చట్టం & సామాజిక న్యాయం (Law and Social Justice)

పత్తి పండించే చిన్న రైతు నుంచి సూపర్‌మార్కెట్‌లో చొక్కా కొనే వినియోగదారు వరకు ఉన్న మార్కెట్ల గొలుసులో ప్రతి దశలో కొనుగోళ్లు, అమ్మకాలు జరుగుతాయి.

ఈ గొలుసులోని చిన్న రైతు, ఈరోడ్ నేత కార్మికులు, ఎగుమతి చేసే దుస్తుల ఫ్యాక్టరీ కార్మికులు వంటి చాలామంది దోపిడీని లేదా అన్యాయమైన పరిస్థితిని ఎదుర్కొంటారు.

కార్మికులుగా, వినియోగదారులుగా, ఉత్పత్తిదారులుగా మార్కెట్లు ప్రజలను దోచుకునే ధోరణి కలిగి ఉంటాయి. ఈ దోపిడీ నుంచి ప్రజలను కాపాడేందుకు ప్రభుత్వం చట్టాలు చేస్తుంది; మార్కెట్లో అన్యాయపు పద్ధతులు కనిష్ఠ స్థాయిలో ఉండేలా చూడటం వాటి లక్ష్యం.

• చట్టం ఎందుకు కీలకం: ప్రైవేటు కంపెనీలు, కాంట్రాక్టర్లు, వ్యాపారులు సాధారణంగా గరిష్ఠ లాభం కోరుకుంటారు. ఆ తపనలో కార్మికులకు వేతనమే ఇవ్వకపోవచ్చు. కార్మికుల వేతనాలను నిరాకరించడం చట్టం దృష్టిలో అక్రమం.
• కనీస వేతన చట్టం (Minimum Wages Law): కార్మికులకు తక్కువ వేతనం ఇవ్వకుండా, న్యాయమైన వేతనం అందేలా చేసే చట్టం. యజమాని కార్మికుడికి కనీస వేతనం కంటే తక్కువ చెల్లించకూడదు. కనీస వేతనాలను కొన్నేళ్లకోసారి పెంచుతూ సవరిస్తారు.
• ముగ్గురి సంబంధం: కార్మికులను కాపాడే కనీస వేతన చట్టంలాగే ఉత్పత్తిదారుల, వినియోగదారుల ప్రయోజనాలను కాపాడే చట్టాలూ ఉన్నాయి. కార్మికుడు, వినియోగదారు, ఉత్పత్తిదారు – ఈ మూడు పక్షాల సంబంధాలు దోపిడీ లేని రీతిలో సాగేలా చట్టాలు నియంత్రిస్తాయి.
• చర్చాంశాలు: కనీస వేతన చట్టం ఎందుకు అవసరం? నిర్మాణ కార్మికుడి కనీస వేతనం రాష్ట్రంలో ఎంత, అది సరిపోతుందా, ఎవరు నిర్ణయిస్తారు అనే ప్రశ్నలను పాఠం పరిశీలనకు ఇచ్చింది.
• అహ్మదాబాద్ టెక్స్‌టైల్ మిల్లు ఉదాహరణ:
  1. పవర్‌లూమ్‌ల నుంచి వచ్చిన పోటీ వల్ల 1980లు, 1990లలో చాలా టెక్స్‌టైల్ మిల్లులు మూతపడ్డాయి. పవర్‌లూమ్ అంటే 4–6 మగ్గాలుండే చిన్న యూనిట్
  2. యజమాని కిరాయి కార్మికులు, కుటుంబ సభ్యులతో నడుపుతాడు. అక్కడ పని పరిస్థితులు సంతృప్తికరంగా ఉండవని అందరికీ తెలుసు.
• పదాల అర్థాలు (పదకోశం):
  1. వినియోగదారు (Consumer) – తన వాడకానికి వస్తువులు కొనేవాడు, తిరిగి అమ్మడానికి కాదు. ఉత్పత్తిదారు (Producer) – అమ్మకానికి వస్తువులు తయారుచేసే వ్యక్తి లేదా సంస్థ
  2. రైతులాగా కొంత ఉత్పత్తిని తన కోసం ఉంచుకోవచ్చు. పెట్టుబడి (Investment) – భవిష్యత్తులో ఉత్పత్తిని పెంచడానికి/ఆధునీకరించడానికి యంత్రాలు, భవనాలు, శిక్షణపై పెట్టే ధనం.

[పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం / తాజా సవరణ: 2025 నవంబర్ 21 నుంచి కేంద్రం నాలుగు కార్మిక స్మృతులను (Labour Codes: వేతనాల స్మృతి, పారిశ్రామిక సంబంధాల స్మృతి, సామాజిక భద్రత స్మృతి, వృత్తిపరమైన భద్రత-ఆరోగ్య-పని పరిస్థితుల స్మృతి) అమల్లోకి తెచ్చింది.

29 కేంద్ర కార్మిక చట్టాలు ఇందులో కలిశాయి; వేతనాల స్మృతి (Code on Wages, 2019) కనీస వేతనాల చట్టం, 1948 సహా నాలుగు చట్టాలను భర్తీ చేసింది. పుస్తకంలోని 'కనీస వేతన చట్టం' భావన ఇప్పుడు ఈ స్మృతిలో భాగం.]

పాఠంలోని పట్టిక 1 వివిధ ప్రయోజనాలను కాపాడే ముఖ్యమైన చట్టాలను చూపుతుంది. ప్రతి చట్టం ఎందుకు అవసరమో, ఎవరి ప్రయోజనాలను కాపాడుతుందో గుర్తించడం ఈ భాగం సారాంశం.

