భారత పారిశ్రామిక విధానాలు (Industrial Policies)

స్వతంత్ర భారతదేశపు మొదటి పారిశ్రామిక విధానం 1948లో వచ్చింది. ఏ పరిశ్రమలు ప్రభుత్వం నడపాలి, ఏవి ప్రైవేటు వారికి వదలాలి అనే విషయాన్ని ఇది మొదటిసారి స్పష్టం చేసింది. దీనితో భారత్‌లో మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థ (Mixed Economy) కి పునాది పడింది.

• ప్రకటన: 6 ఏప్రిల్ 1948.
• అప్పటి పరిశ్రమల మంత్రి: శ్యామా ప్రసాద్ ముఖర్జీ.
• పరిశ్రమల నాలుగు వర్గాలు:
  1. 1. కేంద్ర ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యం: ఆయుధాలు & మందుగుండు, అణుశక్తి, రైల్వేలు.
  2. 2. మిశ్రమ రంగం: బొగ్గు, ఇనుము-ఉక్కు, విమానాల తయారీ, నౌకా నిర్మాణం, టెలిఫోన్-టెలిగ్రాఫ్ పరికరాలు, ఖనిజ నూనెలు. కొత్త యూనిట్లు ప్రభుత్వమే పెడుతుంది; ఉన్న ప్రైవేటు యూనిట్లు 10 ఏళ్లు కొనసాగవచ్చు.
  3. 3. ప్రభుత్వ నియంత్రణలోని ప్రైవేటు రంగం: 18 ప్రాథమిక పరిశ్రమలు (ఉదా: ఉప్పు, ఆటోమొబైల్స్, సిమెంట్, చక్కెర, వస్త్రాలు).
  4. 4. మిగతావన్నీ: ప్రైవేటు రంగానికి.
• కుటీర, చిన్న పరిశ్రమలు: ఉపాధి కల్పనలో వీటి పాత్రను గుర్తించింది.
• విదేశీ పెట్టుబడులు: జాతీయ ప్రయోజనాలకు లోబడి అనుమతించింది.
• చట్టపరమైన మద్దతు: ఈ విధానాన్ని అమలు చేయడానికి పరిశ్రమల (అభివృద్ధి & నియంత్రణ) చట్టం, 1951 [Industries (Development and Regulation) Act – IDRA] వచ్చింది. దీనితోనే పారిశ్రామిక లైసెన్సింగ్ మొదలైంది.

1956 పారిశ్రామిక విధాన తీర్మానం దాదాపు 35 ఏళ్ల పాటు (1991 వరకు) భారత పారిశ్రామిక విధానానికి పునాదిగా నిలిచింది. అందుకే దీన్ని 'భారత ఆర్థిక రాజ్యాంగం (Economic Constitution of India)' అంటారు.

• ప్రకటన: 30 ఏప్రిల్ 1956.
• నేపథ్యం:
  1. 1955 కాంగ్రెస్ ఆవడి సమావేశంలో 'సామ్యవాద తరహా సమాజం (Socialistic Pattern of Society)' లక్ష్యంగా తీర్మానం.
  2. రెండో పంచవర్ష ప్రణాళిక (1956-61) కు ఆధారమైన పి.సి. మహలనోబిస్ నమూనా – భారీ, మూల పరిశ్రమలకు ప్రాధాన్యం.
• పరిశ్రమల మూడు షెడ్యూళ్లు:
  1. షెడ్యూల్ A: 17 పరిశ్రమలు – పూర్తిగా ప్రభుత్వ రంగం బాధ్యత (ఆయుధాలు, అణుశక్తి, ఇనుము-ఉక్కు, భారీ యంత్రాలు, బొగ్గు, ఖనిజ నూనెలు, విమాన, రైల్వే రవాణా మొదలైనవి).
  2. షెడ్యూల్ B: 12 పరిశ్రమలు – క్రమంగా ప్రభుత్వ రంగంలోకి; ప్రైవేటు రంగం సహకరించవచ్చు (మిశ్రమ రంగం).
  3. షెడ్యూల్ C: మిగతావన్నీ – ప్రైవేటు రంగానికి, ప్రభుత్వ నియంత్రణతో.
• ఇతర లక్ష్యాలు:
  1. ప్రభుత్వ రంగం (Public Sector) ను ఆర్థిక వ్యవస్థలో 'ఆధిపత్య స్థానాల (Commanding Heights)' కు తీసుకెళ్లడం.
  2. చిన్న, కుటీర పరిశ్రమలకు ప్రోత్సాహం.
  3. ప్రాంతీయ అసమానతలు తగ్గించడం.
  4. కార్మికులకు మంచి పని పరిస్థితులు.
• ఫలితం: ఈ కాలంలో భిలాయ్, రూర్కెలా, దుర్గాపూర్ ఉక్కు కర్మాగారాలు, BHEL వంటి భారీ ప్రభుత్వ సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '1956 = 17 + 12 + మిగతా' – A లో 17, B లో 12. 'ఆవడి – మహలనోబిస్ – ఆర్థిక రాజ్యాంగం' అని కలిపి గుర్తుంచుకోండి.

