పవనాలు & పీడన మేఖలలు (Winds & Pressure Belts)

భూమి ఉపరితలంపై ఒక యూనిట్ వైశాల్యం మీద, దాని పైన ఉన్న గాలి స్తంభం కలిగించే బరువును వాతావరణ పీడనం (Atmospheric Pressure) అంటారు. పీడనంలో తేడాల వల్లే గాలి ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు కదులుతుంది – అదే పవనం (Wind).

• సముద్ర మట్టం వద్ద సగటు పీడనం: 1013.25 మిల్లీబార్లు (mb) లేదా హెక్టోపాస్కల్స్ (hPa). 1 mb = 1 hPa.
• కొలిచే సాధనం: భారమితి (Barometer).
• పాదరస భారమితిని (Mercury Barometer) టోరిసెల్లి (Torricelli) 1643లో కనుగొన్నారు.
• అనిరాయిడ్ భారమితి (Aneroid Barometer) – ద్రవం లేని, తేలికైన భారమితి.
• పీడనాన్ని నిరంతరం నమోదు చేసే పరికరం – బారోగ్రాఫ్ (Barograph).
• ఎత్తుతో మార్పు: ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ పీడనం తగ్గుతుంది. దిగువ వాతావరణంలో ప్రతి 10 మీ. ఎత్తుకు సుమారు 1 mb తగ్గుతుంది.
• అందుకే పర్వతాలపై వంట ఆలస్యమవుతుంది (నీరు తక్కువ ఉష్ణోగ్రతకే మరుగుతుంది), శ్వాస తీసుకోవడం కష్టమవుతుంది.
• ఉష్ణోగ్రత సంబంధం: గాలి వేడెక్కితే విస్తరించి తేలికవుతుంది – అల్ప పీడనం (Low Pressure). గాలి చల్లబడితే సంకోచించి బరువవుతుంది – అధిక పీడనం (High Pressure).
• ఐసోబార్లు (Isobars): సముద్ర మట్టానికి సమీకరించిన సమాన పీడనం గల ప్రదేశాలను కలిపే రేఖలు.
• ఐసోబార్లు దగ్గర దగ్గరగా ఉంటే – పీడన ప్రవణత (Pressure Gradient) ఎక్కువ – గాలి వేగంగా వీస్తుంది.
• దూరంగా ఉంటే – గాలి నెమ్మదిగా వీస్తుంది.
• పవనాల దిశను ప్రభావితం చేసే బలాలు:
  1. పీడన ప్రవణత బలం (Pressure Gradient Force) – గాలిని అధిక పీడనం నుండి అల్ప పీడనం వైపు నెడుతుంది.
  2. కోరియోలిస్ బలం (Coriolis Force) – భూభ్రమణం వల్ల గాలిని పక్కకు మళ్లిస్తుంది.
  3. ఘర్షణ బలం (Frictional Force) – ఉపరితలం దగ్గర గాలి వేగాన్ని తగ్గిస్తుంది; సముద్రంపై తక్కువ.
• పవనం పేరు:
  1. పవనం ఏ దిశ నుండి వీస్తుందో ఆ దిశ పేరుతో పిలుస్తారు (ఉదా: నైరుతి నుండి వీచేది నైరుతి రుతుపవనం). దిశను చూపే పరికరం – పవన దిక్సూచి (Wind Vane)
  2. వేగాన్ని కొలిచేది – ఎనిమోమీటర్ (Anemometer).

భూమిపై పీడనం అక్షాంశాల వెంట పట్టీలు (Belts)గా విస్తరించి ఉంటుంది. మొత్తం ఏడు పీడన మేఖలలు ఉన్నాయి – భూమధ్యరేఖ వద్ద ఒకటి, ప్రతి అర్ధగోళంలో మూడు చొప్పున. ఇవే గ్రహ పవనాల దిశను నిర్ణయిస్తాయి.

