను తగ్గించడం
  4. సమ్మిళిత అభివృద్ధి
• విమర్శలు:
  1. క్రీమీ లేయర్ వర్గాలే ఎక్కువ లబ్ధి పొందుతున్నారనే ఆరోపణ
  2. మెరిట్ (ప్రతిభ) కు అన్యాయం జరుగుతుందనే వాదన
  3. కులాల పేర్లు, ఓటు బ్యాంకు రాజకీయాలు
  4. లబ్ధి ఒక తరం దాటి కొనసాగడం
• సంస్కరణ సూచనలు:
  1. క్రీమీ లేయర్ నిబంధనలు SC, ST లకు కూడా (సుప్రీంకోర్టు 2018 జర్నైల్ సింగ్ తీర్పులో పదోన్నతుల్లో క్రీమీ లేయర్ అంశం)
  2. ఉపవర్గీకరణ ద్వారా అత్యంత వెనుకబడిన కులాలకు లబ్ధి
  3. ప్రాథమిక విద్య, ఆరోగ్యంపై పెట్టుబడి
  4. ఆర్థిక ప్రమాణాల పరిగణన (EWS)
• ఇతర సంస్థలు: జాతీయ SC కమిషన్ (ఆర్టికల్ 338), జాతీయ ST కమిషన్ (338A), NCBC (338B).
• తొమ్మిదో షెడ్యూల్ వివాదం: ఐ.ఆర్. కోయెల్హో కేసు (2007)లో 1973 తర్వాత 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలను న్యాయసమీక్ష చేయవచ్చని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు.