లోక్‌పాల్ & లోకాయుక్త (Lokpal & Lokayukta)

ప్రభుత్వ అధికారులు, మంత్రులపై ప్రజలు ఇచ్చే అవినీతి, దుర్వినియోగ ఫిర్యాదులను స్వతంత్రంగా విచారించే అధికారిని అంబుడ్స్‌మన్ (Ombudsman) అంటారు. భారతదేశంలో ఈ వ్యవస్థనే కేంద్రంలో లోక్‌పాల్ (Lokpal), రాష్ట్రాల్లో లోకాయుక్త (Lokayukta) అంటారు.

• తర్వాత ఫిన్లాండ్, డెన్మార్క్, నార్వే, న్యూజిలాండ్, బ్రిటన్ వంటి దేశాలు అనుసరించాయి.
• న్యూజిలాండ్ అంబుడ్స్‌మన్ వ్యవస్థను స్వీకరించిన మొదటి కామన్వెల్త్ దేశం (1962).
• 'లోక్‌పాల్', 'లోకాయుక్త' పదాలు: 1963లో పార్లమెంటు సభ్యుడు డా. ఎల్.ఎం. సింఘ్వీ (L.M. Singhvi) రూపొందించారు.
• 'లోక్‌పాల్' అంటే 'ప్రజల రక్షకుడు'.
• భారతదేశంలో మొదటి ప్రతిపాదన: 1960ల మొదట్లో పార్లమెంటులో అంబుడ్స్‌మన్ ఆలోచనపై చర్చ జరిగింది.
• పాలనా సంస్కరణల సంఘం (Administrative Reforms Commission – ARC), 1966:
  1. మొదటి ARC – అధ్యక్షుడు మొరార్జీ దేశాయ్ (తర్వాత కె. హనుమంతయ్య).
  2. పౌరుల ఫిర్యాదుల పరిష్కారానికి రెండు ప్రత్యేక అధికారులను సిఫారసు చేసింది:
  3. కేంద్రంలో, రాష్ట్రాల మంత్రులు, కార్యదర్శులపై ఫిర్యాదులకు – లోక్‌పాల్.
  4. ఇతర ఉన్నతాధికారులపై ఫిర్యాదులకు – కేంద్రంలో, ప్రతి రాష్ట్రంలో లోకాయుక్తలు.
  5. న్యాయవ్యవస్థను లోక్‌పాల్ పరిధికి బయట ఉంచాలని సూచించింది.
• లక్షణాలు (ఆదర్శ అంబుడ్స్‌మన్): స్వతంత్రత, నిష్పాక్షికత, రహస్య విచారణ, ఫిర్యాదు చేయడంలో సులభత, త్వరిత పరిష్కారం.

లోక్‌పాల్ బిల్లు పార్లమెంటులో ఎన్నోసార్లు ప్రవేశపెట్టబడినా దాదాపు 45 ఏళ్లు చట్టం కాలేదు. 2011 అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమం తర్వాత మాత్రమే 2013లో చట్టం వచ్చింది.

• మొదటి బిల్లు: 1968లో లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టారు. 1969లో లోక్‌సభ ఆమోదించినా, రాజ్యసభలో పెండింగ్‌లో ఉండగా లోక్‌సభ రద్దు కావడంతో బిల్లు రద్దయింది (Lapsed).
• తర్వాతి ప్రయత్నాలు: 1971, 1977, 1985, 1989, 1996, 1998, 2001, 2005, 2008 – అనేకసార్లు బిల్లులు ప్రవేశపెట్టినా ఏదీ చట్టం కాలేదు.
• అన్నా హజారే ఉద్యమం, 2011: 'జన్ లోక్‌పాల్ బిల్లు' కోసం అన్నా హజారే నిరాహార దీక్షలు చేశారు. దేశవ్యాప్తంగా పెద్ద ప్రజా ఉద్యమం వచ్చింది.
• లోక్‌పాల్ & లోకాయుక్తల చట్టం, 2013 (Lokpal and Lokayuktas Act, 2013):
  1. పార్లమెంటు డిసెంబర్ 2013లో ఆమోదించింది.
  2. రాష్ట్రపతి ఆమోదం: 1 జనవరి 2014.
  3. అమలులోకి వచ్చింది: 16 జనవరి 2014.
• 2016 సవరణ:
  1. లోక్‌సభలో గుర్తింపు పొందిన ప్రతిపక్ష నాయకుడు లేకపోతే, అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీ నాయకుడు ఎంపిక కమిటీ సభ్యుడిగా ఉంటారు.
  2. ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల ఆస్తుల ప్రకటన నిబంధనల్లో మార్పులు.
• ఆలస్యం: చట్టం 2014లో వచ్చినా, మొదటి లోక్‌పాల్ నియామకం మార్చి 2019లో – సుప్రీంకోర్టు ఒత్తిడి తర్వాత జరిగింది.
• చట్టం రెండు భాగాలు:
  1. కేంద్రానికి లోక్‌పాల్
  2. ప్రతి రాష్ట్రం చట్టం అమలులోకి వచ్చిన 365 రోజుల్లో లోకాయుక్త ఏర్పాటు చేయాలి.

