సమకాలీన పరిణామాలు: కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు మరియు సమాఖ్య వ్యవస్థ

భారత రాజ్యాంగం సమాఖ్య (Federal) లక్షణాలతో పాటు కేంద్రం వైపు మొగ్గు (Unitary bias) కలిగిన వ్యవస్థ. కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు రాజ్యాంగ భాగం XI (ఆర్టికల్స్ 245–263)లో ఉన్నాయి.

• మూడు జాబితాలు (7వ షెడ్యూల్):
  1. కేంద్ర జాబితా (సుమారు 100 అంశాలు), రాష్ట్ర జాబితా (సుమారు 61), ఉమ్మడి జాబితా (52). సంఖ్యలు పాఠ్యపుస్తకాల్లో ఇచ్చినవి
  2. ఇవి సవరణలతో మారుతూ ఉంటాయి.
• ఆర్టికల్ 246:
  1. శాసన అధికారాల పంపిణీ
  2. ఆర్టికల్ 254: కేంద్ర-రాష్ట్ర చట్టాల మధ్య వైరుధ్యంలో కేంద్ర చట్టానిదే పైచేయి (ఉమ్మడి జాబితాలో).
• 42వ సవరణ (1976): రాష్ట్ర జాబితాలోని 5 అంశాలు ఉమ్మడి జాబితాకు వెళ్లాయి – విద్య, అడవులు, తూనికలు-కొలతలు, వన్యప్రాణి-పక్షుల సంరక్షణ, న్యాయ పరిపాలన.
• రాష్ట్ర జాబితాపై పార్లమెంటు చట్టం చేయగల సందర్భాలు:
  1. ఆర్టికల్ 249: రాజ్యసభ 2/3 తీర్మానం (జాతీయ ప్రయోజనం)
  2. ఆర్టికల్ 250: అత్యవసర పరిస్థితి
  3. ఆర్టికల్ 252: రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల అభ్యర్థన
  4. ఆర్టికల్ 253: అంతర్జాతీయ ఒప్పందాల అమలు
• పరిపాలనా సంబంధాలు:
  1. ఆర్టికల్స్ 256, 257 – రాష్ట్రాలకు కేంద్రం ఆదేశాలు ఇవ్వగలదు
  2. ఆర్టికల్ 355 – రాష్ట్రాలను బాహ్య దాడి, అంతర్గత అల్లర్ల నుండి రక్షించడం కేంద్ర బాధ్యత.
• అఖిల భారత సర్వీసులు:
  1. IAS, IPS, IFoS – కేంద్ర, రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి
  2. ఆర్టికల్ 312.
• అవశిష్ట అధికారాలు (Residuary Powers): ఆర్టికల్ 248 ప్రకారం కేంద్రానికి.

పన్నుల ఆదాయాన్ని కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంచే విధానం రాజ్యాంగ భాగం XIIలో ఉంది (ఆర్టికల్స్ 268–293). ఈ పంపిణీని సూచించేది ఆర్థిక సంఘం.

• ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission):
  1. ఆర్టికల్ 280
  2. రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదేళ్లకు (లేదా అవసరమైనప్పుడు) నియమిస్తారు
  3. ఒక అధ్యక్షుడు + నలుగురు సభ్యులు.
• ముఖ్య సిఫార్సులు:
  1. కేంద్ర పన్నుల్లో రాష్ట్రాల వాటా
  2. ఆర్టికల్ 275 కింద రాష్ట్రాలకు గ్రాంట్లు-ఇన్-ఎయిడ్.
• 14వ ఆర్థిక సంఘం (అధ్యక్షుడు వై.వి. రెడ్డి): రాష్ట్రాల వాటా 32% నుండి 42%కి పెంపు.
• 15వ ఆర్థిక సంఘం (అధ్యక్షుడు ఎన్.కె. సింగ్):
  1. రాష్ట్రాల వాటా 41% (జమ్మూ కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా మారినందున 1% తగ్గింపు)
  2. కాలం 2021-22 నుండి 2025-26 వరకు.
• 16వ ఆర్థిక సంఘం: అరవింద్ పనగారియా అధ్యక్షతన 2023 డిసెంబర్‌లో ఏర్పాటైంది.
• కేంద్ర పన్నుల్లో పంచని ఆదాయం: సెస్సులు, సర్‌ఛార్జీలు రాష్ట్రాలతో పంచుకోరు.
• కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు (Centrally Sponsored Schemes): రాష్ట్రాల అమలు, కేంద్రం-రాష్ట్ర నిధుల భాగస్వామ్యం.
• రుణ పరిమితి:
  1. రాష్ట్రాలు రుణాలు తీసుకోవడంపై ఆర్టికల్ 293 పరిమితులు
  2. FRBM చట్టాలు.
• GST పరిహారం: GST వల్ల నష్టపోయిన రాష్ట్రాలకు 5 ఏళ్లు (జూన్ 2022 వరకు) పరిహారం.
• ప్రణాళికా సంఘం (1950) స్థానంలో NITI ఆయోగ్ (2015).

కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాల మెరుగుదలకు పలు కమిటీలు, కమిషన్లు సూచనలు చేశాయి. ఈ కమిషన్ల పేర్లు, సంవత్సరాలు, అధ్యక్షులు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• రాజమన్నార్ కమిటీ (1969):
  1. తమిళనాడు ప్రభుత్వం నియమించింది
  2. రాష్ట్రాలకు ఎక్కువ స్వయంప్రతిపత్తి సూచన.
• ఆనంద్‌పూర్ సాహిబ్ తీర్మానం (1973):
  1. అకాలీదళ్ ప్రకటన
  2. రాష్ట్రాలకు అధిక అధికారాల డిమాండ్.
• పశ్చిమ బెంగాల్ మెమోరాండం (1977): రాష్ట్ర స్వయంప్రతిపత్తి డిమాండ్.
• సర్కారియా కమిషన్ (1983 నియామకం, 1988 నివేదిక):
  1. అధ్యక్షుడు రాజిందర్ సింగ్ సర్కారియా (సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి)
  2. సిఫార్సులు సుమారు 247.
• శాశ్వత అంతర్రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council) ఏర్పాటు
• ఆర్టికల్ 356ను చివరి అస్త్రంగా మాత్రమే ఉపయోగించాలి
• గవర్నర్ నియామకంలో రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిని సంప్రదించాలి
• క్రియాశీల రాజకీయాల్లో లేని వ్యక్తిని నియమించాలి
• ఉమ్మడి జాబితా అంశాల్లో రాష్ట్రాలతో సంప్రదింపులు
• అంతర్రాష్ట్ర మండలి (ఆర్టికల్ 263):
  1. 1990లో ఏర్పాటైంది
  2. ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షుడు.
• రాజ్యాంగ సమీక్ష కమిషన్ (వెంకటాచలయ్య, 2000): రాజ్యాంగ పని సమీక్ష.
• పూంఛీ కమిషన్ (2007 నియామకం, 2010 నివేదిక): అధ్యక్షుడు మదన్ మోహన్ పూంఛీ (సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి).
• గవర్నర్ పదవీకాలం ఐదేళ్లు స్థిరంగా ఉండాలి
• 'స్థానిక అత్యవసర పరిస్థితుల'కు ఆర్టికల్ 355, 356లో పరిమిత ఉపయోగం
• గవర్నర్‌ను అభిశంసన పద్ధతిలో తొలగించాలి

గవర్నర్ రాష్ట్రంలో కేంద్ర ప్రతినిధి, రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధిపతి. ఈ పదవి చుట్టూ కేంద్ర-రాష్ట్ర వివాదాలు తరచూ వస్తుంటాయి.

• గవర్నర్ నియామకం:
  1. రాష్ట్రపతి (ఆర్టికల్ 155)
  2. పదవీకాలం సాధారణంగా ఐదేళ్లు
  3. రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంత వరకు (ఆర్టికల్ 156).
• గవర్నర్ అధికారాలు:
  1. ఆర్టికల్ 200 – బిల్లులకు ఆమోదం
  2. బిల్లును రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు రిజర్వ్ చేయవచ్చు. ఆర్టికల్ 213 – ఆర్డినెన్స్. ఆర్టికల్ 163 – కొన్ని విషయాల్లో విచక్షణాధికారం.
• రాష్ట్రపతి పాలన – ఆర్టికల్ 356:
  1. రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైతే
  2. పార్లమెంటు రెండు నెలల్లో ఆమోదించాలి
  3. ఆరు నెలల కాలం, గరిష్టంగా మూడేళ్లు.
• ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసు (1994):
  1. ఆర్టికల్ 356 న్యాయసమీక్షకు లోబడుతుంది
  2. మెజారిటీ నిరూపణ సభలోనే జరగాలి.
• రామేశ్వర్ ప్రసాద్ కేసు (2006): బీహార్ శాసనసభ రద్దు రాజ్యాంగ విరుద్ధం.
• నబమ్ రెబియా కేసు (2016):
  1. అరుణాచల్ ప్రదేశ్
  2. గవర్నర్ విచక్షణాధికారాలకు పరిమితులు.
• గవర్నర్లు బిల్లులపై ఆలస్యం చేయడం: 2023లో పంజాబ్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు – గవర్నర్ బిల్లులను అనిశ్చితంగా పెండింగ్‌లో ఉంచరాదు.
• రాజ్యాంగ ఆర్టికల్స్ 152–167: గవర్నర్, మంత్రిమండలి, అడ్వకేట్ జనరల్ సంబంధిత నిబంధనలు.