1951 నుండి 1991 వరకు భారత్‌లో కొత్త పరిశ్రమ పెట్టాలన్నా, ఉత్పత్తి పెంచాలన్నా ప్రభుత్వ లైసెన్సు తప్పనిసరి. అనేక అనుమతులు, ఆలస్యాలు, అవినీతితో కూడిన ఈ వ్యవస్థను 'లైసెన్స్ రాజ్ (Licence Raj)' అని పిలిచారు.

• చట్టపరమైన ఆధారం: పరిశ్రమల (అభివృద్ధి & నియంత్రణ) చట్టం, 1951 (IDRA).
• లైసెన్సింగ్ లోపాలపై కమిటీలు:
  1. హజారీ కమిటీ (1967): పెద్ద వ్యాపార సంస్థలకే లైసెన్సులు ఎక్కువగా దక్కాయని తేల్చింది.
  2. దత్ కమిటీ (1969) – పారిశ్రామిక లైసెన్సింగ్ విధాన విచారణ కమిటీ (అధ్యక్షుడు సుబిమల్ దత్): గుత్తాధిపత్య నియంత్రణకు చట్టం కావాలని సూచించింది.
• MRTP చట్టం: గుత్తాధిపత్య, నిర్బంధ వ్యాపార పద్ధతుల చట్టం (Monopolies and Restrictive Trade Practices Act) – 1969 (1970 నుండి అమలు).
• ఉద్దేశ్యం: ఆర్థిక శక్తి కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతం కాకుండా నిరోధించడం.
• ₹20 కోట్లకు మించిన ఆస్తులున్న సంస్థలు MRTP పరిధిలోకి వచ్చేవి (తర్వాత ₹100 కోట్లకు పెంచారు).
• 1991 తర్వాత ఆస్తి పరిమితి తొలగించారు.
• MRTP చట్టం స్థానంలో పోటీ చట్టం, 2002 (Competition Act) వచ్చింది
• దాని కింద భారత పోటీ కమిషన్ (CCI) ఏర్పడింది.
• FERA: విదేశీ మారక నియంత్రణ చట్టం (Foreign Exchange Regulation Act) – 1973. విదేశీ కంపెనీల వాటాపై కఠిన పరిమితులు.
• దీని స్థానంలో విదేశీ మారక నిర్వహణ చట్టం (FEMA) – 1999 వచ్చింది (2000 జూన్ నుండి అమలు).
• FERA 'నియంత్రణ (Regulation)' పై దృష్టి పెడితే, FEMA 'నిర్వహణ (Management)' పై దృష్టి పెడుతుంది.

1956 తర్వాత ప్రభుత్వాలు మారినప్పుడల్లా పారిశ్రామిక విధానంలో చిన్న మార్పులు వచ్చాయి. 1977 విధానం చిన్న పరిశ్రమలపై, 1980 విధానం సామర్థ్యం, ఉత్పాదకతపై దృష్టి పెట్టాయి.

• పారిశ్రామిక విధాన ప్రకటన 1977:
  1. జనతా ప్రభుత్వం (ప్రధాని మొరార్జీ దేశాయ్); పరిశ్రమల మంత్రి జార్జ్ ఫెర్నాండెజ్.
  2. ప్రధాన దృష్టి: కుటీర, చిన్న, సూక్ష్మ (Tiny) పరిశ్రమలు, గ్రామీణ పరిశ్రమలు.
  3. చిన్న పరిశ్రమలకు రిజర్వు చేసిన వస్తువుల జాబితాను భారీగా (500 కు పైగా) పెంచారు.
  4. జిల్లా పరిశ్రమల కేంద్రాలు (District Industries Centres – DICs): 1 మే 1978 నుండి – ఒకే చోట చిన్న పారిశ్రామికవేత్తలకు అన్ని సేవలు.
  5. పెద్ద కంపెనీల విస్తరణపై నియంత్రణ; ఖాదీ, గ్రామీణ పరిశ్రమలకు ప్రోత్సాహం.
• పారిశ్రామిక విధాన ప్రకటన 1980:
  1. ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం.
  2. లక్ష్యాలు: ఉన్న సామర్థ్యాన్ని పూర్తిగా వాడుకోవడం (Optimum Utilisation), ఉత్పాదకత పెంపు, ఉపాధి, ప్రాంతీయ అసమానతల తగ్గింపు.
  3. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల సామర్థ్యం పెంచడంపై దృష్టి.
  4. వెనుకబడిన ప్రాంతాల్లో 'కేంద్రక పరిశ్రమల (Nucleus Plants)' ద్వారా అనుబంధ చిన్న పరిశ్రమల అభివృద్ధి.
  5. చిన్న పరిశ్రమల పెట్టుబడి పరిమితులు పెంచారు.
• 1985-86 మార్పులు (రాజీవ్ గాంధీ కాలం): కొన్ని పరిశ్రమలకు లైసెన్సింగ్ నుండి మినహాయింపు, 'బ్రాడ్ బ్యాండింగ్ (Broad-banding)' – ఒకే లైసెన్సుతో సంబంధిత అనేక ఉత్పత్తులు తయారుచేసే అనుమతి. వీటిని పాక్షిక సరళీకరణగా చూస్తారు.