• భూమధ్యరేఖా అల్ప పీడన మేఖల (Equatorial Low): సుమారు 5°N – 5°S మధ్య.
• ఏడాది పొడవునా తీవ్రమైన వేడి – గాలి వేడెక్కి పైకి లేస్తుంది (ఉష్ణ కారణం – Thermal origin).
• క్షితిజ సమాంతర పవనాలు దాదాపు ఉండవు – అందుకే దీనిని 'డోల్‌డ్రమ్స్ (Doldrums)' లేదా ప్రశాంత మండలం అంటారు. పాత కాలంలో తెరచాప ఓడలు ఇక్కడ రోజుల తరబడి నిలిచిపోయేవి.
• ఇక్కడే అంతర ఉష్ణమండల అభిసరణ మండలం (ITCZ – Inter Tropical Convergence Zone) ఉంటుంది.
• ఉపఉష్ణమండల అధిక పీడన మేఖలలు (Subtropical Highs): సుమారు 30°–35° N, S.
• భూమధ్యరేఖ వద్ద పైకి లేచిన గాలి ఇక్కడ కిందకు దిగుతుంది (గతిజ కారణం – Dynamic origin).
• దిగే గాలి పొడిగా ఉంటుంది – అందుకే ప్రపంచంలోని పెద్ద ఎడారులు (సహారా, అరేబియా, థార్, కలహారి) ఈ అక్షాంశాల దగ్గర ఉన్నాయి.
• వీటిని 'అశ్వ అక్షాంశాలు (Horse Latitudes)' అంటారు – ప్రశాంత గాలుల్లో ఓడలు నిలిచిపోయినప్పుడు బరువు తగ్గించడానికి గుర్రాలను సముద్రంలో వదిలేసేవారని కథనం.
• ఉపధ్రువ అల్ప పీడన మేఖలలు (Subpolar Lows): సుమారు 60°–65° N, S.
• పశ్చిమ పవనాలు, ధ్రువ పవనాలు కలిసే చోటు
• గతిజ కారణంగా ఏర్పడతాయి. సమశీతోష్ణ తుఫానులు ఇక్కడ ఎక్కువ.
• ధ్రువ అధిక పీడన మేఖలలు (Polar Highs): 90° N, S చుట్టూ – తీవ్రమైన చలి వల్ల (ఉష్ణ కారణం).
• మేఖలల కదలిక (Shifting of Belts): సూర్యుని ఉత్తరాయణ, దక్షిణాయన కదలికతో పాటు ఈ మేఖలలు కూడా కదులుతాయి.
• జూన్‌లో (కర్కాటక సంక్రమణం సమయంలో) ఉత్తరం వైపు, డిసెంబర్‌లో దక్షిణం వైపు సుమారు 5°–10° జరుగుతాయి.
• మధ్యధరా శీతోష్ణస్థితిలో శీతాకాల వర్షాలకు, భారత రుతుపవనాలకు ఈ కదలిక ఒక కారణం.

భూమి పశ్చిమం నుండి తూర్పుకు తిరుగుతుంది. ఈ భ్రమణం వల్ల కదిలే గాలి, సముద్ర ప్రవాహాలు నేరుగా వెళ్లకుండా పక్కకు మళ్లుతాయి. ఈ మళ్లింపుకు కారణమైన బలాన్ని కోరియోలిస్ బలం (Coriolis Force) అంటారు.

దీనిని 1835లో ఫ్రెంచ్ శాస్త్రవేత్త గుస్తావ్ కోరియోలిస్ (Gustave Coriolis) వివరించారు.