పట్టికలోని కొన్ని గడులను తరగతి చర్చ ద్వారా పూరించమని పుస్తకం కోరింది (ఖాళీ గడుల విలువలు పుస్తకంలో లేవు).

• కనీస వేతన చట్టం:
  1. వేతనాలు నిర్ణీత కనీస మొత్తం కంటే తక్కువ ఉండకూడదని చెబుతుంది. చాలామంది కార్మికులకు యజమానులు న్యాయమైన వేతనం ఇవ్వరు
  2. పని చాలా అవసరం కాబట్టి కార్మికులకు బేరసారాల శక్తి ఉండదు, తక్కువ వేతనంతో పనిచేస్తారు. ఈ చట్టం వ్యవసాయ కూలీలు, నిర్మాణ కార్మికులు, ఫ్యాక్టరీ కార్మికులు, గృహ కార్మికులు తదితర కార్మికులందరి ప్రయోజనాలను కాపాడుతుంది.
• పని ప్రదేశాల్లో భద్రత చట్టం: తగిన భద్రతా ఏర్పాట్లు – అలారం వ్యవస్థ, అత్యవసర నిష్క్రమణ మార్గాలు, సరిగా పనిచేసే యంత్రాలు – ఉండాలి.
• వస్తు నాణ్యత చట్టం:
  1. వస్తువుల నాణ్యత నిర్ణీత ప్రమాణాలకు తగ్గట్టు ఉండాలి
  2. ఉదా: విద్యుత్ ఉపకరణాలు భద్రతా ప్రమాణాలు పాటించాలి. నాణ్యత లేని విద్యుత్ ఉపకరణాలు, ఆహారం, మందుల వల్ల వినియోగదారులు ప్రమాదంలో పడవచ్చు.
• నిత్యావసరాల ధరల చట్టం: చక్కెర, కిరోసిన్, ఆహారధాన్యాల వంటి నిత్యావసర వస్తువుల ధరలు ఎక్కువ కాకుండా చూస్తుంది. లేకపోతే వాటిని కొనలేని పేదల ప్రయోజనాలను ఇది కాపాడుతుంది.
• కాలుష్య నియంత్రణ చట్టం: ఫ్యాక్టరీలు గాలిని, నీటిని కలుషితం చేయకూడదు.
• బాల కార్మిక వ్యతిరేక చట్టాలు: పని ప్రదేశాల్లో పిల్లలను పనిలో పెట్టకూడదు.
• కార్మిక సంఘాల చట్టం: కార్మికులు సంఘాలు/సంస్థలుగా ఏర్పడే హక్కు. సంఘటితమైతే కార్మికులు తమ సమష్టి బలంతో న్యాయమైన వేతనాలు, మెరుగైన పని పరిస్థితులను డిమాండ్ చేయగలరు.
• కార్మిక సంఘం (Workers' Union):
  1. కార్మికుల సంఘం
  2. ఫ్యాక్టరీలు, కార్యాలయాల్లో సాధారణం, గృహ కార్మికుల సంఘాలూ ఉంటాయి. నాయకులు సభ్యుల తరఫున యజమానితో బేరసారాలు, చర్చలు జరుపుతారు
  3. అంశాలు: వేతనాలు, పని నియమాలు, నియామకం–తొలగింపు–పదోన్నతి నిబంధనలు, ప్రయోజనాలు, పని ప్రదేశ భద్రత.

[పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: వినియోగదారుల రక్షణ కోసం 1986 నాటి వినియోగదారుల రక్షణ చట్టాన్ని భర్తీ చేస్తూ వినియోగదారుల రక్షణ చట్టం, 2019 వచ్చింది (2020 జూలై 20 నుంచి అమలు).

ఇది ఆన్‌లైన్ కొనుగోళ్లు, ఈ-కామర్స్‌ను కూడా కవర్ చేస్తుంది; ఉత్పత్తి బాధ్యత (Product Liability) భావనను, కేంద్ర వినియోగదారుల రక్షణ అథారిటీ (CCPA)ని ప్రవేశపెట్టింది.

పని ప్రదేశ భద్రత (పాత ఫ్యాక్టరీల చట్టం వంటివి), కార్మిక సంఘాల చట్టాలు కూడా 2025 కార్మిక స్మృతుల్లో కలిశాయి.]

చట్టాలు చేస్తే చాలదు; అవి అమలయ్యేలా ప్రభుత్వం చూడాలి. అంటే చట్టాన్ని అమలు (Enforcement) చేయాలి. బలహీనులను బలవంతుల నుంచి కాపాడే చట్టాల విషయంలో అమలు మరింత ముఖ్యం.

