భారతదేశంలో పేదరికం (Poverty in India)

పేదరికం (Poverty) అంటే ఆహారం, బట్టలు, ఇల్లు, విద్య, ఆరోగ్యం వంటి కనీస అవసరాలు కూడా తీర్చుకోలేని స్థితి. పేదరికాన్ని కొలవడానికి రెండు ప్రధాన భావనలు ఉన్నాయి.

• నిరపేక్ష పేదరికం (Absolute Poverty): కనీస అవసరాలు తీర్చుకోవడానికి అవసరమైన ఆదాయం/వినియోగం లేకపోవడం.
• దీన్ని ఒక నిర్ణీత 'దారిద్ర్య రేఖ (Poverty Line)' తో కొలుస్తారు.
• భారత్ వంటి అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల్లో ఈ భావనే ఎక్కువగా వాడతారు.
• సాపేక్ష పేదరికం (Relative Poverty): సమాజంలోని ఇతరులతో పోల్చి చూసే పేదరికం – అంటే ఆదాయ అసమానత.
• దీన్ని లోరెంజ్ వక్రరేఖ (Lorenz Curve), గిని గుణకం (Gini Coefficient) తో కొలుస్తారు.
• గిని గుణకం 0 అంటే పూర్తి సమానత్వం
• 1 అంటే పూర్తి అసమానత.
• అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు ఎక్కువగా ఈ భావన వాడతాయి.
• దారిద్ర్య రేఖ (Poverty Line): కనీస అవసరాలకు ఒక వ్యక్తి నెలకు ఖర్చు పెట్టాల్సిన కనీస మొత్తం. దానికంటే తక్కువ ఖర్చు చేసేవారు దారిద్ర్య రేఖకు దిగువన (Below Poverty Line – BPL) ఉన్నట్లు.
• హెడ్ కౌంట్ నిష్పత్తి (Head Count Ratio – HCR): మొత్తం జనాభాలో దారిద్ర్య రేఖకు దిగువన ఉన్నవారి శాతం.
• భారత్‌లో కొలత ఆధారం: ఆదాయం కాకుండా వినియోగ వ్యయం (Consumption Expenditure) ఆధారంగా లెక్కిస్తారు. డేటా – జాతీయ నమూనా సర్వే (NSS) గృహ వినియోగ సర్వేలు.
• ప్రపంచ బ్యాంకు అంతర్జాతీయ పేదరిక రేఖ: రోజుకు $2.15 (2017 PPP). జూన్ 2025లో దీన్ని రోజుకు $3.00 (2021 PPP) కు సవరించారు.
• ఇతర రకాలు: దీర్ఘకాలిక పేదరికం (Chronic), తాత్కాలిక పేదరికం (Transient), పట్టణ-గ్రామీణ పేదరికం.

భారత్‌లో పేదరికాన్ని లెక్కించే ప్రయత్నం బ్రిటిష్ కాలంలోనే మొదలైంది. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ప్రణాళికా సంఘం (Planning Commission) వివిధ నిపుణుల బృందాలతో పేదరిక అంచనాలు వేయించింది. ఇప్పుడు ఆ బాధ్యత నీతి ఆయోగ్‌ది.