• మళ్లింపు దిశ:
  1. ఉత్తరార్ధగోళంలో – కుడి వైపుకు (Right).
  2. దక్షిణార్ధగోళంలో – ఎడమ వైపుకు (Left).
• ఫెర్రల్ నియమం (Ferrel's Law): కోరియోలిస్ బలం వల్ల పవనాలు ఉత్తరార్ధగోళంలో కుడికి, దక్షిణార్ధగోళంలో ఎడమకు మళ్లుతాయని చెప్పే నియమం – అమెరికా శాస్త్రవేత్త విలియం ఫెర్రల్ పేరుతో.
• బలం పరిమాణం:
  1. భూమధ్యరేఖ వద్ద – సున్నా (Zero).
  2. ధ్రువాల వద్ద – గరిష్టం (Maximum).
  3. గాలి వేగం పెరిగితే మళ్లింపు కూడా పెరుగుతుంది.
• తుఫానులపై ప్రభావం: భూమధ్యరేఖ వద్ద కోరియోలిస్ బలం లేకపోవడం వల్ల సుమారు 0°–5° అక్షాంశాల మధ్య ఉష్ణమండల తుఫానులు ఏర్పడవు.
• తుఫాను గాలుల దిశ:
  1. చక్రవాతం (Cyclone – అల్ప పీడనం) – ఉత్తరార్ధగోళంలో అపసవ్య దిశలో (Anticlockwise), దక్షిణార్ధగోళంలో సవ్య దిశలో (Clockwise).
  2. ప్రతిచక్రవాతం (Anticyclone – అధిక పీడనం) – ఉత్తరార్ధగోళంలో సవ్య దిశలో, దక్షిణార్ధగోళంలో అపసవ్య దిశలో.
• బైస్ బ్యాలట్ నియమం (Buys Ballot's Law): ఉత్తరార్ధగోళంలో గాలికి వీపు పెట్టి నిలబడితే, అల్ప పీడనం మీ ఎడమ వైపు, అధిక పీడనం కుడి వైపు ఉంటుంది. దక్షిణార్ధగోళంలో దీనికి వ్యతిరేకం. (డచ్ వాతావరణ శాస్త్రవేత్త బైస్ బ్యాలట్ పేరుతో.)
• భూస్థిర పవనాలు (Geostrophic Winds):
  1. ఎత్తైన వాతావరణంలో ఘర్షణ ఉండదు
  2. అక్కడ పీడన ప్రవణత బలం, కోరియోలిస్ బలం సమతుల్యమై గాలి ఐసోబార్లకు సమాంతరంగా వీస్తుంది.
• సముద్ర ప్రవాహాలు: సముద్ర ప్రవాహాలు కూడా కోరియోలిస్ వల్ల ఉత్తరార్ధగోళంలో సవ్య దిశలో, దక్షిణార్ధగోళంలో అపసవ్య దిశలో వలయాలుగా (Gyres) తిరుగుతాయి.

పీడన మేఖలల మధ్య ఏడాది పొడవునా ఒకే దిశలో నిరంతరం వీచే పవనాలను గ్రహ పవనాలు లేదా శాశ్వత పవనాలు (Planetary / Permanent Winds) అంటారు. ఇవి మూడు రకాలు – వ్యాపార పవనాలు, పశ్చిమ పవనాలు, ధ్రువ పవనాలు.