రాష్ట్రాల మధ్య సంబంధాలు రాజ్యాంగ ఆర్టికల్స్ 261–263, 301–307లో ఉన్నాయి. నదీ జలాల వివాదాలు ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణకు ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనవి.

• ఆర్టికల్ 261: ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పత్రాలకు ఇతర రాష్ట్రాల్లో గుర్తింపు (Full Faith and Credit).
• ఆర్టికల్ 262:
  1. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల పరిష్కారం
  2. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టం 1956. ఈ వివాదాలపై సుప్రీంకోర్టు, ఇతర కోర్టుల అధికారాన్ని పార్లమెంటు నిరోధించవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 263: అంతర్రాష్ట్ర మండలి.
• ప్రాంతీయ మండళ్లు (Zonal Councils):
  1. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956 కింద ఏర్పాటు
  2. 5 మండళ్లు
  3. అధ్యక్షుడు కేంద్ర హోం మంత్రి. దక్షిణ ప్రాంతీయ మండలిలో ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు, పుదుచ్చేరి.
• ఈశాన్య మండలి (NEC): 1971 చట్టం.
• కృష్ణా జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్:
  1. KWDT-I (1969, బచావత్)
  2. KWDT-II (2004, బ్రిజేష్ కుమార్). రాష్ట్ర విభజన తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ మధ్య వాటా వివాదాలు (విభజన చట్టం సెక్షన్ 89).
• గోదావరి జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్ (1969, బచావత్): పోలవరానికి అనుమతి ఇచ్చిన నిర్ణయాలు.
• కావేరీ వివాదం:
  1. ట్రిబ్యునల్ 1990లో ఏర్పాటు
  2. 2007లో తుది అవార్డు
  3. 2018లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు.
• కృష్ణా, గోదావరి నదీ యాజమాన్య బోర్డులు (KRMB, GRMB): ఏపీ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 ప్రకారం.
• సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 131: రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలపై ప్రత్యేక (original) అధికార పరిధి.

ఆంధ్రప్రదేశ్ విభజన భారత సమాఖ్య వ్యవస్థలో ఇటీవలి అతి ముఖ్య పరిణామం. ఈ చట్టంలోని అంశాలు ఇప్పటికీ కేంద్ర-రాష్ట్ర చర్చల్లో కనిపిస్తాయి.

• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్స్ 3, 4 – పార్లమెంటు కొత్త రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
• చట్టం:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014
  2. 2014 ఫిబ్రవరిలో పార్లమెంటు ఆమోదం, 2014 మార్చి 1న రాష్ట్రపతి ఆమోదం.
• తెలంగాణ ఏర్పాటు: 2 జూన్ 2014 – భారత్‌లో 29వ రాష్ట్రం.
• హైదరాబాద్: గరిష్ఠంగా 10 ఏళ్లు (2 జూన్ 2024 వరకు) రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి రాజధాని.
• సెక్షన్ 8: హైదరాబాద్‌లో శాంతిభద్రతలపై గవర్నర్‌కు ప్రత్యేక బాధ్యత.
• సెక్షన్ 90: పోలవరం ప్రాజెక్టుకు 'జాతీయ ప్రాజెక్టు' హోదా.
• సెక్షన్ 93, 13వ షెడ్యూల్:
  1. రాయలసీమ, ఉత్తర కోస్తా వెనుకబడిన జిల్లాలకు ప్రత్యేక అభివృద్ధి ప్యాకేజీ
  2. విద్యా సంస్థలు, మౌలిక సదుపాయాల కల్పన.
• ప్రత్యేక హోదా (Special Category Status): 14వ ఆర్థిక సంఘం ఈశాన్య, కొండ రాష్ట్రాలకు తప్ప ప్రత్యేక హోదా అవసరం లేదని సిఫార్సు చేయడంతో ఈ చర్చ నడుస్తోంది.
• ఆర్టికల్ 371-D:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రజలకు విద్య, ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశాల కోసం (1973, 32వ సవరణ)
  2. ఆరు సూత్రాల పథకం (Six Point Formula) 1973.
• శ్రీకృష్ణ కమిటీ: 2010 ఫిబ్రవరిలో నియామకం, డిసెంబర్ 2010లో నివేదిక.

కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిసి పనిచేసే 'సహకార సమాఖ్య (Cooperative Federalism)', రాష్ట్రాల మధ్య పోటీపడే 'పోటీ సమాఖ్య (Competitive Federalism)' అనే భావనలు ఇటీవలి కాలంలో బాగా వినిపిస్తున్నాయి.

