జాతీయ & రాష్ట్ర మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC & SHRC)

మనిషిగా పుట్టిన ప్రతి ఒక్కరికీ ఉండే ప్రాథమిక హక్కులే మానవ హక్కులు (Human Rights) – జీవించే హక్కు, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, గౌరవం. వీటి రక్షణ కోసం భారత పార్లమెంటు 1993లో ఒక ప్రత్యేక చట్టం చేసింది.

• అంతర్జాతీయ నేపథ్యం:
  1. విశ్వ మానవ హక్కుల ప్రకటన (Universal Declaration of Human Rights – UDHR) – ఐక్యరాజ్యసమితి 10 డిసెంబర్ 1948న ఆమోదించింది.
  2. అందుకే ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 10ని 'మానవ హక్కుల దినోత్సవం (Human Rights Day)' గా జరుపుకుంటారు.
  3. పారిస్ సూత్రాలు (Paris Principles, 1991–93): ప్రతి దేశం స్వతంత్ర జాతీయ మానవ హక్కుల సంస్థ ఏర్పాటు చేయాలని సూచించాయి.
• చట్టం: మానవ హక్కుల రక్షణ చట్టం, 1993 (Protection of Human Rights Act – PHRA).
• మొదట ఆర్డినెన్స్ (సెప్టెంబర్ 1993) ద్వారా, తర్వాత చట్టంగా.
• చట్టం ప్రకారం 'మానవ హక్కులు' నిర్వచనం (సెక్షన్ 2(1)(d)): రాజ్యాంగం హామీ ఇచ్చిన లేదా అంతర్జాతీయ ఒప్పందాల్లో పొందుపరిచిన, భారత కోర్టుల ద్వారా అమలు చేయగల జీవించే హక్కు, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, వ్యక్తి గౌరవానికి సంబంధించిన హక్కులు.
• ఈ చట్టం ఏర్పాటు చేసినవి:
  1. జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC) – కేంద్ర స్థాయిలో.
  2. రాష్ట్ర మానవ హక్కుల కమిషన్లు (SHRC) – రాష్ట్ర స్థాయిలో.
  3. మానవ హక్కుల న్యాయస్థానాలు (Human Rights Courts) – ప్రతి జిల్లాలో, త్వరిత విచారణ కోసం.
• సవరణలు: 2006, 2019లో చట్టాన్ని సవరించారు.
• స్వభావం: NHRC, SHRCలు చట్టబద్ధ సంస్థలు (Statutory Bodies) – రాజ్యాంగ సంస్థలు కావు.

జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (National Human Rights Commission – NHRC) 12 అక్టోబర్ 1993న ఏర్పడింది. దేశంలో మానవ హక్కుల కాపలాదారు (Watchdog of Human Rights) గా ఇది పని చేస్తుంది. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ.

• ఏర్పాటు: 12 అక్టోబర్ 1993 – మానవ హక్కుల రక్షణ చట్టం, 1993 ప్రకారం.
• మొదటి చైర్‌పర్సన్: జస్టిస్ రంగనాథ్ మిశ్రా (భారత మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి).
• నిర్మాణం (2019 సవరణ తర్వాత):
  1. చైర్‌పర్సన్: భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా పని చేసిన వ్యక్తి లేదా సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా పని చేసిన వ్యక్తి.
  2. ఒక సభ్యుడు: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా ఉన్న/పని చేసిన వ్యక్తి.
  3. ఒక సభ్యుడు: హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా ఉన్న/పని చేసిన వ్యక్తి.
  4. ముగ్గురు సభ్యులు: మానవ హక్కులపై జ్ఞానం, అనుభవం ఉన్నవారు – వీరిలో కనీసం ఒక మహిళ ఉండాలి.
• పదవిరీత్యా సభ్యులు (Deemed Members) – ఈ జాతీయ కమిషన్ల చైర్‌పర్సన్లు:
• జాతీయ SC కమిషన్, జాతీయ ST కమిషన్.
• జాతీయ మహిళా కమిషన్ (NCW), జాతీయ మైనారిటీల కమిషన్ (NCM).
• జాతీయ వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ (NCBC), జాతీయ బాలల హక్కుల పరిరక్షణ కమిషన్ (NCPCR), దివ్యాంగుల ప్రధాన కమిషనర్ (Chief Commissioner for Persons with Disabilities) – ఈ మూడూ 2019 సవరణతో చేరాయి.
• సెక్రటరీ జనరల్: కమిషన్ ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారి (Chief Executive Officer). NHRCకి దర్యాప్తు విభాగం (Investigation Wing) కూడా ఉంది – దీనికి డైరెక్టర్ జనరల్ (పోలీస్) స్థాయి అధికారి నేతృత్వం వహిస్తారు.