• వేతనాల ఉదాహరణ: ప్రతి కార్మికుడికి న్యాయమైన వేతనం అందాలంటే ప్రభుత్వం పని ప్రదేశాలను క్రమం తప్పకుండా తనిఖీ చేయాలి, చట్టాన్ని ఉల్లంఘించినవారిని శిక్షించాలి.
• యజమానుల వ్యూహం: కార్మికులు పేదలు, శక్తిహీనులైతే భవిష్యత్ ఆదాయం పోతుందనే భయం, ప్రతీకార చర్యల భయం వల్ల తక్కువ వేతనానికి అంగీకరిస్తారు. యజమానులకు ఇది తెలుసు, వారు తమ శక్తిని ఉపయోగించి న్యాయమైన వేతనం కంటే తక్కువ ఇస్తారు. అందుకే చట్టాల అమలు కీలకం.
• ప్రభుత్వ పాత్ర: చట్టాలను చేయడం, అమలు చేయడం, నిలబెట్టడం ద్వారా వ్యక్తులు/ప్రైవేటు కంపెనీల కార్యకలాపాలను నియంత్రించి సామాజిక న్యాయం (Social Justice) సాధించవచ్చు.
• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఈ చట్టాల్లో చాలావాటికి భారత రాజ్యాంగం ఇచ్చిన ప్రాథమిక హక్కులే ఆధారం.
• దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా హక్కు (Right against Exploitation): ఎవరినీ తక్కువ వేతనానికి లేదా వెట్టి (bondage) కింద పని చేయమని బలవంతం చేయకూడదు.
• 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను ఏ ఫ్యాక్టరీలోనూ, గనిలోనూ లేదా ఇతర ప్రమాదకర ఉపాధిలోనూ పనిలో పెట్టకూడదని రాజ్యాంగం చెబుతుంది.
• అధ్యాయం పరిశీలించే ప్రశ్నలు: ఈ చట్టాలు ఆచరణలో ఎలా నడుస్తున్నాయి? సామాజిక న్యాయ ఆందోళనలను ఎంతవరకు తీరుస్తున్నాయి? – వీటిని బాల కార్మికులు, భోపాల్ దుర్ఘటన, పర్యావరణ అంశాల ద్వారా పాఠం చర్చిస్తుంది.
• అభ్యాస ప్రశ్న (చట్ట అమలు):
  1. చట్ట అమలు అంటే చట్టాలు నిజంగా పాటించేలా చూడటం
  2. బాధ్యత ప్రధానంగా ప్రభుత్వానిది. ఇది ముఖ్యం ఎందుకంటే అమలు లేని చట్టం బలహీనులను కాపాడలేదు.
• అభ్యాస ప్రశ్న (మార్కెట్ న్యాయం): చట్టాలు మార్కెట్‌ను న్యాయంగా నడిపించేందుకు ఉదాహరణలు – కనీస వేతన చట్టం (కార్మికులకు), నాణ్యత ప్రమాణాల చట్టం (వినియోగదారులకు).

రాజ్యాంగ నిబంధనకు అనుగుణంగా బాల కార్మికులను నిరోధించే చట్టం ఆచరణలో ఎంత అమలైందో పాఠం గణాంకాలతో చూపుతుంది.

• గణాంకం: 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం భారతదేశంలో 5–14 ఏళ్ల మధ్య 40 లక్షల (4 మిలియన్) కంటే ఎక్కువ పిల్లలు ప్రమాదకర వృత్తులతో సహా వివిధ వృత్తుల్లో పనిచేస్తున్నారు.
• 2016 సవరణ: పార్లమెంట్ బాల కార్మిక (నిషేధం, నియంత్రణ) చట్టం, 1986ను సవరించింది.
• 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను అన్ని వృత్తుల్లో పనిలో పెట్టడంపై నిషేధం.
• కౌమారులను (14–18 ఏళ్లు) ప్రమాదకర వృత్తులు, ప్రక్రియల్లో పెట్టడంపై నిషేధం.
• ఇలాంటి పిల్లలను/కౌమారులను పనిలో పెట్టడం గుర్తించదగిన నేరం (Cognizable Offence).
• శిక్ష: నిషేధం ఉల్లంఘించినవారికి ఆరు నెలల నుంచి రెండేళ్ల వరకు జైలు శిక్ష మరియు/లేదా ₹20,000 నుంచి ₹50,000 వరకు జరిమానా.
• రాష్ట్రాలకు ఆదేశం: పనిచేస్తున్న పిల్లలను రక్షించి పునరావాసం కల్పించే ప్రణాళికలు రూపొందించాలని కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను కోరింది.
• పెన్సిల్ (PENCIL) పోర్టల్: Platform for Effective Enforcement for No Child Labour – https://pencil.gov.in. 2017లో పనిచేయడం మొదలైంది. ఫిర్యాదులు నమోదు, పిల్లల ట్రాకింగ్, జాతీయ బాల కార్మిక ప్రాజెక్టు (NCLP) అమలు, పర్యవేక్షణ కోసం ఉద్దేశించింది.
• ఆర్.కె. లక్ష్మణ్ కార్టూన్ (అభ్యాసం):
  1. ఒక వ్యక్తి తన కొడుకుకు సహాయం చేయడానికి ఒక పిల్లవాడిని పనిలో పెట్టుకుని, పిల్లలపై భారం మోపడం క్రూరమని చెప్పే వ్యంగ్య కార్టూన్ – 2016 చట్టం ఉన్నా బాల కార్మికులను పనిలో పెట్టుకునే వైరుధ్యాన్ని చూపుతుంది
  2. చట్టం కేవలం కాగితంపై కాకుండా అమలు కావాలని సందేశం.

[పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: 2016 సవరణతో ఈ చట్టం పేరు 'బాల, కౌమార కార్మిక (నిషేధం, నియంత్రణ) చట్టం, 1986' (Child and Adolescent Labour (Prohibition and Regulation) Act) గా మారింది.]

ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఘోరమైన పారిశ్రామిక దుర్ఘటనగా భోపాల్ వాయు దుర్ఘటనను పాఠం పేర్కొంటుంది. అమెరికా కంపెనీ యూనియన్ కార్బైడ్ (Union Carbide – UC)కు భోపాల్ నగరంలో పురుగుమందులు ఉత్పత్తి చేసే ఫ్యాక్టరీ ఉండేది.