లోక్‌పాల్ ఒక బహుళ సభ్య సంస్థ (Multi-member Body). ఇందులో సగం మంది న్యాయ సభ్యులు, సగం మంది బలహీన వర్గాల ప్రతినిధులు ఉండేలా చట్టం నిర్ణయించింది. ఇది చట్టబద్ధ సంస్థ (Statutory Body) – రాజ్యాంగ సంస్థ కాదు.

• నిర్మాణం: ఒక చైర్‌పర్సన్ + గరిష్టంగా 8 మంది సభ్యులు.
• సభ్యుల్లో 50% న్యాయ సభ్యులు (Judicial Members).
• సభ్యుల్లో కనీసం 50% SC, ST, OBC, మైనారిటీలు, మహిళల నుండి ఉండాలి.
• చైర్‌పర్సన్ అర్హత: భారత మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) లేదా మాజీ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి లేదా నిర్దిష్ట అర్హతలున్న ప్రముఖ వ్యక్తి (Eminent Person) – అవినీతి నిరోధం, ప్రజా పరిపాలన, నిఘా, ఆర్థిక రంగాల్లో కనీసం 25 ఏళ్ల ప్రత్యేక జ్ఞానం ఉండాలి.
• న్యాయ సభ్యుడి అర్హత: మాజీ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి లేదా మాజీ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి.
• నియామకం: రాష్ట్రపతి – ఎంపిక కమిటీ సిఫారసుపై.
• ఎంపిక కమిటీ (Selection Committee):
  1. ప్రధానమంత్రి – అధ్యక్షుడు.
  2. లోక్‌సభ స్పీకర్.
  3. లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు.
  4. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి లేదా ఆయన నామినేట్ చేసిన సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి.
  5. మొదటి నలుగురు సిఫారసుపై రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేసే ఒక ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడు (Eminent Jurist).
• శోధన కమిటీ (Search Committee): కనీసం 7 మంది సభ్యులతో, ఎంపిక కమిటీకి పేర్ల ప్యానెల్ సిద్ధం చేస్తుంది.
• పదవీకాలం: 5 సంవత్సరాలు లేదా 70 ఏళ్ల వయస్సు – ఏది ముందైతే అది.
• అనర్హులు: MPలు, MLAలు, నైతిక దోషంతో కూడిన నేరంలో శిక్ష పడినవారు, 45 ఏళ్ల లోపు వారు, రాజకీయ పార్టీతో సంబంధం ఉన్నవారు.
• తొలగింపు:
  1. కనీసం 100 మంది MPలు సంతకం చేసిన పిటిషన్‌పై రాష్ట్రపతి సుప్రీంకోర్టుకు పంపుతారు
  2. సుప్రీంకోర్టు విచారణ తర్వాత రాష్ట్రపతి తొలగిస్తారు.
• జీతం:
  1. చైర్‌పర్సన్ – CJIకి సమానం
  2. సభ్యులు – సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులకు సమానం.

లోక్‌పాల్ పరిధిలో ప్రధానమంత్రి నుండి కింది స్థాయి కేంద్ర ఉద్యోగుల వరకు అందరూ వస్తారు. అయితే ప్రధానమంత్రి విషయంలో కొన్ని ప్రత్యేక రక్షణలు ఉన్నాయి – ఇది పరీక్షల్లో తరచూ అడిగే అంశం.

