రాజ్యాంగ సవరణలు మరియు న్యాయస్థానాల కీలక తీర్పులు

రాజ్యాంగాన్ని సవరించే విధానం ఆర్టికల్ 368లో ఉంది (భాగం XX). భారత రాజ్యాంగం కొంత కఠినం, కొంత సరళం కలిసిన 'సమన్వయ' రాజ్యాంగం.

• మూడు పద్ధతులు:
  1. సాధారణ మెజారిటీతో: కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు (ఆర్టికల్ 2, 3), రాష్ట్ర శాసన మండలి రద్దు/ఏర్పాటు, ఐదవ, ఆరవ షెడ్యూళ్లు వంటివి. ఇవి సాంకేతికంగా ఆర్టికల్ 368 సవరణలు కావు.
  2. ప్రత్యేక మెజారిటీతో: ఉభయ సభల్లో హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల 2/3వ వంతు + సభ మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీ. మౌలిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు ఈ పద్ధతిలో సవరిస్తారు.
  3. ప్రత్యేక మెజారిటీ + సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం (ratification): సమాఖ్య స్వభావానికి సంబంధించిన అంశాలు – రాష్ట్రపతి ఎన్నిక, కేంద్ర-రాష్ట్ర అధికారాల పంపిణీ, సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులు, రాజ్యాంగ సవరణ విధానం, పార్లమెంటులో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం.
• బిల్లు ప్రారంభం: సవరణ బిల్లును పార్లమెంటులోని ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు. రాష్ట్ర శాసనసభల్లో ప్రారంభించలేరు.
• రాష్ట్రపతి: సవరణ బిల్లుకు తప్పనిసరిగా ఆమోదం ఇవ్వాలి (24వ సవరణ 1971). తిప్పి పంపే అధికారం లేదు.
• సంయుక్త సమావేశం లేదు: సవరణ బిల్లుపై ప్రతిష్టంభన వస్తే ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం ఉండదు.
• మొదటి సవరణ: 1951 – తొమ్మిదో షెడ్యూల్ చేర్పు, భావప్రకటన స్వేచ్ఛపై సహేతుక ఆంక్షలు.

ఇప్పటి వరకు వందకు పైగా రాజ్యాంగ సవరణలు జరిగాయి. ప్రతి పరీక్షలో 'ఏ సవరణ ఏమి చేసింది?' అనే ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• 1వ సవరణ (1951):
  1. 9వ షెడ్యూల్ చేర్పు
  2. భూసంస్కరణ చట్టాలకు రక్షణ.
• 7వ సవరణ (1956):
  1. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ
  2. A, B, C, D రాష్ట్రాల వర్గీకరణ రద్దు
  3. రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు.
• 24వ సవరణ (1971): పార్లమెంటుకు ప్రాథమిక హక్కులతో సహా రాజ్యాంగాన్ని సవరించే అధికారం.
• 42వ సవరణ (1976):
  1. 'మినీ రాజ్యాంగం'
  2. ప్రవేశికలో సామ్యవాద, లౌకిక, సమగ్రత పదాలు
  3. ప్రాథమిక విధులు (ఆర్టికల్ 51A – మొదట 10).
• 44వ సవరణ (1978):
  1. ఆస్తి హక్కు ప్రాథమిక హక్కుల నుండి తొలగింపు (ఆర్టికల్ 300A గా చట్టబద్ధ హక్కు)
  2. అత్యవసర పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 20, 21 హక్కులు రద్దు చేయలేరు.
• 52వ సవరణ (1985):
  1. పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం
  2. 10వ షెడ్యూల్.
• 61వ సవరణ (1989): ఓటింగ్ వయసు 21 నుండి 18 ఏళ్లకు.
• 69వ సవరణ (1991):
  1. ఢిల్లీకి జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం హోదా
  2. ఆర్టికల్ 239AA.
• 73వ, 74వ సవరణలు (1992): పంచాయతీరాజ్ (భాగం IX, 11వ షెడ్యూల్), పురపాలక సంస్థలు (భాగం IXA, 12వ షెడ్యూల్).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 42 = మినీ రాజ్యాంగం, 44 = ఆస్తి హక్కు తొలగింపు, 52 = ఫిరాయింపులు, 61 = ఓటు వయసు 18, 73 = పంచాయతీ, 74 = పురపాలిక.