• దుర్ఘటన: 1984 డిసెంబర్ 2 అర్ధరాత్రి UC ప్లాంట్ నుంచి మిథైల్ ఐసోసైనేట్ (MIC) అనే అత్యంత విషపూరిత వాయువు లీకైంది. ప్రత్యక్ష సాక్షి వర్ణన: అర్ధరాత్రి 12.30 సమయంలో గదిలో తెల్లని మేఘం నిండింది, ప్రజలు 'పరుగెత్తండి' అని అరిచారు, ఊపిరి తీసుకుంటే నిప్పు పీల్చినట్టు ఉంది, కళ్లు మండాయి.
• నష్టం:
  1. మూడు రోజుల్లో 8,000 మందికి పైగా మరణించారు
  2. లక్షలాది మంది అంగవికలులయ్యారు
  3. సామూహిక దహనాలు జరిగాయి. విష వాయువుకు గురైనవారిలో ఎక్కువమంది పేద, శ్రామిక కుటుంబాల వారు. వారిలో దాదాపు 50,000 మంది నేటికీ పని చేయలేనంత అనారోగ్యంతో ఉన్నారు. బతికినవారిలో చాలామందికి తీవ్ర శ్వాసకోశ రుగ్మతలు, కంటి సమస్యలు వచ్చాయి
  4. పిల్లల్లో విచిత్రమైన అసాధారణతలు కనిపించాయి.
• ముందస్తు సంకేతం: భోపాల్ దుర్ఘటనకు ముందే గ్యాస్ లీకేజీతో ఒక కార్మికుడు చనిపోవడం, పలువురు గాయపడటం వంటి సంఘటనలు జరిగాయి. ఖర్చు తగ్గించుకోవడానికి UC అవసరమైన భద్రతా చర్యలను ఉద్దేశపూర్వకంగా నిర్లక్ష్యం చేసింది.
• చట్టపరమైన పోరాటం: సాక్ష్యాలన్నీ UCనే బాధ్యురాలిగా చూపినా, అది బాధ్యత అంగీకరించలేదు. ప్రభుత్వం బాధితుల తరఫున UCపై సివిల్ కేసు వేసింది. 1985లో 300 కోట్ల డాలర్ల ($3 billion) పరిహారం కోరింది, కానీ 1989లో కేవలం 47 కోట్ల డాలర్ల ($470 million)కు అంగీకరించింది. బాధితులు ఈ ఒప్పందాన్ని సవాలు చేయగా, ఒప్పంద మొత్తమే వర్తిస్తుందని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది.
• తర్వాతి పరిస్థితి:
  1. UC కార్యకలాపాలు ఆపేసి, టన్నుల కొద్దీ విష రసాయనాలను వదిలివెళ్లింది
  2. అవి నేలలోకి ఇంకి నీటిని కలుషితం చేశాయి. ఇప్పుడు ప్లాంట్ యజమాని డౌ కెమికల్ (Dow Chemical) శుభ్రపరిచే బాధ్యత తీసుకోవడానికి నిరాకరిస్తోంది. UC చుట్టూ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన చేతిపంపులు ఉన్నా, ఇతర శుభ్రమైన నీటి వనరు లేక స్థానికులు వాటినే వాడుతున్నారు.
• నేటికీ పోరాటం: 24 ఏళ్ల తర్వాత కూడా ప్రజలు సురక్షిత నీరు, ఆరోగ్య సదుపాయాలు, విష వాయువుతో ప్రభావితులైనవారికి ఉద్యోగాల కోసం పోరాడుతున్నారు. UC ఛైర్మన్ అండర్సన్‌పై ఉన్న క్రిమినల్ అభియోగాలపై విచారణ జరగాలని కోరుతున్నారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రజలు ఈ పోరాటానికి మద్దతుగా కవాతులు, అవగాహన ప్రచారాలు చేస్తున్నారు (studentsforbhopal.com వెబ్‌సైట్).

భోపాల్‌ను అర్థం చేసుకోవాలంటే యూనియన్ కార్బైడ్ భారతదేశంలో ప్లాంట్ ఎందుకు పెట్టిందో ఆలోచించాలి.

• విదేశీ కంపెనీలు వచ్చే కారణం – చౌక శ్రమ: అమెరికా వంటి దేశాల్లో కార్మికులకు ఇచ్చే వేతనాలు భారత్ వంటి పేద దేశాలకంటే చాలా ఎక్కువ. తక్కువ వేతనానికే ఎక్కువ గంటల పని లభిస్తుంది. కార్మికులకు ఇళ్ల వంటి అదనపు ఖర్చులూ తక్కువే. అందువల్ల కంపెనీలు ఖర్చు ఆదా చేసి ఎక్కువ లాభం పొందుతాయి. (అభ్యాస ప్రశ్న 2కు సమాధానం ఇదే.)
• ప్రమాదకర మార్గాల్లో ఖర్చు తగ్గింపు:
  1. తక్కువ భద్రతా చర్యలతో సహా తక్కువ పని పరిస్థితులు కూడా ఖర్చు తగ్గించే మార్గాలుగా వాడతారు. నిర్మాణ స్థలాల్లో ప్రమాదాలు సాధారణం
  2. అయినా భద్రతా పరికరాలు తరచూ నిర్లక్ష్యం అవుతాయి.
• UC ప్లాంట్‌లో వాస్తవాలు: ప్రతి భద్రతా పరికరం పనిచేయకపోవడం లేదా తక్కువగా ఉండటం జరిగింది. 1980–1984 మధ్య MIC ప్లాంట్ సిబ్బందిని 12 నుంచి 6కు తగ్గించారు (సగానికి). కార్మికుల భద్రతా శిక్షణ కాలాన్ని 6 నెలల నుంచి 15 రోజులకు తగ్గించారు. MIC ప్లాంట్‌కు రాత్రి షిఫ్ట్ కార్మికుడి పోస్టును రద్దు చేశారు.