NHRC చైర్‌పర్సన్, సభ్యులను ప్రభుత్వం ఒక్కటే ఎంపిక చేయకుండా, ప్రతిపక్షానికి కూడా భాగం ఉండే ఒక ఉన్నత స్థాయి కమిటీ సిఫారసు చేస్తుంది. ఈ కమిటీ సభ్యులు పరీక్షల్లో చాలా తరచుగా అడిగే ప్రశ్న.

• నియామకం: రాష్ట్రపతి (President) – ఎంపిక కమిటీ సిఫారసుపై.
• ఎంపిక కమిటీ (6 మంది):
  1. ప్రధానమంత్రి – అధ్యక్షుడు.
  2. లోక్‌సభ స్పీకర్.
  3. రాజ్యసభ డిప్యూటీ చైర్మన్.
  4. లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు.
  5. రాజ్యసభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు.
  6. కేంద్ర హోంమంత్రి.
• న్యాయమూర్తుల నియామకం: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి లేదా హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిని నియమించాలంటే భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) తో సంప్రదించాలి.
• పదవీకాలం (2019 సవరణ): 3 సంవత్సరాలు లేదా 70 ఏళ్ల వయస్సు – ఏది ముందైతే అది.
• 2019కి ముందు: 5 సంవత్సరాలు లేదా 70 ఏళ్లు.
• మళ్లీ నియామకానికి అర్హులు (Eligible for Re-appointment).
• పదవీ విరమణ తర్వాత: కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో ఇతర ఉద్యోగాలకు అర్హులు కారు.
• తొలగింపు: రాష్ట్రపతి తొలగిస్తారు.
• దుష్ప్రవర్తన (Misbehaviour), అసమర్థత (Incapacity) కారణంగా అయితే – సుప్రీంకోర్టు విచారణ జరిపి సమర్థించాలి.
• సుప్రీంకోర్టు విచారణ అవసరం లేని కారణాలు: దివాలా, పదవిలో ఉంటూ వేరే జీతం వచ్చే ఉద్యోగం, మానసిక/శారీరక బలహీనత, మానసిక స్థితి సరిగా లేదని కోర్టు ప్రకటించడం, నైతిక దోషంతో కూడిన నేరంలో జైలు శిక్ష.
• జీతం:
  1. కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయిస్తుంది
  2. నియామకం తర్వాత నష్టం కలిగేలా మార్చకూడదు.

NHRC మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలపై విచారణ జరిపి, బాధితులకు పరిహారం ఇప్పించమని ప్రభుత్వాలకు సిఫారసు చేస్తుంది. అయితే దీని నిర్ణయాలు ప్రభుత్వానికి కట్టుబడి ఉండవు – ఇదే దీని పెద్ద పరిమితి.