• పరిధిలోకి వచ్చేవారు:
  1. ప్రధానమంత్రి (కొన్ని మినహాయింపులతో).
  2. కేంద్ర మంత్రులు, పార్లమెంటు సభ్యులు (MPs).
  3. కేంద్ర ప్రభుత్వ గ్రూప్ A, B, C, D అధికారులు, ఉద్యోగులు.
  4. పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఏర్పడిన లేదా కేంద్ర నిధులు పొందే సంస్థల అధికారులు.
  5. విదేశీ విరాళాలు (సంవత్సరానికి రూ.10 లక్షలకు పైగా) పొందే సంస్థల (NGOs) అధికారులు.
• ప్రధానమంత్రిపై విచారణ – మినహాయింపులు: అంతర్జాతీయ సంబంధాలు, బాహ్య & అంతర్గత భద్రత, ప్రజా శాంతిభద్రతలు, అణుశక్తి, అంతరిక్షానికి సంబంధించిన ఆరోపణలు లోక్‌పాల్ పరిధిలో రావు.
• ప్రధానమంత్రిపై విచారణ ప్రారంభించాలంటే లోక్‌పాల్ పూర్తి ధర్మాసనంలో కనీసం 2/3 సభ్యులు ఆమోదించాలి.
• విచారణ రహస్యంగా (In-camera) జరగాలి.
• MPల మినహాయింపు: పార్లమెంటులో మాట్లాడిన మాటలు, వేసిన ఓటు విషయంలో (ఆర్టికల్ 105 రక్షణ) లోక్‌పాల్ విచారించదు.
• విభాగాలు:
  1. విచారణ విభాగం (Inquiry Wing) – ప్రాథమిక విచారణ.
  2. ప్రాసిక్యూషన్ విభాగం (Prosecution Wing) – కోర్టుల్లో కేసు నడపడం.
• అధికారాలు:
  1. లోక్‌పాల్ పంపిన కేసుల్లో CBI సహా ఏ దర్యాప్తు సంస్థపైనైనా పర్యవేక్షణ, ఆదేశాలు ఇచ్చే అధికారం.
  2. విచారణలో సివిల్ కోర్టు అధికారాలు.
  3. అవినీతి మార్గాల్లో సంపాదించిన ఆస్తులను జప్తు (Attach) చేసే అధికారం.
  4. కేసులో ఉన్న అధికారి బదిలీ/సస్పెన్షన్ సిఫారసు.
• కాల పరిమితులు:
  1. ప్రాథమిక విచారణ 60 రోజుల్లో
  2. దర్యాప్తు 6 నెలల్లో (మరో 6 నెలలు పొడిగించవచ్చు).
• ప్రత్యేక కోర్టులు:
  1. లోక్‌పాల్ కేసుల విచారణకు ప్రత్యేక కోర్టులు
  2. విచారణ 1 సంవత్సరంలో (గరిష్టం 2 ఏళ్లు) పూర్తి కావాలి.
• న్యాయవ్యవస్థ: న్యాయమూర్తులు లోక్‌పాల్ పరిధిలో రారు.

చట్టం 2014లో వచ్చినా, ఎంపిక కమిటీలో ప్రతిపక్ష నాయకుడి సమస్య, శోధన కమిటీ ఆలస్యం కారణంగా మొదటి లోక్‌పాల్ నియామకానికి 5 ఏళ్లు పట్టింది. చివరికి 2019లో భారతదేశ తొలి లోక్‌పాల్ నియమితులయ్యారు.

