ఆర్థిక వృద్ధి, అభివృద్ధి & మానవ అభివృద్ధి సూచీ (Growth, Development & HDI)

ఆర్థిక వృద్ధి (Economic Growth), ఆర్థిక అభివృద్ధి (Economic Development) ఒకటే అనిపిస్తాయి కానీ వాటి మధ్య పెద్ద తేడా ఉంది. వృద్ధి అంటే "ఎంత పెరిగింది" – పరిమాణం. అభివృద్ధి అంటే "జీవితాలు ఎంత మెరుగయ్యాయి" – నాణ్యత.

• ఆర్థిక వృద్ధి (Economic Growth):
  1. దేశ వాస్తవ GDP లేదా తలసరి ఆదాయం కాలక్రమేణా పెరగడం.
  2. ఇది పరిమాణాత్మక (Quantitative) భావన – సంఖ్యల్లో కొలవచ్చు.
  3. కొలమానం: GDP వృద్ధి రేటు, తలసరి ఆదాయం.
  4. సంకుచిత (Narrow) భావన; తక్కువ కాలంలో కూడా సాధించవచ్చు.
• ఆర్థిక అభివృద్ధి (Economic Development):
  1. ఆదాయ పెరుగుదలతో పాటు పేదరికం, నిరుద్యోగం, అసమానతలు తగ్గడం; విద్య, ఆరోగ్యం, జీవన ప్రమాణాలు మెరుగుపడటం.
  2. ఇది గుణాత్మక (Qualitative) భావన; వృద్ధి + నిర్మాణాత్మక మార్పు.
  3. కొలమానం: HDI, PQLI, MPI వంటి సూచీలు.
  4. విస్తృత (Broad) భావన; దీర్ఘకాల ప్రక్రియ.
• సంబంధం:
  1. అభివృద్ధికి వృద్ధి అవసరం, కానీ వృద్ధి ఒక్కటే చాలదు. వృద్ధి లేకుండా అభివృద్ధి కష్టం
  2. అభివృద్ధి లేని వృద్ధి సాధ్యమే.
• సుస్థిర అభివృద్ధి (Sustainable Development): భవిష్యత్ తరాల అవసరాలకు భంగం కలగకుండా ప్రస్తుత తరం అవసరాలు తీర్చుకోవడం. ఈ నిర్వచనం బ్రంట్‌లాండ్ నివేదిక "Our Common Future" (1987) ఇచ్చింది.
• అమర్త్య సేన్ దృష్టి: అభివృద్ధి అంటే ప్రజల స్వేచ్ఛలు, సామర్థ్యాలు (Capabilities) పెరగడం – పుస్తకం "Development as Freedom" (1999).

GDP, తలసరి ఆదాయం ప్రజల అసలు జీవన స్థితిని చూపించవని గుర్తించిన తర్వాత, అభివృద్ధిని కొలవడానికి కొత్త సూచీలు వచ్చాయి. HDI కంటే ముందు వచ్చిన ముఖ్యమైన సూచీ PQLI.

• భౌతిక జీవన నాణ్యత సూచీ (Physical Quality of Life Index – PQLI):
  1. రూపొందించింది: మోరిస్ డేవిడ్ మోరిస్ (Morris David Morris), 1979లో.
  2. మూడు సూచికలు: (1) ఒక సంవత్సరం వయసు వద్ద ఆయుర్దాయం (Life Expectancy at age 1), (2) శిశు మరణాల రేటు (Infant Mortality Rate), (3) ప్రాథమిక అక్షరాస్యత (Basic Literacy).
  3. విలువ 0 నుండి 100 వరకు.
  4. పరిమితి: ఆదాయాన్ని అసలు లెక్కలోకి తీసుకోలేదు.
• అమర్త్య సేన్ (Amartya Sen):
  1. భారత ఆర్థికవేత్త; 1998లో ఆర్థిక శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతి (సంక్షేమ ఆర్థిక శాస్త్రం కోసం). 1999లో భారతరత్న.
  2. సామర్థ్య విధానం (Capability Approach): ప్రజలు ఏమి "చేయగలరు", ఏమి "కాగలరు" అనే స్వేచ్ఛలే అసలైన అభివృద్ధి. ఆదాయం ఒక సాధనం మాత్రమే, లక్ష్యం కాదు.
  3. కరవులపై అధ్యయనం: ఆహారం కొరత కంటే ప్రజలకు కొనే శక్తి (Entitlement) లేకపోవడమే కరవులకు కారణం అని చెప్పారు – "Poverty and Famines" (1981).
  4. HDI రూపకల్పనలో మహబూబ్ ఉల్ హక్‌తో కలిసి పనిచేశారు.
• ఇతర ప్రత్యామ్నాయ కొలమానాలు:
  1. స్థూల జాతీయ సంతోషం (Gross National Happiness – GNH): భూటాన్ అనుసరించే విధానం.
  2. ప్రపంచ సంతోష నివేదిక (World Happiness Report): ఐక్యరాజ్యసమితి సుస్థిర అభివృద్ధి పరిష్కారాల నెట్‌వర్క్ (UN SDSN) ప్రచురిస్తుంది.

మానవాభివృద్ధి సూచీ (Human Development Index – HDI) దేశాల అభివృద్ధిని ఆదాయంతో పాటు ఆరోగ్యం, విద్య ఆధారంగా కొలిచే సూచీ. ప్రపంచవ్యాప్తంగా అభివృద్ధిని పోల్చడానికి ఇది అత్యంత ప్రసిద్ధ సూచీ.

• ప్రచురించే సంస్థ: ఐక్యరాజ్యసమితి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (United Nations Development Programme – UNDP).
• మొదటి నివేదిక: మొదటి మానవాభివృద్ధి నివేదిక (Human Development Report – HDR) 1990లో విడుదలైంది.
• రూపకర్తలు:
  1. మహబూబ్ ఉల్ హక్ (Mahbub ul Haq) – పాకిస్తాన్ ఆర్థికవేత్త; HDI పితామహుడిగా పిలుస్తారు.
  2. అమర్త్య సేన్ (Amartya Sen) – భారత ఆర్థికవేత్త; సామర్థ్య విధానం ద్వారా సైద్ధాంతిక పునాది వేశారు.
• మూల ఆలోచన: "ప్రజలే దేశాల అసలు సంపద (People are the real wealth of a nation)" – ఇది 1990 మొదటి HDR ప్రారంభ వాక్యం.
• విలువ పరిధి: 0 నుండి 1 వరకు. 1కి దగ్గరగా ఉంటే అభివృద్ధి ఎక్కువ.
• HDI వర్గాలు (UNDP):
  1. చాలా అధిక మానవాభివృద్ధి (Very High): 0.800 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ
  2. అధిక (High): 0.700 – 0.799
  3. మధ్యస్థ (Medium): 0.550 – 0.699
  4. తక్కువ (Low): 0.550 కంటే తక్కువ
• భారత్‌లో:
  1. రాష్ట్రాల స్థాయిలో మానవాభివృద్ధి నివేదికలు తయారుచేసే పద్ధతి ఉంది
  2. మధ్యప్రదేశ్ 1995లో మొదటి రాష్ట్ర మానవాభివృద్ధి నివేదిక విడుదల చేసింది. జాతీయ మానవాభివృద్ధి నివేదికను ప్రణాళికా సంఘం 2002లో విడుదల చేసింది.

HDI మనిషి జీవితంలోని మూడు ప్రాథమిక అంశాలను కొలుస్తుంది – దీర్ఘాయుష్షు, జ్ఞానం, మంచి జీవన ప్రమాణం. ప్రతి అంశానికి ఒక సూచిక (Indicator) ఉంటుంది. ఏ కొలమానం దేనికి అనేది పరీక్షల్లో తరచుగా అడుగుతారు.