• వ్యాపార పవనాలు (Trade Winds): ఉపఉష్ణమండల అధిక పీడనం (30°) నుండి భూమధ్యరేఖా అల్ప పీడనం వైపు వీస్తాయి.
• ఉత్తరార్ధగోళంలో – ఈశాన్య వ్యాపార పవనాలు (North-East Trades).
• దక్షిణార్ధగోళంలో – ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలు (South-East Trades).
• తెరచాప ఓడల వ్యాపారానికి ఇవి సహాయపడినందున ఈ పేరు వచ్చింది. తూర్పు నుండి వీస్తాయి కాబట్టి వీటిని 'తూర్పు పవనాలు (Easterlies)' అని కూడా అంటారు.
• ఖండాల తూర్పు తీరాలకు వర్షం ఇస్తాయి
• పశ్చిమ తీరాలకు చేరేసరికి పొడిగా మారతాయి – అందుకే ఉష్ణమండల ఎడారులు ఖండాల పశ్చిమ భాగాల్లో ఉన్నాయి.
• రెండు వ్యాపార పవనాలు భూమధ్యరేఖ దగ్గర కలిసే చోటు – ITCZ.
• పశ్చిమ పవనాలు (Westerlies): ఉపఉష్ణమండల అధిక పీడనం (30°) నుండి ఉపధ్రువ అల్ప పీడనం (60°) వైపు వీస్తాయి.
• ఉత్తరార్ధగోళంలో నైరుతి నుండి, దక్షిణార్ధగోళంలో వాయువ్యం నుండి వీస్తాయి.
• దక్షిణార్ధగోళంలో భూభాగం తక్కువ, సముద్రం ఎక్కువ కాబట్టి ఇవి అక్కడ చాలా బలంగా వీస్తాయి. నావికులు వీటికి పెట్టిన పేర్లు:
• 40° దక్షిణ అక్షాంశం దగ్గర – గర్జించే నలభైలు (Roaring Forties).
• 50° దగ్గర – భీకర యాభైలు (Furious Fifties).
• 60° దగ్గర – అరిచే అరవైలు (Shrieking / Screaming Sixties).
• బ్రిటన్, వాయువ్య యూరప్ వంటి ఖండాల పశ్చిమ తీరాలకు ఏడాది పొడవునా వర్షం ఇస్తాయి.
• ధ్రువ పవనాలు (Polar Easterlies): ధ్రువ అధిక పీడనం నుండి ఉపధ్రువ అల్ప పీడనం వైపు వీచే అతి చల్లని, పొడి పవనాలు. ఉత్తరార్ధగోళంలో ఈశాన్యం నుండి, దక్షిణార్ధగోళంలో ఆగ్నేయం నుండి వీస్తాయి.
• సమావేశ ప్రదేశాలు: 60° వద్ద వెచ్చని పశ్చిమ పవనాలు, చల్లని ధ్రువ పవనాలు కలుస్తాయి – ఇక్కడ ధ్రువ వాతాగ్రం (Polar Front) ఏర్పడి సమశీతోష్ణ తుఫానులు పుడతాయి.
• మూడు కణాల నమూనా (Three-Cell Model): హాడ్లీ కణం (Hadley Cell – 0° నుండి 30°), ఫెర్రల్ కణం (Ferrel Cell – 30° నుండి 60°), ధ్రువ కణం (Polar Cell – 60° నుండి 90°).

కొన్ని పవనాలు రోజు సమయం లేదా ఋతువును బట్టి తమ దిశను మార్చుకుంటాయి. వీటిని ఆవర్తన పవనాలు (Periodic Winds) అంటారు. రుతుపవనాలు, భూ-సముద్ర పవనాలు, పర్వత-లోయ పవనాలు ఈ రకానికి చెందినవి.