• NITI ఆయోగ్ (2015):
  1. 'టీమ్ ఇండియా' స్ఫూర్తి
  2. గవర్నింగ్ కౌన్సిల్‌లో ప్రధానమంత్రి, ముఖ్యమంత్రులు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్లు.
• GST కౌన్సిల్ (ఆర్టికల్ 279A):
  1. అధ్యక్షుడు కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి
  2. ఉపాధ్యక్షుడు రాష్ట్ర మంత్రి
  3. ఓట్ల వెయిటేజీ కేంద్రానికి 1/3, రాష్ట్రాలకు 2/3
  4. నిర్ణయానికి 3/4 మెజారిటీ.
• మొహిత్ మినరల్స్ కేసు (2022):
  1. GST కౌన్సిల్ సిఫార్సులు రాష్ట్రాలకు, కేంద్రానికి బంధనకారులు కావు
  2. ఒప్పించే స్వభావం కలవి.
• జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (NDC):
  1. 1952లో ఏర్పాటు
  2. రాజ్యాంగేతర సంస్థ.
• అంతర్రాష్ట్ర మండలి: కేంద్ర-రాష్ట్ర సమన్వయ వేదిక (ఆర్టికల్ 263).
• స్థానిక సంస్థలు:
  1. 73వ సవరణ (1992) – పంచాయతీలు, 11వ షెడ్యూల్ (29 అంశాలు)
  2. 74వ సవరణ – పురపాలక సంస్థలు, 12వ షెడ్యూల్ (18 అంశాలు).
• కేంద్రం, రాష్ట్రాల ఉమ్మడి సంస్థలు: రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం (ఆర్టికల్ 243-I), రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (ఆర్టికల్ 243K).
• పోటీ సమాఖ్య: NITI ఆయోగ్ సూచీలు (SDG, ఆరోగ్యం, ఆవిష్కరణ), DPIIT వ్యాపార సంస్కరణల ర్యాంకులు.
• 'యూనియన్ ఆఫ్ స్టేట్స్':
  1. ఆర్టికల్ 1 – 'ఇండియా, అంటే భారత్, రాష్ట్రాల సమాఖ్య'. రాష్ట్రాలు విడిపోవడానికి హక్కు లేదు
  2. భారత్ 'నాశనం కాని యూనియన్'.

ఇటీవలి కాలంలో సమాఖ్య వ్యవస్థకు సంబంధించిన పలు అంశాలు చర్చలో ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో వాటి నేపథ్యం, ముఖ్య ఆర్టికల్స్ అడుగుతారు.

• ఢిల్లీ ప్రభుత్వం vs కేంద్రం:
  1. ఢిల్లీకి ప్రత్యేక హోదా: 69వ సవరణ (1991), ఆర్టికల్ 239AA.
  2. 2018: ఢిల్లీ ప్రభుత్వ సలహా, సహాయానికి లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ కట్టుబడి ఉండాలని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు.
  3. 2023: సేవలపై (Services) ఢిల్లీ ప్రభుత్వానికి అధికారమని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు; ఆ తర్వాత కేంద్రం చట్టం (GNCTD సవరణ చట్టం 2023) చేసింది.
• ఒకే దేశం – ఒకే ఎన్నిక (One Nation One Election):
  1. లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికలు ఒకేసారి నిర్వహించే ఆలోచన
  2. రామ్‌నాథ్ కోవింద్ నేతృత్వంలో ఉన్నత స్థాయి కమిటీ (2023 సెప్టెంబర్) నివేదిక 2024 మార్చిలో
  3. తదుపరి రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టారు (2024 డిసెంబర్).
• డీలిమిటేషన్ (నియోజకవర్గాల పునర్విభజన):
  1. 84వ సవరణ (2001) ప్రకారం 2026 తర్వాత తొలి జనగణన వరకు లోక్‌సభ సీట్ల సంఖ్య స్థిరం
  2. జనాభా నియంత్రణ చేసిన దక్షిణ రాష్ట్రాలు సీట్లు కోల్పోతాయనే ఆందోళన.
• భాషా సమస్య:
  1. త్రిభాషా సూత్రం
  2. జాతీయ విద్యా విధానం 2020 అమలుపై కొన్ని రాష్ట్రాల అభ్యంతరాలు.
• కేంద్ర సంస్థలు:
  1. CBI, NIA, ED వంటి సంస్థల అధికార పరిధిపై వివాదాలు
  2. శాంతిభద్రతలు రాష్ట్ర జాబితాలో ఉండటం.
• ఆర్టికల్ 370 రద్దు (2019): జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్రం నుండి కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా మారడం – సమాఖ్య చర్చలో ప్రధాన అంశం.
• 'అర్ధ సమాఖ్య': కె.సి. వేర్ (K.C. Wheare) భారత రాజ్యాంగాన్ని 'అర్ధ-సమాఖ్య (Quasi-federal)' అన్నారు.