గత పాతికేళ్లలో జరిగిన సవరణలు కరెంట్ అఫైర్స్, పాలిటీ రెండింటిలోనూ తరచూ అడుగుతారు.

• 86వ సవరణ (2002):
  1. విద్యా హక్కు – ఆర్టికల్ 21A (6–14 ఏళ్లు)
  2. ఆర్టికల్ 51Aలో (k) ప్రాథమిక విధి.
• 91వ సవరణ (2003):
  1. కేంద్ర, రాష్ట్ర మంత్రిమండళ్ల పరిమాణంపై పరిమితి (లోక్‌సభ/శాసనసభ సభ్యుల్లో 15%)
  2. ఫిరాయింపు చట్టంలో మార్పులు.
• 97వ సవరణ (2011):
  1. సహకార సంఘాలకు రాజ్యాంగ హోదా
  2. ఆర్టికల్ 19(1)(c)
  3. భాగం IXB.
• 99వ సవరణ (2014):
  1. జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్ (NJAC)
  2. 2015లో సుప్రీంకోర్టు రద్దు చేసింది.
• 101వ సవరణ (2016): GST.
• 102వ సవరణ (2018): జాతీయ వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ (NCBC)కు రాజ్యాంగ హోదా – ఆర్టికల్ 338B.
• 103వ సవరణ (2019): ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు (EWS) 10% రిజర్వేషన్ – ఆర్టికల్స్ 15(6), 16(6).
• 104వ సవరణ (2019):
  1. లోక్‌సభ, శాసనసభల్లో SC, ST రిజర్వేషన్ మరో 10 ఏళ్లు (2030 వరకు)
  2. ఆంగ్లో-ఇండియన్ సభ్యుల నామినేషన్ రద్దు.
• 105వ సవరణ (2021): సామాజిక, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతుల జాబితా తయారు చేసే అధికారం రాష్ట్రాలకు.
• 106వ సవరణ (2023): మహిళలకు 33% రిజర్వేషన్ (నారీ శక్తి వందన్).

పార్లమెంటు సవరణ అధికారం ఎంతవరకు ఉందనే ప్రశ్నపై సుప్రీంకోర్టు కాలక్రమంలో తీర్పులు ఇచ్చింది. వాటి క్రమం, సంవత్సరాలు పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• శంకరి ప్రసాద్ (1951), సజ్జన్ సింగ్ (1965): పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులను కూడా సవరించవచ్చని చెప్పాయి.
• గోలక్‌నాథ్ కేసు (1967): ప్రాథమిక హక్కులను పార్లమెంటు సవరించలేదని చెప్పింది.
• 24వ సవరణ (1971): గోలక్‌నాథ్ తీర్పును అధిగమించేందుకు పార్లమెంటు తెచ్చింది.
• కేశవానంద భారతి కేసు (1973): 13 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం, 7:6 మెజారిటీతో 'మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతం (Basic Structure)' ప్రతిపాదించింది.
• పార్లమెంటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించవచ్చు కానీ దాని మౌలిక స్వరూపాన్ని మార్చలేదు.
• ఇందిరా గాంధీ v. రాజ్ నారాయణ్ (1975):
  1. ఎన్నికల వివాదాలపై న్యాయసమీక్ష
  2. ప్రజాస్వామ్యం మౌలిక లక్షణం.
• మినర్వా మిల్స్ (1980):
  1. 42వ సవరణలోని కొన్ని నిబంధనలు కొట్టివేసింది
  2. ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సమతుల్యత మౌలిక లక్షణం.
• ఎస్.ఆర్. బొమ్మై (1994): లౌకికవాదం, సమాఖ్య వ్యవస్థ మౌలిక లక్షణాలు.
• ఐ.ఆర్. కోయెల్హో (2007): 9వ షెడ్యూల్‌లో 24 ఏప్రిల్ 1973 తర్వాత చేర్చిన చట్టాలు కూడా న్యాయసమీక్షకు లోబడతాయి.

ఆర్టికల్ 21 పరిధి, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ, గోప్యత వంటి అంశాల్లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు పౌరుల హక్కులను విస్తృతం చేశాయి.