• భద్రతా వ్యవస్థల పోలిక (UC భోపాల్ vs UC వెస్ట్ వర్జీనియా, అమెరికా):
  1. హెచ్చరిక, పర్యవేక్షణ: వెస్ట్ వర్జీనియాలో కంప్యూటరైజ్డ్ హెచ్చరిక, పర్యవేక్షణ వ్యవస్థలు; భోపాల్‌లో చేతితో చూసే గేజ్‌లు, మనిషి ఇంద్రియాల ద్వారా లీక్ గుర్తింపు.
  2. అత్యవసర తరలింపు: వెస్ట్ వర్జీనియాలో అత్యవసర తరలింపు ప్రణాళికలు ఉన్నాయి; భోపాల్‌లో అసలు లేవు.
• ప్రశ్నలు: దేశాల మధ్య భద్రతా ప్రమాణాల్లో ఇంత తేడా ఎందుకు? దుర్ఘటన తర్వాత కూడా పరిహారం ఇంత తక్కువ ఎందుకు? – దీనికి ఒక కారణం భారతీయ కార్మికుడి విలువను ఎలా చూస్తారనే దాంట్లో ఉంది.

భద్రతా ప్రమాణాల్లో తేడాలకు, తక్కువ పరిహారానికి ఒక కారణం భారతీయ కార్మికుడికి ఇచ్చే విలువను పాఠం చర్చిస్తుంది. అలాగే ప్రభుత్వ పాత్ర ఏమైందని ప్రశ్నిస్తుంది.

• కార్మికుడి విలువ:
  1. ఒక కార్మికుడి స్థానాన్ని మరొకడు సులభంగా భర్తీ చేయగలడనే భావన ఉంది. నిరుద్యోగం ఎక్కువ కాబట్టి అసురక్షిత పరిస్థితుల్లో కూడా పనిచేయడానికి సిద్ధపడే కార్మికులు చాలామంది ఉన్నారు
  2. అందుకే యజమానులు పని ప్రదేశాల్లో భద్రతను పట్టించుకోరు. భోపాల్ తర్వాత ఇన్నేళ్లకూ నిర్మాణ స్థలాలు, గనులు, ఫ్యాక్టరీల్లో యజమానుల నిర్లక్ష్యంతో ప్రమాదాలు తరచూ నమోదవుతున్నాయి.
• ప్రభుత్వ బాధ్యత: చట్టాలు చేసేది, అమలు చేసేది ప్రభుత్వమే కాబట్టి భద్రతా చట్టాలు అమలయ్యేలా చూడాలి. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 ప్రకారం జీవించే హక్కు (Right to Life) ఉల్లంఘన కాకుండా చూడటమూ ప్రభుత్వ విధి.
• వైఫల్యాలు: మొదటిది – భారత్‌లో భద్రతా చట్టాలు బలహీనంగా ఉన్నాయి. రెండోది – ఆ బలహీన చట్టాలను కూడా అమలు చేయలేదు.
• ప్రభుత్వ అధికారులు ప్లాంట్‌ను ప్రమాదకరమైనదిగా గుర్తించడానికి నిరాకరించి, జనావాస ప్రాంతంలో ఏర్పాటుకు అనుమతించారు.
• 1978లో MIC ఉత్పత్తి యూనిట్ ఏర్పాటు భద్రతా ఉల్లంఘన అని కొందరు మున్సిపల్ అధికారులు అభ్యంతరం చెప్పినప్పుడు, ఉద్యోగాలిచ్చే భోపాల్ ప్లాంట్ పెట్టుబడి కొనసాగడం రాష్ట్రానికి అవసరమని ప్రభుత్వం వాదించింది
• UCని శుభ్రమైన సాంకేతికత, సురక్షిత విధానాలకు మారమని అడగడం ఊహించలేనిదిగా భావించింది.
• పదేపదే లీకులు జరిగి ఏదో తీవ్రంగా తప్పుగా ఉందని అందరికీ తెలిసినా ప్రభుత్వ ఇన్‌స్పెక్టర్లు ప్లాంట్ విధానాలను ఆమోదిస్తూనే ఉన్నారు.
• తప్పుడు ప్రాధాన్యం: ప్రజల ప్రయోజనాలను కాపాడాల్సిన చట్టం చేసే, అమలుచేసే సంస్థ పాత్రకు ఇది విరుద్ధం – ప్రభుత్వం, ప్రైవేటు కంపెనీలు రెండూ ప్రజల భద్రతను విస్మరించాయి. భారత్‌లో స్థానిక, విదేశీ వ్యాపారాలు పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో కార్మిక హక్కులను కాపాడే మరింత బలమైన చట్టాలు, వాటి మెరుగైన అమలు అవసరం.
• పోలిక ప్రశ్న:
  1. పర్యటన సరిగా నిర్వహించక విదేశీ ప్రయాణంలో డిస్నీల్యాండ్, పారిస్ షాపింగ్ తప్పిపోయిన పర్యాటకుల బృందానికి ఒక పెద్ద ట్రావెల్ ఏజెన్సీ ₹8 లక్షల పరిహారం చెల్లించాల్సి వచ్చింది
  2. మరి జీవితకాల బాధ పడ్డ భోపాల్ బాధితులకు ఎందుకు అంత తక్కువ దక్కింది అని పాఠం ప్రశ్నిస్తుంది.
• చర్చాంశాలు: ఏ ఫ్యాక్టరీలోనైనా భద్రతా చట్టాల అమలు ఎందుకు ముఖ్యం? అతివేగం, హెల్మెట్/సీట్ బెల్ట్ ధరించకపోవడం, డ్రైవింగ్‌లో మొబైల్ వాడకం వంటి చోట్ల చట్టాలున్నా సరిగా అమలు కాని పరిస్థితులను, అమలు మెరుగుదల మార్గాలను చర్చించమని పుస్తకం కోరింది.