• 1. దీర్ఘ, ఆరోగ్యకరమైన జీవితం (Long and Healthy Life):
  1. సూచిక: పుట్టుక వద్ద ఆయుర్దాయం (Life Expectancy at Birth).
• 2. జ్ఞానం / విద్య (Knowledge): రెండు సూచికలు –
• సగటు పాఠశాల సంవత్సరాలు (Mean Years of Schooling) – 25 ఏళ్లు, అంతకంటే ఎక్కువ వయసున్నవారికి.
• అంచనా పాఠశాల సంవత్సరాలు (Expected Years of Schooling) – బడికి వెళ్లే వయసు పిల్లలకు.
• (2010కి ముందు వయోజన అక్షరాస్యత, నమోదు నిష్పత్తి వాడేవారు.)
• 3. మంచి జీవన ప్రమాణం (Decent Standard of Living):
  1. సూచిక: తలసరి స్థూల జాతీయాదాయం (GNI per capita) – కొనుగోలు శక్తి సమానత (PPP $) లో.
  2. 2010కి ముందు తలసరి GDP వాడేవారు.
• లెక్కింపు పద్ధతి:
  1. ప్రతి కొలమానానికి 0–1 మధ్య సూచీ కడతారు.
  2. 2010 నుండి మూడు సూచీల జ్యామితీయ సగటు (Geometric Mean) తీసుకుంటారు. అంతకుముందు అంకగణిత సగటు (Arithmetic Mean) వాడేవారు.
  3. జ్యామితీయ సగటు వల్ల ఒక రంగంలో బలహీనతను మరో రంగంలో బలంతో పూర్తిగా కప్పిపుచ్చలేం.
• HDI పరిమితులు: అసమానతలు, లింగ వివక్ష, పేదరికం, పర్యావరణం, మానవ హక్కులను నేరుగా చూపించదు. అందుకే IHDI, GDI, GII, MPI వంటి అనుబంధ సూచీలు వచ్చాయి.

UNDP ప్రతి నివేదికలో దేశాలకు HDI ర్యాంకులు ఇస్తుంది. భారత్ మొదటి నుండి "మధ్యస్థ మానవాభివృద్ధి (Medium Human Development)" వర్గంలోనే ఉంది. విలువ క్రమంగా పెరుగుతున్నా, ఇంకా చాలా దూరం వెళ్లాల్సి ఉంది.

• మానవాభివృద్ధి నివేదిక 2025 (2023 గణాంకాలు):
  1. భారత్ ర్యాంకు: 193 దేశాల్లో 130.
  2. HDI విలువ: 0.685 – మధ్యస్థ మానవాభివృద్ధి వర్గం.
  3. 2025 నివేదిక థీమ్ కృత్రిమ మేధ (Artificial Intelligence) మరియు మానవాభివృద్ధి.
• అంతకుముందు నివేదిక (HDR 2023-24, 2022 గణాంకాలు): భారత్ 193 దేశాల్లో 134వ స్థానం, విలువ 0.644.
• దీర్ఘకాల పురోగతి: 1990లో భారత్ HDI విలువ సుమారు 0.43 మాత్రమే. అప్పటి నుండి క్రమంగా పెరుగుతోంది – ఆయుర్దాయం, పాఠశాల సంవత్సరాలు, ఆదాయం మూడూ పెరిగాయి.
• భారత్ బలహీనతలు:
  1. అసమానతల వల్ల HDI విలువ గణనీయంగా తగ్గుతోంది (IHDIలో నష్టం).
  2. మహిళల శ్రామిక భాగస్వామ్యం, రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం తక్కువ – లింగ అంతరం.
• రాష్ట్రాల మధ్య తేడాలు:
  1. కేరళ మానవాభివృద్ధిలో దేశంలో ముందు వరుసలో ఉంటుంది
  2. బిహార్, ఉత్తరప్రదేశ్ వంటి రాష్ట్రాలు కింది వరుసలో ఉంటాయి.
• "కేరళ మోడల్": తక్కువ తలసరి ఆదాయం ఉన్నా విద్య, ఆరోగ్యంపై పెట్టుబడితో అధిక మానవాభివృద్ధి సాధించడం. ఆదాయం ఒక్కటే అభివృద్ధికి కొలమానం కాదని చూపించే ఉదాహరణ.