• ఎ.కె. గోపాలన్ v. మద్రాసు (1950): ఆర్టికల్ 21లో 'చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతి' అర్థాన్ని ఇరుకుగా చెప్పింది.
• మేనకా గాంధీ v. భారత యూనియన్ (1978):
  1. ఆర్టికల్ 21 పరిధి విస్తరించింది
  2. ప్రక్రియ న్యాయంగా, సహేతుకంగా ఉండాలి.
• ఓల్గా టెల్లిస్ (1985): జీవనోపాధి హక్కు ఆర్టికల్ 21లో భాగం.
• విశాఖ v. రాజస్థాన్ (1997): పని ప్రదేశాల్లో లైంగిక వేధింపుల నివారణకు మార్గదర్శకాలు.
• శ్రేయా సింఘాల్ (2015):
  1. IT చట్టంలోని సెక్షన్ 66A రద్దు
  2. భావప్రకటన స్వేచ్ఛకు రక్షణ.
• కె.ఎస్. పుట్టస్వామి (2017):
  1. గోప్యత (Privacy) ప్రాథమిక హక్కు
  2. 9 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం.
• షయారా బానో (2017): ఒకేసారి మూడు తలాక్ చెల్లవని తీర్పు (3:2).
• నవతేజ్ సింగ్ జోహార్ (2018): IPC సెక్షన్ 377లో పెద్దల పరస్పర అంగీకార సంబంధాలను నేరంగా పరిగణించడం రద్దు.
• జోసెఫ్ షైన్ (2018): వ్యభిచార నేరం (IPC 497) రద్దు.
• ఆధార్ తీర్పు (2018): ఆధార్ చెల్లుబాటును షరతులతో సమర్థించింది.
• కామన్ కాజ్ (2018): గౌరవప్రదంగా మరణించే హక్కు (నిష్క్రియ అనాయాస మరణం) ఆర్టికల్ 21లో భాగం.

రిజర్వేషన్ల పరిమితి, క్రీమీలేయర్, ఆర్థిక ప్రమాణాలపై సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు పరీక్షల్లో ముఖ్యమైనవి.

• చంపకం దొరైరాజన్ (1951):
  1. కమ్యూనల్ ఆర్డర్ రద్దుకు దారితీసింది
  2. దీనికి స్పందనగా 1వ సవరణ (1951)తో ఆర్టికల్ 15(4) చేర్చారు.
• ఇందిరా సాహ్నీ v. భారత యూనియన్ (1992, మండల్ కేసు):
  1. OBC లకు 27% రిజర్వేషన్ చెల్లుబాటు.
  2. మొత్తం రిజర్వేషన్లు 50% మించకూడదు.
  3. OBCలలో 'క్రీమీలేయర్'ను మినహాయించాలి.
  4. ప్రమోషన్లలో రిజర్వేషన్ ఉండదు (తర్వాత 77వ సవరణ 1995తో ఆర్టికల్ 16(4A) చేర్చారు).
• ఎం. నాగరాజ్ (2006): ప్రమోషన్లలో రిజర్వేషన్‌కు షరతులు (వెనుకబాటుతనం, సరిపోని ప్రాతినిధ్యం, సామర్థ్యం).
• అశోక్ కుమార్ ఠాకూర్ (2008):
  1. కేంద్ర విద్యా సంస్థల్లో OBC 27% రిజర్వేషన్ సమర్థన
  2. క్రీమీలేయర్ మినహాయింపు.
• జైశ్రీ పాటిల్ (2021):
  1. మరాఠా రిజర్వేషన్ రద్దు
  2. 50% పరిమితి కొనసాగింది.
• జనహిత్ అభియాన్ (2022 నవంబర్): 103వ సవరణ (EWS 10%) చెల్లుబాటు 3:2 మెజారిటీతో సమర్థించింది.
• SC, ST ఉప-వర్గీకరణ (2024 ఆగస్టు): SC, ST జాబితాల్లో ఉప-వర్గీకరణకు రాష్ట్రాలకు అవకాశం ఉందని ఏడుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం తీర్పు చెప్పింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'ఇందిరా సాహ్నీ' అంటే 50% పరిమితి + క్రీమీలేయర్ – ఈ రెండే పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతారు.

కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు, ఎన్నికల సంస్కరణలు, న్యాయ నియామకాలపై సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు పాలన భాగంలో ముఖ్యం.