1984లో భారత్‌లో పర్యావరణాన్ని కాపాడే చట్టాలు చాలా తక్కువ; ఉన్నవీ దాదాపు అమలు కాలేదు. పర్యావరణాన్ని 'ఉచిత' వనరుగా చూశారు; ఏ పరిశ్రమ అయినా ఎటువంటి ఆంక్షలూ లేకుండా గాలిని, నీటిని కలుషితం చేయవచ్చు.

నదులు, గాలి, భూగర్భ జలాలు కలుషితమయ్యాయి, ప్రజల ఆరోగ్యాన్ని పట్టించుకోలేదు.

• UC లాభం: UC తక్కువ భద్రతా ప్రమాణాల వల్ల లాభపడటమే కాదు, కాలుష్యాన్ని శుభ్రం చేయడానికి ఒక్క రూపాయి ఖర్చు చేయనవసరం లేకపోయింది. అమెరికాలో ఇది ఉత్పత్తి ప్రక్రియలో తప్పనిసరి భాగం.
• దుర్ఘటన ప్రభావం: భోపాల్ ఘటన పర్యావరణ అంశాన్ని ముందుకు తెచ్చింది. ఫ్యాక్టరీతో సంబంధం లేని వేలాది మంది విష వాయువు వల్ల తీవ్రంగా ప్రభావితమయ్యారు. అప్పటి బలహీన చట్టాలు ఒక్కో కార్మికుడినే కవర్ చేస్తాయి కానీ పారిశ్రామిక ప్రమాదాల వల్ల గాయపడే ఇతరులను కాదని ప్రజలు గ్రహించారు.
• కొత్త చట్టాలు: పర్యావరణ కార్యకర్తల ఒత్తిడితో భోపాల్ తర్వాతి సంవత్సరాల్లో భారత ప్రభుత్వం పర్యావరణంపై కొత్త చట్టాలు తెచ్చింది. ఇకపై కాలుష్యం కలిగించినవారిదే పర్యావరణానికి జరిగిన నష్టానికి బాధ్యత (Polluter to be held accountable). పర్యావరణాన్ని తరతరాలు పంచుకుంటారు, పారిశ్రామికాభివృద్ధి కోసం మాత్రమే నాశనం చేయకూడదు.
• కోర్టు తీర్పులు: ఆరోగ్యకరమైన పర్యావరణ హక్కు ప్రాథమిక హక్కు అయిన జీవించే హక్కులో అంతర్భాగమని కోర్టులు తీర్పులిచ్చాయి.
• సుభాష్ కుమార్ vs బీహార్ రాష్ట్రం (1991): ఆర్టికల్ 21 కింద జీవించే హక్కు ప్రాథమిక హక్కు అని, పూర్తి జీవితాన్ని అనుభవించడానికి కాలుష్యరహిత నీరు, గాలిని ఆస్వాదించే హక్కు అందులో ఉందని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.
• కాలుష్యాన్ని అడ్డుకునే చట్టాలు, విధానాలు ఏర్పాటు చేయడం, నదులను శుభ్రం చేయడం, కాలుష్యకారులపై భారీ జరిమానాలు విధించడం ప్రభుత్వ బాధ్యత.
• చర్చ:
  1. 'శుభ్రమైన పర్యావరణం ఒక ప్రజా సదుపాయం (clean environment is a public facility)' అనే వాక్యం
  2. కంపెనీలు, కాంట్రాక్టర్లు పర్యావరణ చట్టాలను ఎందుకు ఉల్లంఘించగలుగుతున్నారో చర్చించమని పాఠం కోరింది. ఈ అంశం ఐక్యరాజ్యసమితి సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDG) భాగం.
• అభ్యాసం (పర్యావరణాన్ని చూసే తీరు):
  1. ముందు పర్యావరణాన్ని 'ఉచిత' వస్తువుగా చూసేవారు
  2. ఇప్పుడు దాన్ని కాపాడాల్సిన ప్రజా వనరుగా, జీవించే హక్కులో భాగంగా చూస్తున్నారు.

[పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: భోపాల్ తర్వాత 1986లో పర్యావరణ (రక్షణ) చట్టం (Environment (Protection) Act, 1986) వచ్చింది.]

ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో పర్యావరణ అంశాలపై కోర్టులు కఠిన ఆదేశాలిచ్చాయి; కొన్నిసార్లు ఇవి ప్రజల జీవనోపాధిపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపాయి.