• సముద్ర పవనం (Sea Breeze): పగటిపూట భూమి సముద్రం కంటే త్వరగా వేడెక్కుతుంది – భూమిపై అల్ప పీడనం. అందుకే మధ్యాహ్నం సముద్రం నుండి భూమి వైపు చల్లని గాలి వీస్తుంది.
• భూ పవనం (Land Breeze): రాత్రి భూమి త్వరగా చల్లబడుతుంది – సముద్రంపై అల్ప పీడనం. రాత్రి, తెల్లవారుజామున భూమి నుండి సముద్రం వైపు గాలి వీస్తుంది. జాలర్లు తెల్లవారుజామున ఈ గాలి సహాయంతో సముద్రంలోకి వెళ్తారు.
• లోయ పవనం (Valley Breeze / Anabatic Wind): పగలు లోయ నుండి కొండ వాలుల మీదుగా పైకి వీస్తుంది.
• పర్వత పవనం (Mountain Breeze / Katabatic Wind): రాత్రి చల్లని, బరువైన గాలి వాలుల మీదుగా లోయలోకి దిగుతుంది.
• రుతుపవనాలు (Monsoons):
  1. 'మాన్‌సూన్' అనే పదం అరబిక్ పదం 'మౌసిమ్ (Mausim)' నుండి వచ్చింది – అర్థం 'ఋతువు'. ఋతువును బట్టి దిశ పూర్తిగా మారే పవనాలు ఇవి
  2. భూ-సముద్ర పవనాల పెద్ద రూపం అని చెప్పవచ్చు.
• నైరుతి రుతుపవనాలు (South-West Monsoon): జూన్ – సెప్టెంబర్. వేసవిలో వాయువ్య భారతదేశంపై తీవ్రమైన అల్ప పీడనం ఏర్పడి, హిందూ మహాసముద్రం నుండి తేమ గాలులు వస్తాయి. కేరళకు సాధారణంగా జూన్ 1 చుట్టూ చేరతాయి. భారత వార్షిక వర్షపాతంలో ఎక్కువ భాగం (సుమారు 75%) వీటి వల్లే.
• రెండు శాఖలు: అరేబియా సముద్ర శాఖ, బంగాళాఖాత శాఖ.
• ఈశాన్య రుతుపవనాలు (North-East Monsoon / తిరోగమన రుతుపవనాలు): అక్టోబర్ – డిసెంబర్. బంగాళాఖాతం మీదుగా వచ్చి తమిళనాడు తీరానికి, దక్షిణ కోస్తా ఆంధ్ర (నెల్లూరు, ప్రకాశం వంటి జిల్లాలు), రాయలసీమ ప్రాంతాలకు వర్షం ఇస్తాయి.
• ఇతర రుతుపవన ప్రాంతాలు: ఆగ్నేయాసియా, దక్షిణ చైనా, ఉత్తర ఆస్ట్రేలియా, తూర్పు ఆఫ్రికా తీరాలు.

ఒక చిన్న ప్రాంతంలో, ఒక నిర్దిష్ట ఋతువులో మాత్రమే వీచే పవనాలను స్థానిక పవనాలు (Local Winds) అంటారు. భారతదేశంలో వేసవి కాలంలో (ఏప్రిల్–మే) రుతుపవనాలకు ముందు కొన్ని ముఖ్యమైన స్థానిక పవనాలు, జల్లులు వస్తాయి.

• లూ (Loo):
  1. ఉత్తర, వాయువ్య భారత మైదానాల్లో (పంజాబ్, హర్యానా, ఢిల్లీ, ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, రాజస్థాన్) మే–జూన్‌లో మధ్యాహ్నం వీచే వేడి, పొడి పవనాలు.
  2. పడమర నుండి తూర్పు వైపు వీస్తాయి. ఉష్ణోగ్రత 45°C–50°C వరకు ఉంటుంది.
  3. వడదెబ్బ (Sunstroke)కు ప్రధాన కారణం.
• మామిడి జల్లులు (Mango Showers):
  1. వేసవి చివరలో కేరళ, కర్ణాటక తీర ప్రాంతాల్లో రుతుపవనాలకు ముందు కురిసే జల్లులు.
  2. మామిడి పండ్లు త్వరగా పక్వానికి రావడానికి సహాయపడతాయి – అందుకే ఈ పేరు.
• కాఫీ జల్లులు / చెర్రీ బ్లాసమ్స్ (Blossom Showers):
  1. కర్ణాటక, కేరళ కాఫీ తోటల ప్రాంతాల్లో కురిసే జల్లులు; కాఫీ మొక్కలు పూత పూయడానికి సహాయపడతాయి.
• కాల్ బైశాఖి (Kal Baisakhi / Norwesters):
  1. పశ్చిమ బెంగాల్, ఒడిశా, అస్సాం ప్రాంతాల్లో బైశాఖ మాసంలో (ఏప్రిల్–మే) సాయంత్రం వచ్చే భయంకరమైన ఉరుములతో కూడిన తుఫానులు.
  2. 'కాల్ బైశాఖి' అంటే 'బైశాఖ మాస విపత్తు'. వాయువ్యం నుండి వస్తాయి కాబట్టి 'నార్వెస్టర్స్'.
  3. తేయాకు, జనుము (Jute), వరి పంటలకు ఉపయోగకరం.
  4. అస్సాంలో వీటిని 'బర్దోలి చీర్హా (Bardoli Chheerha)' అంటారు.
• పశ్చిమ అలజడులు (Western Disturbances): శీతాకాలంలో మధ్యధరా సముద్ర ప్రాంతం నుండి పశ్చిమ జెట్ ప్రవాహం సహాయంతో వచ్చే అల్ప పీడన వ్యవస్థలు. పంజాబ్, హర్యానాలకు శీతాకాల వర్షం ఇస్తాయి – రబీ పంట గోధుమకు చాలా మేలు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ కోణం: వేసవిలో వడగాల్పులు (Heat Waves) ఈ రెండు రాష్ట్రాల్లో కూడా తీవ్రంగా ఉంటాయి – ముఖ్యంగా కోస్తా ఆంధ్ర, రామగుండం వంటి ప్రాంతాల్లో 45°C పైగా నమోదవుతాయి. రుతుపవనాలకు ముందు ఉరుములు, ఈదురు గాలులతో అకాల వర్షాలు కూడా పడతాయి.

ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో వీచే స్థానిక పవనాల పేర్లు, అవి వేడివా చల్లనివా, ఏ దేశంలో వీస్తాయి అనే ప్రశ్నలు SSC, RRB, గ్రూప్ పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి. వీటిని వేడి పవనాలు, చల్లని పవనాలుగా విభజించి గుర్తుంచుకోవడం సులభం.

• వేడి పవనాలు (Hot Winds):
  1. చినూక్ (Chinook): అమెరికా, కెనడాలోని రాకీ పర్వతాల తూర్పు వాలుల మీదుగా దిగే వెచ్చని, పొడి గాలి. మంచును త్వరగా కరిగిస్తుంది – అందుకే 'మంచు తినేది (Snow Eater)'. పచ్చిక బయళ్లను మంచు నుండి విడిపించి పశువుల మేతకు సహాయపడుతుంది.
  2. ఫోన్ (Foehn): ఆల్ప్స్ పర్వతాల (స్విట్జర్లాండ్) ఉత్తర వాలుల మీదుగా దిగే వెచ్చని, పొడి గాలి. మంచు కరిగించి, ద్రాక్ష పండడానికి సహాయపడుతుంది.
  3. సిరోకో (Sirocco): సహారా ఎడారి నుండి మధ్యధరా సముద్రం దాటి ఇటలీ, సిసిలీ వైపు వచ్చే వేడి, ధూళి గాలి. ఎర్ర ధూళితో కలిసి కురిసే వర్షాన్ని 'రక్త వర్షం (Blood Rain)' అంటారు.
  4. హర్మాటన్ (Harmattan): సహారా నుండి పశ్చిమ ఆఫ్రికా గినియా తీరం వైపు వీచే వేడి, పొడి గాలి. తేమతో కూడిన ఉక్కపోతను తగ్గిస్తుంది కాబట్టి దీనిని 'డాక్టర్ (The Doctor)' అంటారు.
  5. ఖామ్సిన్ (Khamsin): ఈజిప్ట్‌లో వీచే వేడి, ధూళి గాలి.
  6. సిమూమ్ (Simoom): అరేబియా, సహారా ఎడారుల్లో వీచే వేడి, ధూళి తుఫాను గాలి.
  7. శాంటా అనా (Santa Ana): దక్షిణ కాలిఫోర్నియా (అమెరికా)లో వేడి, పొడి గాలి – అడవి మంటలు వ్యాపించడానికి కారణం.
  8. జోండా (Zonda): అర్జెంటీనాలో ఆండీస్ తూర్పు వాలుల మీదుగా దిగే వెచ్చని గాలి.
  9. బ్రిక్‌ఫీల్డర్ (Brickfielder): ఆస్ట్రేలియా (విక్టోరియా)లో వేడి, పొడి గాలి.
• చల్లని పవనాలు (Cold Winds):
  1. మిస్ట్రల్ (Mistral): ఆల్ప్స్ నుండి ఫ్రాన్స్‌లోని రోన్ (Rhone) లోయ మీదుగా మధ్యధరా వైపు వీచే చల్లని గాలి.
  2. బోరా (Bora): అడ్రియాటిక్ సముద్ర తీరంలో (క్రొయేషియా, ఇటలీ వైపు) వీచే చల్లని, పొడి గాలి.
  3. పంపెరో (Pampero): అర్జెంటీనా పంపాస్ మైదానాల్లో చల్లని గాలి.
  4. పుర్గా (Purga): సైబీరియా (రష్యా)లో మంచుతో కూడిన చల్లని తుఫాను గాలి.
  5. బ్లిజార్డ్ (Blizzard): ఉత్తర అమెరికా, సైబీరియా, అంటార్కిటికాల్లో మంచు కణాలతో కూడిన తీవ్ర చల్లని తుఫాను గాలి.