పేదరికం అంటే కేవలం ఆదాయం తక్కువ ఉండటమే కాదు – చదువు, ఆరోగ్యం, ఇల్లు, తాగునీరు వంటి అనేక లోటులు కూడా. ఈ లోటులన్నింటినీ కలిపి కొలిచేది బహుముఖ పేదరిక సూచీ (MPI).

• ప్రారంభం: 2010లో UNDP, ఆక్స్‌ఫర్డ్ పేదరిక & మానవాభివృద్ధి కార్యక్రమం (Oxford Poverty and Human Development Initiative – OPHI) కలిసి ప్రారంభించాయి. ఇది మానవ పేదరిక సూచీ (HPI) స్థానంలో వచ్చింది.
• 3 కొలమానాలు, 10 సూచికలు (గ్లోబల్ MPI):
  1. ఆరోగ్యం (Health): పోషకాహారం, శిశు మరణాలు.
  2. విద్య (Education): పాఠశాల సంవత్సరాలు, పాఠశాల హాజరు.
  3. జీవన ప్రమాణం (Standard of Living): వంట ఇంధనం, పారిశుద్ధ్యం, తాగునీరు, విద్యుత్, ఇల్లు, ఆస్తులు.
• పేదగా గుర్తించే నియమం: మొత్తం భారిత సూచికల్లో మూడో వంతు (1/3) లేదా అంతకంటే ఎక్కువలో లోటు ఉన్న వ్యక్తిని బహుముఖ పేదగా గుర్తిస్తారు.
• భారత జాతీయ MPI (NITI Aayog):
  1. జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే (NFHS) గణాంకాల ఆధారంగా తయారీ.
  2. గ్లోబల్ 10 సూచికలకు అదనంగా మరో రెండు: తల్లి ఆరోగ్యం (Maternal Health), బ్యాంకు ఖాతా (Bank Account) – మొత్తం 12 సూచికలు.
• NITI Aayog చర్చా పత్రం (జనవరి 2024):
  1. 2013-14 నుండి 2022-23 మధ్య సుమారు 24.82 కోట్ల మంది బహుముఖ పేదరికం నుండి బయటపడ్డారు.
  2. బహుముఖ పేదరిక శాతం 29.17% నుండి 11.28%కి తగ్గింది.
  3. ఎక్కువ మంది బయటపడిన రాష్ట్రం – ఉత్తరప్రదేశ్.