• ఢిల్లీ పరిశ్రమల ఉదాహరణ:
  1. నివాస ప్రాంతాల్లోని పరిశ్రమలను మూసివేయాలని లేదా నగరం బయటకు తరలించాలని ఢిల్లీలో కోర్టులు ఆదేశించాయి. వాటిలో చాలా పరిశ్రమలు పరిసరాలను కలుషితం చేస్తున్నాయి
  2. నిబంధనలు పాటించకుండా ఏర్పాటవడంతో వాటి వ్యర్థాలు యమునా నదిని కలుషితం చేస్తున్నాయి.
• ఫలితం:
  1. కోర్టు చర్య ఒక సమస్యను పరిష్కరించినా మరొకటి సృష్టించింది. మూసివేతతో చాలామంది కార్మికులు ఉద్యోగాలు కోల్పోయారు
  2. కొందరు పరిశ్రమలు తరలిన దూర ప్రాంతాలకు వెళ్లాల్సి వచ్చింది. కొత్త చోట అదే కాలుష్య సమస్య మొదలైంది
  3. కార్మికుల భద్రతా పరిస్థితుల అంశం పరిష్కారం కాలేదు. ఉద్యోగాలు పోయిన కొందరు కార్మికులు మరింత దోపిడీ పరిస్థితులు, బలహీన చట్టాల అమలు ఉన్న చిన్న ఉత్పత్తి యూనిట్లలో పని వెతుక్కుంటారు.
• CNG ఉదాహరణ:
  1. 1998 నుంచి వరుస తీర్పుల్లో డీజిల్ వాడే అన్ని ప్రజా రవాణా వాహనాలు సంపీడిత సహజ వాయువు (Compressed Natural Gas – CNG)కి మారాలని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది. ఫలితంగా ఢిల్లీ వంటి నగరాల్లో వాయు కాలుష్యం గణనీయంగా తగ్గింది. అయితే సైన్స్ అండ్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ కేంద్రం (CSE, న్యూఢిల్లీ) ఇటీవలి నివేదిక ప్రకారం గాలిలో ఇంకా అధిక స్థాయిలో విష పదార్థాలున్నాయి
  2. కారణం పెట్రోల్ కాకుండా డీజిల్‌తో నడిచే కార్ల ఉద్గారాలు, రోడ్లపై కార్ల సంఖ్య బాగా పెరగడం.
• పేదలపై భారం: భారత్‌లో పర్యావరణ అంశాలపై తాజా పరిశోధనలు ఒక విషయాన్ని చూపాయి – మధ్యతరగతిలో పర్యావరణంపై పెరుగుతున్న ఆందోళన తరచూ పేదల ఖర్చుతో జరుగుతోంది. ఉదా: నగర సుందరీకరణ కోసం మురికివాడల తొలగింపు, లేదా కాలుష్య ఫ్యాక్టరీని నగర శివార్లకు మార్చడం. పర్యావరణ అవగాహన పెరుగుతున్నా కార్మికుల సొంత భద్రతపై శ్రద్ధ తక్కువ.
• పరిష్కార మార్గం:
  1. అందరికీ శుభ్రమైన పర్యావరణ ప్రయోజనం దక్కే పరిష్కారాలు వెతకాలి. ఫ్యాక్టరీలను క్రమంగా పరిశుభ్ర సాంకేతికతలు, ప్రక్రియల వైపు మళ్లించాలి
  2. ప్రభుత్వం ఇందుకు ప్రోత్సాహం, మద్దతు ఇవ్వాలి
  3. కాలుష్యకారులకు జరిమానా విధించాలి. ఇలా చేస్తే కార్మికుల జీవనోపాధి కాపాడబడుతుంది, కార్మికులు, ఫ్యాక్టరీల చుట్టూ నివసించే సమాజాలు సురక్షిత పర్యావరణం పొందుతారు.

అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు విషపూరిత, ప్రమాదకర పరిశ్రమలను అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు తరలిస్తున్నాయి. అక్కడి బలహీన చట్టాల ప్రయోజనం పొందుతూ తమ దేశాలను సురక్షితంగా ఉంచుకుంటున్నాయి.

• దక్షిణాసియా: భారత్, బంగ్లాదేశ్, పాకిస్థాన్ వంటి దక్షిణాసియా దేశాలు పురుగుమందులు, ఆస్బెస్టాస్ ఉత్పత్తి లేదా జింక్, సీసం (లెడ్) శుద్ధి పరిశ్రమలకు నెలవవుతున్నాయి.
• నౌకల విచ్ఛిన్నం (Ship-breaking): దక్షిణాసియాలో వేగంగా పెరుగుతున్న మరో ప్రమాదకర పరిశ్రమ. వాడకంలో లేని పాత నౌకలను తుక్కుగా కొట్టేయడానికి బంగ్లాదేశ్, భారత్‌లోని నౌకాశ్రయాలకు పంపుతారు. వాటిలో ప్రమాదకర, హానికర పదార్థాలు ఉంటాయి. గుజరాత్‌లోని అలంగ్‌లో కార్మికులు నౌకను విడగొట్టే చిత్రం పాఠంలో ఉంది.
• ముగింపు సారాంశం: మార్కెట్, కార్యాలయం, ఫ్యాక్టరీల్లో అన్యాయపు పద్ధతుల నుంచి ప్రజలను కాపాడేందుకు చట్టాలు అవసరం. ప్రైవేటు కంపెనీలు, కాంట్రాక్టర్లు, వ్యాపారులు అధిక లాభం కోసం తక్కువ వేతనాలు, బాల కార్మికులు, పని పరిస్థితుల నిర్లక్ష్యం, పర్యావరణానికి (అందువల్ల పరిసరాల ప్రజలకు) కలిగే నష్టాన్ని విస్మరించడం వంటి అన్యాయపు పద్ధతులకు పాల్పడతాయి.
• ప్రభుత్వ ప్రధాన పాత్ర: చట్టాలను చేయడం, అమలు చేయడం, నిలబెట్టడం ద్వారా ప్రైవేటు కంపెనీల కార్యకలాపాలను నియంత్రించి అన్యాయపు పద్ధతులను నివారించి సామాజిక న్యాయం సాధించడం. అంటే 'తగిన చట్టాలు' చేయడమే కాక అమలు చేయాలి. బలహీనమైన, సరిగా అమలు కాని చట్టాలు తీవ్ర హాని చేయగలవని భోపాల్ దుర్ఘటన చూపింది.
• ప్రజల పాత్ర:
  1. ప్రభుత్వానిది ప్రధాన పాత్ర అయినా, ప్రైవేటు కంపెనీలు, ప్రభుత్వం సమాజ ప్రయోజనాల కోసం పనిచేసేలా ప్రజలు ఒత్తిడి తేగలరు. పర్యావరణంలో ప్రజలు ప్రజా లక్ష్యాన్ని ముందుకు నడిపారు, కోర్టులు ఆరోగ్యకర పర్యావరణ హక్కును జీవించే హక్కులో భాగంగా సమర్థించాయి
  2. ఈ సదుపాయం అందరికీ విస్తరించాలని ప్రజలు డిమాండ్ చేయాలి.
• కార్మిక హక్కులు:
  1. పని హక్కు, న్యాయమైన వేతనం, మంచి పని పరిస్థితులు – ఈ రంగంలో ఇంకా అన్యాయం ఉంది
  2. అందరికీ జీవించే హక్కు సాధ్యమయ్యేలా కార్మికుల ప్రయోజనాలను కాపాడే మరింత బలమైన చట్టాలను ప్రజలు డిమాండ్ చేయాలి.
• అభ్యాస ప్రశ్న 7: ఈ యూనిట్‌లోని ప్రభుత్వ పాత్రలు – చట్టాలు చేయడం, అమలు చేయడం, ప్రజా సౌకర్యాలు (నీరు, పారిశుద్ధ్యం) అందించడం, మార్కెట్‌లను నియంత్రించడం, పేద–బలహీన వర్గాలను కాపాడటం.