• తొలి లోక్‌పాల్ చైర్‌పర్సన్: జస్టిస్ పినాకి చంద్ర ఘోష్ (Justice Pinaki Chandra Ghose).
• సుప్రీంకోర్టు మాజీ న్యాయమూర్తి.
• మార్చి 2019లో నియమితులయ్యారు
• 23 మార్చి 2019న రాష్ట్రపతి రామ్‌నాథ్ కోవింద్ ప్రమాణం చేయించారు.
• అంతకుముందు జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC) సభ్యుడిగా కూడా పని చేశారు.
• మొదటి సభ్యులు: ఆయనతో పాటు 8 మంది సభ్యులు (4 న్యాయ, 4 న్యాయేతర) నియమితులయ్యారు.
• ఆలస్యానికి కారణం:
  1. 2014 లోక్‌సభలో ఏ పార్టీకీ గుర్తింపు పొందిన ప్రతిపక్ష నాయకుడి హోదా (మొత్తం సీట్లలో 10%) రాలేదు.
  2. చట్టంలో 'అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీ నాయకుడు' అనే నిబంధన లేకపోవడంతో ఎంపిక కమిటీ పూర్తి కాలేదు.
  3. కామన్ కాజ్ కేసు (Common Cause vs Union of India, 2017) లో సుప్రీంకోర్టు సవరణ కోసం ఆగకుండా లోక్‌పాల్ నియామకం చేయాలని చెప్పింది.
• లోక్‌పాల్ చిహ్నం, నినాదం: 2020లో లోక్‌పాల్ లోగో ఎంపిక చేశారు. దీని నినాదం 'మా గృధః కస్యస్విద్ధనమ్' (ఇతరుల సంపదను ఆశించకు) – ఈశోపనిషత్తు నుండి తీసుకున్నారు.
• ఫిర్యాదుల విధానం:
  1. నిర్దిష్ట ఫార్మాట్‌లో ఫిర్యాదు చేయాలి
  2. తప్పుడు ఫిర్యాదులు చేసినవారికి శిక్ష, జరిమానా ఉంటాయి.

కేంద్రంలో లోక్‌పాల్ రాకముందే చాలా రాష్ట్రాలు సొంత చట్టాలతో లోకాయుక్తలను ఏర్పాటు చేసుకున్నాయి. లోకాయుక్త రాష్ట్ర స్థాయిలో ముఖ్యమంత్రి, మంత్రులు, MLAలు, రాష్ట్ర అధికారులపై అవినీతి ఫిర్యాదులను విచారిస్తుంది.

• మొదటి లోకాయుక్త: మహారాష్ట్ర – 1971లో లోకాయుక్త చట్టం చేసి లోకాయుక్తను ఏర్పాటు చేసిన మొదటి రాష్ట్రం.
• ఒడిశా: 1970లోనే చట్టం ఆమోదించింది, కానీ అది 1983లో మాత్రమే అమలులోకి వచ్చింది. అందుకే 'మొదటి లోకాయుక్త' గుర్తింపు మహారాష్ట్రకే.
• ఆంధ్రప్రదేశ్: ఆంధ్రప్రదేశ్ లోకాయుక్త చట్టం, 1983 ద్వారా లోకాయుక్త ఏర్పడింది. రాష్ట్ర విభజన తర్వాత తెలంగాణకు కూడా వేరుగా లోకాయుక్త ఉంది.
• 2013 చట్టం నిబంధన: లోక్‌పాల్ & లోకాయుక్తల చట్టం అమలులోకి వచ్చిన 365 రోజుల్లో ప్రతి రాష్ట్రం లోకాయుక్తను ఏర్పాటు చేయాలి.
• అయితే లోకాయుక్త నిర్మాణం, అధికారాలు ఎలా ఉండాలో రాష్ట్రాలే నిర్ణయించుకుంటాయి. అందుకే రాష్ట్రానికి రాష్ట్రానికి తేడాలు ఉంటాయి.
• సాధారణ లక్షణాలు:
  1. నియామకం: గవర్నర్ – సాధారణంగా ముఖ్యమంత్రి, హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ప్రతిపక్ష నాయకుడితో సంప్రదించి.
  2. అర్హత: చాలా రాష్ట్రాల్లో హైకోర్టు మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి లేదా మాజీ న్యాయమూర్తి.
  3. పదవీకాలం: చాలా రాష్ట్రాల్లో 5 సంవత్సరాలు లేదా 65/70 ఏళ్లు.
  4. ఉప లోకాయుక్త (Upa-Lokayukta) – కొన్ని రాష్ట్రాల్లో సహాయకుడిగా ఉంటారు.
• ముఖ్యమంత్రి పరిధి: కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ముఖ్యమంత్రి లోకాయుక్త పరిధిలో ఉన్నారు, కొన్నింటిలో లేరు.
• కర్ణాటక లోకాయుక్త: బలమైన లోకాయుక్తగా పేరు – జస్టిస్ సంతోష్ హెగ్డే కాలంలో అక్రమ మైనింగ్ నివేదిక (2011) దేశవ్యాప్త చర్చకు దారితీసింది.