HDI దేశ సగటును మాత్రమే చూపిస్తుంది. పురుషులు–మహిళల మధ్య తేడాలు, ప్రజల మధ్య అసమానతలు చూపించడానికి UNDP కొన్ని అనుబంధ సూచీలను ప్రచురిస్తుంది. వీటి పేర్లు, ప్రారంభ సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• లింగ అభివృద్ధి సూచీ (Gender Development Index – GDI):
  1. 1995 HDRలో ప్రవేశపెట్టారు; 2014లో కొత్త పద్ధతి.
  2. మహిళల HDI ÷ పురుషుల HDI నిష్పత్తి. విలువ 1కి దగ్గరగా ఉంటే లింగ సమానత్వం ఎక్కువ.
• లింగ అసమానత సూచీ (Gender Inequality Index – GII):
  1. 2010 HDRలో ప్రవేశపెట్టారు. అంతకుముందు ఉన్న లింగ సాధికారత కొలమానం (Gender Empowerment Measure – GEM, 1995) స్థానంలో వచ్చింది.
  2. మూడు కొలమానాలు:
  3. పునరుత్పత్తి ఆరోగ్యం (Reproductive Health) – మాతృ మరణాల రేటు (MMR), కౌమార జననాల రేటు.
  4. సాధికారత (Empowerment) – పార్లమెంటులో మహిళల సీట్ల వాటా, మాధ్యమిక విద్య పొందినవారి వాటా.
  5. శ్రామిక మార్కెట్ (Labour Market) – శ్రామిక శక్తి భాగస్వామ్య రేటు.
  6. GIIలో విలువ 0 అంటే పూర్తి సమానత్వం; 1 అంటే పూర్తి అసమానత. (HDIకి వ్యతిరేకం – తక్కువ విలువే మంచిది.)
• అసమానత-సర్దుబాటు HDI (Inequality-adjusted HDI – IHDI): 2010లో ప్రవేశపెట్టారు. ప్రజల మధ్య అసమానతల వల్ల HDI ఎంత "నష్టపోతుందో" చూపిస్తుంది.
• గ్రహ ఒత్తిడి-సర్దుబాటు HDI (Planetary pressures-adjusted HDI – PHDI):
  1. 2020 HDRలో ప్రవేశపెట్టారు
  2. కార్బన్ ఉద్గారాలు, వనరుల వినియోగాన్ని పరిగణిస్తుంది.
• ఇతర లింగ నివేదికలు: ప్రపంచ లింగ అంతర నివేదిక (Global Gender Gap Report) – ప్రపంచ ఆర్థిక వేదిక (World Economic Forum – WEF) ప్రచురిస్తుంది (UNDP కాదు).

సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలు (SDGs) ప్రపంచ దేశాలన్నీ కలిసి 2030 నాటికి సాధించాలని నిర్ణయించుకున్న అభివృద్ధి లక్ష్యాలు. పేదరికం, ఆకలి నుండి వాతావరణ మార్పు వరకు అన్ని ముఖ్య సమస్యలనూ ఇవి కవర్ చేస్తాయి.

• ఆమోదం: 2015 సెప్టెంబర్ 25న ఐక్యరాజ్యసమితి సర్వసభ్య సమావేశం (UNGA) "2030 అజెండా (Agenda 2030)" ఆమోదించింది.
• అమలు కాలం: 1 జనవరి 2016 నుండి 2030 వరకు.
• సంఖ్యలు: 17 లక్ష్యాలు (Goals), 169 ఉప-లక్ష్యాలు (Targets).
• ముందున్నవి – సహస్రాబ్ది అభివృద్ధి లక్ష్యాలు (Millennium Development Goals – MDGs): 2000లో ఆమోదం
• 8 లక్ష్యాలు
• కాలపరిమితి 2015.
• కొన్ని ముఖ్య SDGలు:
  1. SDG 1: పేదరికం లేని ప్రపంచం (No Poverty)
  2. SDG 2: ఆకలి లేని ప్రపంచం (Zero Hunger)
  3. SDG 3: మంచి ఆరోగ్యం, శ్రేయస్సు (Good Health and Well-being)
  4. SDG 4: నాణ్యమైన విద్య (Quality Education)
  5. SDG 5: లింగ సమానత్వం (Gender Equality)
  6. SDG 6: శుద్ధ నీరు, పారిశుద్ధ్యం (Clean Water and Sanitation)
  7. SDG 13: వాతావరణ చర్య (Climate Action)
  8. SDG 17: లక్ష్యాల కోసం భాగస్వామ్యం (Partnerships for the Goals)
• ఐదు "P"లు: People, Planet, Prosperity, Peace, Partnership.
• భారత్‌లో: SDGల అమలు పర్యవేక్షణ బాధ్యత నీతి ఆయోగ్‌ది. నీతి ఆయోగ్ 2018 నుండి "SDG ఇండియా ఇండెక్స్" విడుదల చేస్తోంది.
• SDG ఇండియా ఇండెక్స్ 2023-24:
  1. దేశ మొత్తం స్కోరు 71
  2. కేరళ, ఉత్తరాఖండ్ (79) సంయుక్తంగా మొదటి స్థానం
  3. బిహార్ చివరి స్థానం.