• విధులు:
  1. మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనపై స్వయంగా (Suo Motu) లేదా ఫిర్యాదు/కోర్టు ఆదేశం మేరకు విచారణ చేయడం.
  2. ప్రభుత్వ ఉద్యోగి ఉల్లంఘనను నివారించడంలో నిర్లక్ష్యం చేసినా విచారిస్తుంది.
  3. కోర్టుల్లో జరుగుతున్న మానవ హక్కుల కేసుల్లో జోక్యం (Intervene) చేసుకోవడం.
  4. జైళ్లు, ఖైదీలను ఉంచిన ఇతర సంస్థలను సందర్శించి పరిస్థితులపై సిఫారసులు చేయడం.
  5. మానవ హక్కుల రక్షణకు రాజ్యాంగ, చట్టపరమైన ఏర్పాట్లను సమీక్షించడం.
  6. ఉగ్రవాదం వంటి హక్కులకు అడ్డుపడే అంశాలను పరిశీలించడం.
  7. మానవ హక్కుల అక్షరాస్యత (Human Rights Literacy), పరిశోధన ప్రోత్సహించడం; స్వచ్ఛంద సంస్థలను (NGOs) ప్రోత్సహించడం.
• అధికారాలు:
  1. విచారణలో సివిల్ కోర్టు (Civil Court) అధికారాలు
  2. దాని విచారణలు న్యాయ విచారణ (Judicial Proceedings) స్వభావం కలవి.
• కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నుండి సమాచారం, నివేదికలు కోరవచ్చు.
• సిఫారసులు చేయగలదు:
  1. బాధితులకు పరిహారం (Compensation) చెల్లించమని.
  2. దోషులైన అధికారులపై విచారణ (Prosecution) ప్రారంభించమని.
  3. బాధితులకు తక్షణ మధ్యంతర సహాయం.
  4. సుప్రీంకోర్టు లేదా హైకోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు.
• పరిమితులు:
  1. సంఘటన జరిగి 1 సంవత్సరం దాటిన విషయాలను విచారించదు.
  2. దీని సిఫారసులు కట్టుబడి ఉండవు (Not Binding) – కానీ తీసుకున్న చర్యలను ప్రభుత్వం 1 నెలలో తెలియజేయాలి.
  3. సాయుధ దళాల (Armed Forces) ఉల్లంఘనలపై నేరుగా విచారించలేదు – కేంద్ర ప్రభుత్వం నుండి నివేదిక మాత్రమే కోరగలదు.
  4. ప్రైవేట్ వ్యక్తుల ఉల్లంఘనలపై చర్య తీసుకునే అధికారం పరిమితం.
• నివేదికలు:
  1. వార్షిక/ప్రత్యేక నివేదికలను కేంద్ర ప్రభుత్వానికి, సంబంధిత రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి పంపుతుంది
  2. అవి పార్లమెంటు/శాసనసభ ముందు ఉంచబడతాయి.

మానవ హక్కుల రక్షణ చట్టం, 1993 ప్రకారం రాష్ట్రాలు కూడా తమ స్థాయిలో రాష్ట్ర మానవ హక్కుల కమిషన్ (State Human Rights Commission – SHRC) ఏర్పాటు చేసుకోవచ్చు. రాష్ట్ర జాబితా (State List), ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List) విషయాలకు సంబంధించిన ఉల్లంఘనలను ఇది విచారిస్తుంది.