1991లో భారత్ తీవ్రమైన చెల్లింపుల శేషం (Balance of Payments) సంక్షోభంలో పడింది. ఆ సంక్షోభం నుండి బయటపడేందుకు ప్రభుత్వం సరళీకరణ (Liberalisation), ప్రైవేటీకరణ (Privatisation), ప్రపంచీకరణ (Globalisation) – LPG సంస్కరణలు చేపట్టింది.

వాటిలో కీలకమైనది నూతన పారిశ్రామిక విధానం.

• ప్రకటన: 24 జూలై 1991.
• ప్రధానమంత్రి:
  1. పి.వి. నరసింహారావు
  2. ఆర్థిక మంత్రి: డా. మన్మోహన్ సింగ్.
• సంక్షోభ నేపథ్యం: విదేశీ మారక నిల్వలు కొన్ని వారాల దిగుమతులకే సరిపడా ఉన్నాయి. బంగారాన్ని తాకట్టు పెట్టి అప్పు తీసుకోవాల్సి వచ్చింది. IMF నుండి రుణం తీసుకున్నారు.
• ముఖ్య మార్పులు:
  1. లైసెన్సింగ్ రద్దు: 18 పరిశ్రమలు తప్ప మిగతావాటికి లైసెన్సు అవసరం తొలగించారు. ఇప్పుడు కొన్ని పరిశ్రమలకే (మద్యం, పొగాకు ఉత్పత్తులు, రక్షణ-ఏరోస్పేస్ ఎలక్ట్రానిక్స్, పారిశ్రామిక పేలుడు పదార్థాలు, ప్రమాదకర రసాయనాలు) లైసెన్సు అవసరం.
  2. ప్రభుత్వ రంగానికి రిజర్వు చేసిన పరిశ్రమలు 17 నుండి 8 కి తగ్గించారు. ఇప్పుడు కేవలం 2 – అణుశక్తి, రైల్వే కార్యకలాపాలు.
  3. MRTP చట్టంలో ఆస్తి పరిమితి తొలగించారు.
  4. విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడులు (FDI): అధిక ప్రాధాన్య పరిశ్రమల్లో 51% వరకు ఆటోమేటిక్ అనుమతి.
  5. విదేశీ పెట్టుబడుల ప్రోత్సాహక బోర్డు (FIPB) ఏర్పాటు (2017లో రద్దు చేశారు).
  6. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో వాటాల ఉపసంహరణ (Disinvestment) ప్రారంభం.
• ఫలితాలు: వేగవంతమైన GDP వృద్ధి, విదేశీ పెట్టుబడులు, IT-సేవల రంగం విస్తరణ, వినియోగదారులకు ఎక్కువ ఎంపికలు.

పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ (Disinvestment) అంటే ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో (PSUs) ప్రభుత్వానికి ఉన్న వాటాలను కొంత లేదా పూర్తిగా అమ్మడం. దీని ద్వారా ప్రభుత్వానికి నిధులు వస్తాయి, సంస్థల సామర్థ్యం పెరుగుతుందని ఆశిస్తారు.