జీవించే హక్కు (Right to Life) రాజ్యాంగం పౌరులందరికీ హామీ ఇచ్చిన ప్రాథమిక హక్కు; అదే ఆర్టికల్ 21. సామాన్య పౌరులు దీన్ని అర్థవంతంగా, సారవంతంగా మార్చడానికి ఏళ్ల తరబడి దీనిని ఉపయోగించారు.

• ఆర్టికల్ 21 విస్తరణ – కేసులు:
  1. గాయపడిన రైతు హకీం షేక్ కేసు: ఆరోగ్య హక్కు (Right to Health) జీవించే హక్కులో భాగమైంది.
  2. ముంబైలో తొలగింపునకు గురైన మురికివాడ నివాసుల కేసు: జీవనోపాధి హక్కు (Right to Livelihood) జీవించే హక్కులో భాగమైంది.
  3. ఈ అధ్యాయంలోని తీర్పు: కాలుష్యరహిత నీరు, గాలిని ఆస్వాదించే హక్కు జీవించే హక్కులో భాగం.
  4. అదనంగా విద్యా హక్కు, నివాస/ఆశ్రయ హక్కు (Right to Shelter) కూడా కోర్టుల తీర్పుల ద్వారా ఈ విస్తృత అవగాహనలో చేరాయి.
• ఎలా సాధ్యమైంది: తమ ప్రాథమిక హక్కులు ఉల్లంఘనకు గురయ్యాయని భావించిన సామాన్య పౌరులు కోర్టుల్లో న్యాయం కోసం చేసిన ప్రయత్నాల వల్ల. ఈ ప్రాథమిక హక్కులే కొత్త చట్టాలు చేయడానికి, పౌరులందరినీ కాపాడే విధానాలను నెలకొల్పడానికి ఆధారమయ్యాయి.
• రాజ్యాంగ నిర్మాణ నియమాలు:
  1. పౌరులందరి గౌరవం, ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడి, అన్ని ఉల్లంఘనల నుంచి రక్షించే 'నిర్మాణాత్మక నియమాలు' (constitutive rules) రాజ్యాంగంలో ఉన్నాయి
  2. అవి ప్రాథమిక హక్కుల నిబంధనలు, చట్ట పాలన (rule of law)లో వివరించబడ్డాయి.
• జీవన పత్రం (Living Document):
  1. రాజ్యాంగంలో అంతర్గత వెసులుబాటు ఉంది
  2. గౌరవం, న్యాయం భావనలో కొత్త అంశాలు చేరుతూ ఉండటానికి అది వీలు కల్పిస్తుంది. కొత్త వ్యాఖ్యానాలకు అవకాశం ఉన్నందున రాజ్యాంగాన్ని జీవన పత్రంగా పరిగణించవచ్చు. ఆరోగ్య హక్కు, ఆశ్రయ హక్కు వంటివి 1949లో రాజ్యాంగ పరిషత్ సమర్పించిన లిఖిత రూపంలో లేవు, కానీ ఆత్మలో ఉన్నాయి
  3. రాజ్యాంగం ఏర్పరచిన ప్రజాస్వామ్య ఆదర్శాలు ఈ ఆదర్శాలు సామాన్యుల జీవితాల్లో వాస్తవమయ్యేలా రాజకీయ ప్రక్రియను వాడుకునే అవకాశం ఇచ్చాయి.
• ఇంకా చేయాల్సింది:
  1. సమానత్వం, గౌరవం, ఆత్మగౌరవం వంటి అంశాలు మెజారిటీ ప్రజల జీవితాల్లో ఇంకా నెరవేరాల్సి ఉన్నాయి. వివిధ ప్రాంతాల్లో ప్రజల పోరాటాలు దీనిని గుర్తుచేస్తాయి
  2. అవి తరచూ మీడియాలో రావు, కానీ అది వాటి ప్రాముఖ్యతను తగ్గించదు.
• అభ్యాస కార్యకలాపాలు:
  1. ఇద్దరు కార్మికులతో మాట్లాడి వారు కనీస వేతనం పొందుతున్నారో తెలుసుకోవడం
  2. భోపాల్ బాధితులకు న్యాయం జరిగిందా అనే చర్చ
  3. రసాయన ఫ్యాక్టరీ 100 కి.మీ. దూరానికి తరలిన కార్మికుడి జీవితం ఎలా మారుతుందో రాయడం
  4. గాలి, నీరు, నేల కాలుష్య మూలాలపై చర్చ
  5. భోపాల్‌పై గోడపత్రిక/ప్రదర్శన తయారీ.