• దాదాభాయ్ నౌరోజీ: భారత్‌లో పేదరికాన్ని మొదటిసారి అంచనా వేశారు. ఆయన పుస్తకం 'Poverty and Un-British Rule in India' (1901).
• 'సంపద తరలింపు సిద్ధాంతం (Drain Theory)' – బ్రిటిష్ పాలనే పేదరికానికి కారణం అన్నారు.
• 'భారత వృద్ధ పితామహుడు (Grand Old Man of India)' అని పేరు.
• జాతీయ ప్రణాళికా కమిటీ (National Planning Committee): 1938 – అధ్యక్షుడు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ (కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు సుభాష్ చంద్రబోస్ ఏర్పాటు చేశారు).
• వర్కింగ్ గ్రూప్ (1962): ప్రణాళికా సంఘం ఏర్పాటు చేసిన బృందం – మొదటిసారి అధికారికంగా దారిద్ర్య రేఖ (నెలకు ఒక్కొక్కరికి ₹20 – 1960-61 ధరల్లో) సూచించింది.
• వి.ఎం. దండేకర్, ఎన్. రథ్ (1971): రోజుకు 2,250 కేలరీల ఆధారంగా పేదరికాన్ని అంచనా వేశారు.
• వై.కె. అలఘ్ టాస్క్ ఫోర్స్ (1979):
  1. కేలరీల ఆధారిత దారిద్ర్య రేఖ – గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఒక్కొక్కరికి రోజుకు 2,400 కేలరీలు, పట్టణ ప్రాంతాల్లో 2,100 కేలరీలు.
  2. గ్రామాల్లో శారీరక శ్రమ ఎక్కువ కాబట్టి కేలరీల అవసరం ఎక్కువగా తీసుకున్నారు.
  3. ఈ కేలరీలు కొనడానికి అయ్యే ఖర్చును దారిద్ర్య రేఖగా నిర్ణయించారు (1973-74 ధరల్లో).
• పేదరిక నిర్మూలన నినాదం:
  1. 'గరీబీ హటావో' – 1971 ఎన్నికల్లో ఇందిరా గాంధీ నినాదం
  2. 5వ పంచవర్ష ప్రణాళిక (1974-79) పేదరిక నిర్మూలన, స్వావలంబనను లక్ష్యంగా చేసుకుంది.
• 20 సూత్రాల కార్యక్రమం: 1975లో ప్రారంభం – పేదరిక నిర్మూలన, జీవన ప్రమాణాల మెరుగుదల.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'అలఘ్ = 2400 / 2100' – గ్రామం ఎక్కువ (2400), పట్టణం తక్కువ (2100). ఇది పరీక్షల్లో తరచూ అడిగే జత.

అలఘ్ పద్ధతిలో దేశమంతటికీ ఒకే దారిద్ర్య రేఖ ఉండేది. కానీ ప్రతి రాష్ట్రంలో ధరలు వేర్వేరుగా ఉంటాయి. ఈ లోపాన్ని సరిదిద్దడానికి ప్రణాళికా సంఘం డి.టి. లక్డావాలా అధ్యక్షతన నిపుణుల బృందం ఏర్పాటు చేసింది.

• ఏర్పాటు:
  1. 1989లో ప్రణాళికా సంఘం ఏర్పాటు చేసింది
  2. నివేదిక 1993లో సమర్పించింది.
• అధ్యక్షుడు: ప్రొఫెసర్ డి.టి. లక్డావాలా (D.T. Lakdawala).
• ముఖ్య సిఫార్సులు:
  1. అలఘ్ కమిటీ కేలరీల ప్రమాణాన్నే (2,400 / 2,100) కొనసాగించింది.
  2. రాష్ట్రాల వారీగా వేర్వేరు దారిద్ర్య రేఖలు (State-specific Poverty Lines) ఉండాలి.
  3. గ్రామీణ ధరల సర్దుబాటుకు – వ్యవసాయ కూలీల వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI-AL).
  4. పట్టణ ధరల సర్దుబాటుకు – పారిశ్రామిక కార్మికుల వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI-IW).
  5. జాతీయ ఖాతాల (National Accounts) ఆధారంగా సర్దుబాటు చేయడం మానేసి, NSS వినియోగ సర్వేలనే ఆధారం చేసుకోవాలి.
• లోపాలు (విమర్శలు):
  1. విద్య, ఆరోగ్యంపై ఖర్చును దారిద్ర్య రేఖలో కలపలేదు – ప్రభుత్వం ఉచితంగా ఇస్తుందని భావించారు.
  2. పాత కేలరీల ప్రమాణం, పాత వినియోగ బుట్ట (Consumption Basket) కొనసాగించారు.
• ఫలితం: ఈ పద్ధతి ప్రకారం 1993-94 లో భారత్‌లో పేదరికం సుమారు 36%.
• అధికారిక పద్ధతి: టెండూల్కర్ పద్ధతి వచ్చే వరకు లక్డావాలా పద్ధతినే ప్రభుత్వం అధికారికంగా వాడింది (2004-05 వరకు).