ట్రోపోస్ఫియర్ పై భాగంలో, ట్రోపోపాజ్ దగ్గర (సుమారు 9–14 కి.మీ. ఎత్తులో) చాలా వేగంగా, సన్నని పట్టీలా వీచే పవనాలను జెట్ ప్రవాహాలు (Jet Streams) అంటారు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో యుద్ధ విమానాల పైలట్లు వీటిని గుర్తించారు.

• లక్షణాలు:
  1. సాధారణంగా పడమర నుండి తూర్పుకు వీస్తాయి (ఉష్ణమండల తూర్పు జెట్ మినహా).
  2. వేగం గంటకు సుమారు 100–300 కి.మీ.; శీతాకాలంలో ఇంకా ఎక్కువ.
  3. సరళ రేఖలో కాకుండా అలలు అలలుగా (Meandering) ప్రవహిస్తాయి – ఈ అలలను రాస్బీ తరంగాలు (Rossby Waves) అంటారు.
• ప్రధాన రకాలు:
  1. ధ్రువ వాతాగ్ర జెట్ (Polar Front Jet) – సుమారు 40°–60° అక్షాంశాల మధ్య.
  2. ఉపఉష్ణమండల పశ్చిమ జెట్ (Subtropical Westerly Jet – STWJ) – సుమారు 30° అక్షాంశాల దగ్గర.
  3. ఉష్ణమండల తూర్పు జెట్ (Tropical Easterly Jet – TEJ) – వేసవిలో మాత్రమే, భారత ద్వీపకల్పం పైన తూర్పు నుండి పడమరకు.
• భారత రుతుపవనాలపై ప్రభావం:
  1. శీతాకాలంలో ఉపఉష్ణమండల పశ్చిమ జెట్ హిమాలయాలకు దక్షిణంగా, భారత్ మీదుగా వీస్తుంది. ఇది మధ్యధరా ప్రాంతం నుండి పశ్చిమ అలజడులను (Western Disturbances) భారతదేశానికి తీసుకొస్తుంది.
  2. వేసవిలో సూర్యుడు ఉత్తరానికి జరిగినప్పుడు ఈ జెట్ హిమాలయాలకు ఉత్తరంగా (టిబెట్ పైకి) జరుగుతుంది. ఇది జరిగిన తర్వాతే నైరుతి రుతుపవనాలు అకస్మాత్తుగా ప్రారంభమవుతాయి (Burst of Monsoon).
  3. ఉష్ణమండల తూర్పు జెట్ భారత ద్వీపకల్పం పైన బలంగా ఉంటే రుతుపవనాలు బలంగా ఉంటాయని భావిస్తారు.
  4. టిబెట్ పీఠభూమి వేసవిలో బాగా వేడెక్కడం TEJ ఏర్పడటానికి సహాయపడుతుంది.
• విమానయానం:
  1. తూర్పు వైపు ప్రయాణించే విమానాలు జెట్ ప్రవాహాన్ని ఉపయోగించుకొని ఇంధనం, సమయం ఆదా చేస్తాయి
  2. పడమర వైపు వెళ్లేవి వాటిని తప్పించుకుంటాయి.