• ఎస్.ఆర్. బొమ్మై (1994):
  1. ఆర్టికల్ 356 (రాష్ట్రపతి పాలన) న్యాయసమీక్షకు లోబడుతుంది
  2. మెజారిటీ నిరూపణ సభలోనే జరగాలి.
• కిహోటో హొలోహాన్ (1992): ఫిరాయింపు నిరోధక చట్టం (10వ షెడ్యూల్) చెల్లుబాటు.
• పీపుల్స్ యూనియన్ ఫర్ సివిల్ లిబర్టీస్ (2013): 'పైవారెవరూ కాదు (NOTA)' ఎంపిక కల్పించాలని ఆదేశం.
• లిలీ థామస్ (2013): రెండేళ్లు, అంతకంటే ఎక్కువ శిక్ష పడిన ప్రజాప్రతినిధి వెంటనే అనర్హుడు.
• ఎలక్టోరల్ బాండ్ల తీర్పు (2024 ఫిబ్రవరి): ఎలక్టోరల్ బాండ్ల పథకం రాజ్యాంగ విరుద్ధమని సుప్రీంకోర్టు రద్దు చేసింది.
• ప్రకాశ్ సింగ్ (2006): పోలీసు సంస్కరణలకు మార్గదర్శకాలు.
• వినీత్ నారాయణ్ (1997): CBI, CVC స్వతంత్రతకు సంబంధించిన ఆదేశాలు.
• ఢిల్లీ ప్రభుత్వం v. కేంద్రం (2018, 2023):
  1. 2018లో లెఫ్ట్‌నెంట్ గవర్నర్ అధికారాల పరిమితి
  2. 2023లో సేవల (Services) పై ఢిల్లీ ప్రభుత్వానికి అధికారం.
• ఆర్టికల్ 370 తీర్పు (2023 డిసెంబర్): ఆర్టికల్ 370 రద్దు చెల్లుబాటు.
• న్యాయమూర్తుల కేసులు: మొదటి (1981), రెండవ (1993 – కొలీజియం వ్యవస్థ), మూడవ (1998 – ఐదుగురు సభ్యుల కొలీజియం), నాల్గవ (2015 – NJAC రద్దు).

కోర్టు తీర్పుల పేర్లు గుర్తుపెట్టుకునేటప్పుడు ఆ తీర్పుల వెనుక ఉన్న న్యాయసూత్రాలు కూడా తెలుసుకోవాలి.

• న్యాయసమీక్ష (Judicial Review):
  1. చట్టాలు రాజ్యాంగానికి లోబడి ఉన్నాయో లేదో కోర్టు పరిశీలించే అధికారం
  2. ఆర్టికల్ 13 ఆధారం.
• రిట్లు: సుప్రీంకోర్టు (ఆర్టికల్ 32), హైకోర్టులు (ఆర్టికల్ 226) జారీ చేస్తాయి.
• హెబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, సెర్షియోరారి, కో-వారంటో
• ఆర్టికల్ 32 ను డాక్టర్ అంబేడ్కర్ 'రాజ్యాంగానికి హృదయం, ఆత్మ' అన్నారు.
• ప్రజాప్రయోజన వ్యాజ్యం (PIL): మొదట హుస్సేనారా ఖాతూన్ కేసు (1979, బీహార్ జైళ్లలోని అండర్ ట్రయల్ ఖైదీలు)తో ప్రారంభమైంది. జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి, జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణయ్యర్ దీనికి మార్గదర్శకులు.
• ఎస్.పి. గుప్తా కేసు (1981):
  1. ఇది మొదటి న్యాయమూర్తుల కేసు
  2. PIL లో 'లోకస్ స్టాండీ' (వ్యాజ్యం వేసే అర్హత) విస్తరణ.
• ప్రత్యేక సూత్రాలు:
  1. 'అరుదైన వాటిలో అరుదైనది (Rarest of Rare)': మరణశిక్షపై బచన్ సింగ్ కేసు (1980).
  2. 'కాలుష్యం చేసినవారే చెల్లించాలి (Polluter Pays)', 'ముందు జాగ్రత్త సూత్రం (Precautionary Principle)': వెల్లూరు సిటిజన్స్ కేసు (1996).
  3. 'గ్రహణ సూత్రం (Doctrine of Eclipse)': రాజ్యాంగానికి ముందున్న చట్టాల్లోని హక్కులకు విరుద్ధమైన భాగం నిద్రావస్థలో ఉంటుంది.
  4. 'సారాంశ సూత్రం (Pith and Substance)': చట్టం అసలు ఉద్దేశం ఏ జాబితాకు సంబంధించిందో చూడటం.