కేలరీల ఆధారిత పద్ధతి పాతబడిపోయిందని, పేదరికం సరిగా లెక్కకు రావడం లేదని విమర్శలు వచ్చాయి. దాంతో ప్రణాళికా సంఘం 2005లో సురేష్ టెండూల్కర్ అధ్యక్షతన నిపుణుల బృందం ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కమిటీ పేదరిక లెక్కింపు పద్ధతిని పూర్తిగా మార్చింది.

• ఏర్పాటు:
  1. 2005
  2. నివేదిక: 2009 (డిసెంబర్ 2009).
• ముఖ్య మార్పులు:
  1. కేలరీల ఆధారాన్ని వదిలేశారు.
  2. విద్య, ఆరోగ్యంపై ఖర్చును దారిద్ర్య రేఖలో చేర్చారు.
  3. గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాలకు ఒకే దారిద్ర్య రేఖ బుట్ట (Uniform Poverty Line Basket – PLB).
  4. మిశ్రమ రిఫరెన్స్ కాలం (Mixed Reference Period – MRP) ఆధారంగా వినియోగ డేటా.
  5. పట్టణ దారిద్ర్య రేఖను ఆధారంగా తీసుకుని గ్రామీణ రేఖను ధరల తేడాలతో సర్దుబాటు చేశారు.
• 2004-05 అంచనా: పేదరికం 37.2% (లక్డావాలా పద్ధతిలో ఇది 27.5%).
• 2011-12 అంచనా (టెండూల్కర్ పద్ధతిలో, ప్రణాళికా సంఘం):
  1. మొత్తం పేదరికం: 21.9%
  2. గ్రామీణ: 25.7%; పట్టణ: 13.7%
  3. పేదల సంఖ్య: సుమారు 27 కోట్లు.
• 2011-12 దారిద్ర్య రేఖ:
  1. గ్రామీణ: నెలకు ఒక్కొక్కరికి ₹816 (రోజుకు సుమారు ₹27).
  2. పట్టణ: నెలకు ఒక్కొక్కరికి ₹1,000 (రోజుకు సుమారు ₹33).
• విమర్శ: రోజుకు ₹27-33 తో ఒక మనిషి బతకడం సాధ్యం కాదని, దారిద్ర్య రేఖ మరీ తక్కువగా ఉందని తీవ్ర విమర్శలు వచ్చాయి. దీంతో రంగరాజన్ కమిటీ ఏర్పాటైంది.
• అత్యధిక పేదరికం (2011-12): రాష్ట్రాల్లో ఛత్తీస్‌గఢ్‌లో అత్యధిక పేదరిక శాతం.

టెండూల్కర్ దారిద్ర్య రేఖ చాలా తక్కువగా ఉందన్న విమర్శల తర్వాత, పేదరిక కొలత పద్ధతిని మళ్లీ సమీక్షించడానికి ప్రణాళికా సంఘం 2012లో డా. సి. రంగరాజన్ అధ్యక్షతన నిపుణుల బృందం ఏర్పాటు చేసింది.