• నిర్మాణం (2019 సవరణ తర్వాత):
  1. చైర్‌పర్సన్: హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా లేదా హైకోర్టు న్యాయమూర్తిగా పని చేసిన వ్యక్తి.
  2. ఒక సభ్యుడు: హైకోర్టు న్యాయమూర్తిగా ఉన్న/పని చేసిన వ్యక్తి లేదా కనీసం 7 ఏళ్ల అనుభవం ఉన్న జిల్లా న్యాయమూర్తి.
  3. ఒక సభ్యుడు: మానవ హక్కులపై జ్ఞానం, అనుభవం ఉన్న వ్యక్తి.
• నియామకం: గవర్నర్ (Governor) – ఎంపిక కమిటీ సిఫారసుపై.
• ఎంపిక కమిటీ:
  1. ముఖ్యమంత్రి – అధ్యక్షుడు.
  2. శాసనసభ స్పీకర్.
  3. రాష్ట్ర హోంమంత్రి.
  4. శాసనసభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు.
  5. శాసనమండలి ఉన్న రాష్ట్రాల్లో – మండలి చైర్మన్, మండలి ప్రతిపక్ష నాయకుడు కూడా.
  6. హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని నియమించాలంటే ఆ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తితో సంప్రదించాలి.
• పదవీకాలం:
  1. 3 సంవత్సరాలు లేదా 70 ఏళ్ల వయస్సు (2019 సవరణ)
  2. మళ్లీ నియామకానికి అర్హులు.
• తొలగింపు: గవర్నర్ నియమించినా, తొలగించేది రాష్ట్రపతి (President) మాత్రమే – NHRC సభ్యులను తొలగించే కారణాలు, విధానంలోనే.
• పదవీ విరమణ తర్వాత: రాష్ట్ర లేదా కేంద్ర ప్రభుత్వ ఇతర ఉద్యోగాలకు అర్హులు కారు.
• నివేదికలు:
  1. రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి సమర్పిస్తుంది
  2. అవి శాసనసభ ముందు ఉంచబడతాయి.
• తెలుగు రాష్ట్రాలు: ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండింటికీ వేర్వేరు రాష్ట్ర మానవ హక్కుల కమిషన్లు ఉన్నాయి.

2019లో పార్లమెంటు మానవ హక్కుల రక్షణ చట్టాన్ని సవరించింది. కమిషన్ల నియామకం సులభం చేయడం, అంతర్జాతీయ గుర్తింపు (Paris Principles) కోసం సభ్యుల వైవిధ్యం పెంచడం దీని ఉద్దేశం. ఈ మార్పులు ఇటీవలి పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతున్నారు.

• NHRC చైర్‌పర్సన్ అర్హత:
  1. ముందు: భారత మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) మాత్రమే.
  2. 2019 తర్వాత: మాజీ CJI లేదా మాజీ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి.
• SHRC చైర్‌పర్సన్ అర్హత:
  1. ముందు: హైకోర్టు మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి మాత్రమే.
  2. 2019 తర్వాత: హైకోర్టు మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి లేదా మాజీ హైకోర్టు న్యాయమూర్తి.
• మానవ హక్కుల నిపుణులైన సభ్యులు (NHRC):
  1. 2 నుండి 3కి పెంపు
  2. వీరిలో కనీసం ఒక మహిళ తప్పనిసరి.
• పదవిరీత్యా సభ్యులు పెంపు: NCBC, NCPCR చైర్‌పర్సన్లు, దివ్యాంగుల ప్రధాన కమిషనర్‌ను NHRCలో చేర్చారు.
• పదవీకాలం తగ్గింపు: NHRC, SHRC రెండింటిలోనూ 5 సంవత్సరాల నుండి 3 సంవత్సరాలకు (లేదా 70 ఏళ్లు).
• మళ్లీ నియామకం: మళ్లీ నియామకంపై ఉన్న 5 ఏళ్ల పరిమితిని తొలగించారు – ఇప్పుడు చైర్‌పర్సన్, సభ్యులు మళ్లీ నియామకానికి అర్హులు.
• సెక్రటరీ జనరల్ అధికారాలు: చైర్‌పర్సన్ నియంత్రణకు లోబడి, న్యాయపరమైన విధులు తప్ప, అన్ని పరిపాలనా, ఆర్థిక అధికారాలు సెక్రటరీ జనరల్ (NHRC)/ సెక్రటరీ (SHRC) కి ఇచ్చారు.
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు: UTల మానవ హక్కుల విధులను కేంద్రం ఏదైనా SHRCకి అప్పగించవచ్చు. ఢిల్లీ విషయాలు మాత్రం NHRC చూస్తుంది.