• ప్రారంభం: 1991-92 నుండి.
• రకాలు:
  1. మైనారిటీ వాటా అమ్మకం: 51% కంటే తక్కువ అమ్మడం; నియంత్రణ ప్రభుత్వం దగ్గరే.
  2. వ్యూహాత్మక అమ్మకం (Strategic Sale): వాటాతో పాటు నిర్వహణ నియంత్రణ కూడా ప్రైవేటు సంస్థకు అప్పగించడం.
• కమిటీలు, సంస్థలు:
  1. సి. రంగరాజన్ కమిటీ (1993): ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో వాటాల ఉపసంహరణపై సిఫార్సులు.
  2. డిజిన్వెస్ట్‌మెంట్ కమిషన్ – 1996 (అధ్యక్షుడు జి.వి. రామకృష్ణ).
  3. డిజిన్వెస్ట్‌మెంట్ శాఖ 1999లో ఏర్పాటు; తర్వాత ప్రత్యేక మంత్రిత్వ శాఖ (మంత్రి అరుణ్ శౌరీ).
  4. ఇప్పుడు: పెట్టుబడులు & ప్రభుత్వ ఆస్తుల నిర్వహణ విభాగం (DIPAM) – 2016లో పేరు మార్పు; ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ కింద.
• జాతీయ పెట్టుబడి నిధి (National Investment Fund): 2005 – డిజిన్వెస్ట్‌మెంట్ ఆదాయాన్ని జమ చేసే నిధి.
• ముఖ్య వ్యూహాత్మక అమ్మకాలు:
  1. మోడర్న్ ఫుడ్ ఇండస్ట్రీస్ (2000) – హిందుస్తాన్ లీవర్‌కు; మొదటి వ్యూహాత్మక అమ్మకాల్లో ఒకటి.
  2. BALCO (2001) – స్టెర్లైట్‌కు.
  3. ఎయిర్ ఇండియా – టాటా గ్రూప్‌కు (జనవరి 2022లో అప్పగింత పూర్తి).
• నూతన ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల విధానం 2021:
  1. వ్యూహాత్మక రంగాల్లో (Strategic Sectors) కనీస స్థాయిలో ప్రభుత్వ సంస్థలు
  2. మిగతా రంగాల్లో సంస్థలను ప్రైవేటీకరించడం లేదా మూసివేయడం.

ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు (Public Sector Undertakings – PSUs) అంటే ప్రభుత్వానికి 51% లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వాటా ఉన్న కంపెనీలు. లాభాలు బాగా సంపాదించే PSUs కు ఎక్కువ స్వయంప్రతిపత్తి (Autonomy) ఇవ్వడానికి 'రత్న' హోదాలు ఇస్తారు.

• నవరత్న (Navratna):
  1. 1997లో ప్రారంభం
  2. మొదట 9 సంస్థలకు ఇచ్చారు, అందుకే 'నవ' రత్న.
• ప్రభుత్వ అనుమతి లేకుండా ₹1,000 కోట్ల వరకు పెట్టుబడి పెట్టే అధికారం.
• మినీరత్న (Miniratna):
  1. 1997లో ప్రారంభం
  2. కేటగిరీ-I, కేటగిరీ-II అని రెండు రకాలు. వరుసగా లాభాలు సాధించిన చిన్న PSUs కు.
• మహారత్న (Maharatna): 2009లో ప్రారంభం – అతిపెద్ద PSUs ప్రపంచ స్థాయి సంస్థలుగా ఎదగడానికి.
• అర్హతలు:
  1. నవరత్న హోదా ఉండాలి
  2. భారత స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్‌లో లిస్ట్ అయి ఉండాలి.
• గత 3 ఏళ్ల సగటు టర్నోవర్ ₹25,000 కోట్లకు పైగా, సగటు నికర విలువ ₹15,000 కోట్లకు పైగా, సగటు నికర లాభం ₹5,000 కోట్లకు పైగా.
• ఒక ప్రాజెక్టులో ₹5,000 కోట్ల వరకు ప్రభుత్వ అనుమతి లేకుండా పెట్టుబడి పెట్టవచ్చు.
• మొదటి మహారత్నలు: NTPC, ONGC, SAIL, IOCL.
• ఇతర మహారత్నలు (ఉదాహరణలు): కోల్ ఇండియా, GAIL, BHEL, BPCL, పవర్ గ్రిడ్. హిందుస్తాన్ ఏరోనాటిక్స్ (HAL) 2024లో 14వ మహారత్నగా ఎదిగింది.
• పర్యవేక్షణ: ప్రభుత్వ సంస్థల విభాగం (Department of Public Enterprises – DPE) – ఇప్పుడు ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ కింద ఉంది.
• PSUs పాత్ర: మౌలిక సదుపాయాలు, భారీ పరిశ్రమలు, ప్రాంతీయ అభివృద్ధి, ఉపాధి. 1956 విధానం ప్రకారం వీటికే 'Commanding Heights'.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా హోదాల క్రమం (పెద్ద నుండి చిన్న): మహారత్న > నవరత్న > మినీరత్న. సంవత్సరాలు: మినీ & నవ – 1997; మహా – 2009.