• ఏర్పాటు:
  1. 2012
  2. నివేదిక: జూన్ 2014.
• అధ్యక్షుడు: డా. సి. రంగరాజన్ – RBI మాజీ గవర్నర్, ప్రధానమంత్రి ఆర్థిక సలహా మండలి మాజీ ఛైర్మన్.
• పద్ధతి:
  1. మళ్లీ పోషకాహార ప్రమాణాలను తీసుకువచ్చింది – కేలరీలతో పాటు ప్రోటీన్లు, కొవ్వులు కూడా.
  2. ఆహారేతర అవసరాలు (బట్టలు, ఇంటి అద్దె, విద్య, రవాణా) కోసం కనీస ఖర్చును కలిపింది.
  3. గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాలకు వేర్వేరు వినియోగ బుట్టలు.
• 2011-12 అంచనా (రంగరాజన్ పద్ధతిలో):
  1. మొత్తం పేదరికం: 29.5%
  2. గ్రామీణ: 30.9%; పట్టణ: 26.4%
  3. పేదల సంఖ్య: సుమారు 36.3 కోట్లు.
• దారిద్ర్య రేఖ (2011-12):
  1. గ్రామీణ: నెలకు ఒక్కొక్కరికి ₹972 (రోజుకు సుమారు ₹32).
  2. పట్టణ: నెలకు ఒక్కొక్కరికి ₹1,407 (రోజుకు సుమారు ₹47).
• ప్రభుత్వ స్పందన: ఈ నివేదికను ప్రభుత్వం అధికారికంగా ఆమోదించలేదు. ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో 2015లో నీతి ఆయోగ్ వచ్చింది.
• నీతి ఆయోగ్ టాస్క్ ఫోర్స్ (2015): పేదరిక నిర్మూలనపై అరవింద్ పనగరియా అధ్యక్షతన టాస్క్ ఫోర్స్ – దారిద్ర్య రేఖపై ఏకాభిప్రాయం రాలేదు.
• ఆ తర్వాత: 2011-12 తర్వాత అధికారిక దారిద్ర్య రేఖ ఆధారిత అంచనా విడుదల కాలేదు. ఇప్పుడు బహుముఖ పేదరిక సూచీ (MPI) ఎక్కువగా వాడుతున్నారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 2011-12 పోలిక: టెండూల్కర్ – 21.9%, ₹816/₹1,000; రంగరాజన్ – 29.5%, ₹972/₹1,407. రంగరాజన్ అంచనా ఎక్కువ.

పేదరికం అంటే కేవలం డబ్బు లేకపోవడమే కాదు. చదువు లేకపోవడం, ఆరోగ్యం లేకపోవడం, మంచి ఇల్లు, శుభ్రమైన తాగునీరు, విద్యుత్ లేకపోవడం కూడా పేదరికమే. ఈ అన్ని లోపాలను కలిపి కొలిచేదే బహుముఖ పేదరిక సూచీ (Multidimensional Poverty Index – MPI).

• ప్రపంచ MPI (Global MPI): 2010 నుండి ఆక్స్‌ఫర్డ్ పేదరిక & మానవాభివృద్ధి ఇనిషియేటివ్ (OPHI), UNDP కలిసి విడుదల చేస్తున్నాయి.
• మూడు కోణాలు (Dimensions): ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణం.
• 10 సూచికలు (Indicators)
• ఆల్కైర్-ఫోస్టర్ (Alkire-Foster) పద్ధతి.
• గ్లోబల్ MPI 2023 ప్రకారం 2005-06 నుండి 2019-21 మధ్య భారత్‌లో సుమారు 41.5 కోట్ల మంది పేదరికం నుండి బయటపడ్డారు.
• జాతీయ MPI (నీతి ఆయోగ్): అవే 3 కోణాలు, కానీ 12 సూచికలు – ప్రపంచ MPI లోని 10 కి అదనంగా 'ప్రసూతి ఆరోగ్యం (Maternal Health)', 'బ్యాంకు ఖాతా (Bank Account)' చేర్చారు. డేటా ఆధారం – జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే (NFHS).
• నీతి ఆయోగ్ నివేదికలు:
  1. బేస్‌లైన్ నివేదిక (నవంబర్ 2021): NFHS-4 (2015-16) ఆధారంగా బహుముఖ పేదలు 25.01%.
  2. ప్రోగ్రెస్ రివ్యూ (జూలై 2023): 2015-16 లో 24.85% నుండి 2019-21 లో 14.96% కి తగ్గింది; సుమారు 13.5 కోట్ల మంది పేదరికం నుండి బయటపడ్డారు.
  3. చర్చా పత్రం (జనవరి 2024): 2013-14 లో 29.17% నుండి 2022-23 లో 11.28% కి తగ్గింది; 9 ఏళ్లలో సుమారు 24.82 కోట్ల మంది బయటపడ్డారు.
• రాష్ట్రాల పరిస్థితి:
  1. బీహార్‌లో బహుముఖ పేదరికం అత్యధికం
  2. కేరళలో అత్యల్పం. పేదరికం నుండి బయటపడినవారి సంఖ్యలో ఉత్తరప్రదేశ్ మొదటి స్థానం.
• ప్రపంచ బ్యాంకు అంచనా: జూన్ 2025 ప్రపంచ బ్యాంకు అంచనా ప్రకారం రోజుకు $3.00 రేఖతో భారత్‌లో అత్యంత పేదరికం 2011-12 లో 27.1% నుండి 2022-23 లో 5.3% కి తగ్గింది.

పేదరికానికి ఒకే కారణం ఉండదు. ఆర్థిక, సామాజిక, జనాభా, చారిత్రక కారణాలు కలిసి పేదరికాన్ని కొనసాగిస్తాయి. Group-1, Group-2 మెయిన్స్‌లో 'కారణాలు, పరిష్కారాలు' ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• ఆర్థిక కారణాలు:
  1. తక్కువ వృద్ధి రేటు (స్వాతంత్ర్యం తర్వాత తొలి దశాబ్దాల్లో 'హిందూ వృద్ధి రేటు' – సుమారు 3.5%; ఈ పదం రాజ్ కృష్ణ వాడారు).
  2. నిరుద్యోగం, అల్ప ఉపాధి (Underemployment).
  3. వ్యవసాయంపై అధిక ఆధారం, తక్కువ ఉత్పాదకత.
  4. ద్రవ్యోల్బణం – ధరలు పెరిగితే పేదల కొనుగోలు శక్తి తగ్గుతుంది.
  5. ఆదాయ, ఆస్తుల అసమాన పంపిణీ.
• జనాభా కారణాలు: అధిక జనాభా వృద్ధి, పెద్ద కుటుంబాలు, ఎక్కువ ఆధారపడేవారు (Dependency Ratio).
• సామాజిక కారణాలు: నిరక్షరాస్యత, కుల వివక్ష, లింగ అసమానత, వరకట్నం, అనారోగ్యం.
• చారిత్రక కారణం: వలస పాలన కాలంలో సంపద తరలింపు (Drain of Wealth), చేతివృత్తుల నాశనం.
• పేదరిక విష వలయం (Vicious Circle of Poverty): రాగ్నార్ నర్క్స్ (Ragnar Nurkse) సిద్ధాంతం – 'ఒక దేశం పేదది ఎందుకంటే అది పేదది'. తక్కువ ఆదాయం → తక్కువ పొదుపు → తక్కువ పెట్టుబడి → తక్కువ ఉత్పాదకత → తక్కువ ఆదాయం.
• నిర్మూలన వ్యూహాలు:
  1. వృద్ధి ద్వారా పేదరికం తగ్గడం (Trickle-down Approach).
  2. పేదరికంపై ప్రత్యక్ష దాడి – స్వయం ఉపాధి (IRDP, NRLM), వేతన ఉపాధి (MGNREGA) పథకాలు.
  3. సామాజిక భద్రత – ఆహార భద్రత (NFSA), పింఛన్లు (NSAP), ఆరోగ్య బీమా (ఆయుష్మాన్ భారత్).
  4. కనీస సదుపాయాలు – గృహాలు (PMAY), తాగునీరు (జల్ జీవన్ మిషన్), విద్యుత్, వంట గ్యాస్ (ఉజ్వల).
  5. నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఆర్థిక సమ్మిళితం (జన్ ధన్).