పునర్వ్యవస్థీకరణ యుగం (The Age of Reorganisation)

అశోకుని తర్వాత సింహాసనం అధిష్ఠించిన వారి గురించి చాలా తక్కువ సమాచారం ఉంది. అశోకుని మరణం తర్వాత అర శతాబ్దంలోనే మౌర్య సామ్రాజ్యం ముక్కలై ఉపఖండమంతా అనేక కొత్త రాజ్యాలు పుట్టుకొచ్చాయి.

• మౌర్యుల ముగింపు: చివరి మౌర్య చక్రవర్తిని సుమారు 185 BCE లో అతని సైన్యాధిపతి పుష్యమిత్ర శుంగుడు హత్య చేశాడని సాధారణంగా అంగీకరిస్తారు.
• కొత్త రాజ్యాలు: వీటిలో చాలావరకు ఇంతకుముందు మౌర్య ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించిన సామంత రాజ్యాలే. వాయువ్య ప్రాంతం బలహీనపడటంతో ఉపఖండం వెలుపలి నుండి దండయాత్రలకు అవకాశం ఏర్పడింది.
• 'పునర్వ్యవస్థీకరణ యుగం' పేరుకు కారణం:
  1. అప్పటికే ఉన్న ప్రాంతాలు శక్తివంతం కావడానికి నిరంతరం పోటీపడుతూ కొత్త రాజ్యాలుగా పునర్వ్యవస్థీకృతమయ్యాయి
  2. భారతదేశ పటం గణనీయంగా మారింది, ప్రజల జీవితాలూ మారాయి. అంతర్గత సంఘర్షణలు + విదేశీ దండయాత్రలు కలిసి రాజకీయ శక్తుల పునర్వ్యవస్థీకరణకు దారితీశాయి.
• కాల పరిధి: ఈ అధ్యాయం సుమారు 2వ శతాబ్దం BCE ప్రారంభం నుండి 3వ శతాబ్దం CE చివరి వరకు ఉన్న కాలాన్ని వివరిస్తుంది (మధ్యలో BCE నుండి CE కి మార్పు ఉంటుంది).
• ఆధిపత్య మార్గాలు: పొరుగు రాజ్యాల మధ్య వివాహ సంబంధాలు (శాంతియుత పద్ధతి) లేదా యుద్ధంలో బలప్రయోగం. రాజ్య రక్షణకు సరిహద్దు ప్రాంతాలపై నియంత్రణ కోసం నిరంతర పోరాటం.
• వివాహ బంధం (Matrimonial alliance):
  1. సాధారణంగా ఇద్దరు రాజకుటుంబ సభ్యుల మధ్య వివాహం ద్వారా ఏర్పడే బంధం – తరచూ ఒక రాజు తన కుమార్తెను పొరుగు రాజకుటుంబంలోకి ఇవ్వడం
  2. లక్ష్యం రెండు రాజ్యాల మైత్రిని సుస్థిరం చేయడం.
• ప్రముఖ రాజవంశాలు (చిత్రం 6.3):
  1. ఉపఖండంలోని వంశాలు: శుంగులు, చేదిలు, శాతవాహనులు, చోళులు, చేరులు, పాండ్యులు.
  2. ఉపఖండం అవతలి వంశాలు: ఇండో-గ్రీకులు, శకులు, కుషాణులు.
• సాంస్కృతిక వికాసం:
  1. రాజకీయ సంఘటనలతో పాటు కళ, వాస్తుశిల్పం, సాహిత్యాల్లో కొత్త వరవడి, సాంస్కృతిక మార్పిడి. సంస్కృతులు ఒకదానిపై మరొకటి ప్రభావం చూపి కళ, శిల్పం, నాణేల్లో కొత్త శైలులు సృష్టించాయి
  2. చివరికి భారతీయ ఇతివృత్తాలు, సంస్కృత సాహిత్యమే ఆధిపత్యం చెలాయించాయి. అంతర్గత, బాహ్య వాణిజ్యం కూడా గణనీయంగా అభివృద్ధి చెందింది.

మౌర్యుల తర్వాత ఉత్తర, మధ్య భారతంలో అధికారంలోకి వచ్చిన మొదటి వంశం శుంగ వంశం. ఈ కాలంలో వైదిక క్రతువులు పునరుజ్జీవం పొందినా, ఇతర తాత్విక చింతనలూ వర్ధిల్లాయి.

• స్థాపకుడు:
  1. పుష్యమిత్ర శుంగుడు శుంగ వంశాన్ని స్థాపించాడు
  2. ఈ వంశం ఉత్తర, మధ్య భారతంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పాలించింది.
• అశ్వమేధ యజ్ఞం (Ashvamedha yajna): తనను అత్యంత శక్తివంతమైన పాలకుడిగా స్థాపించుకోవడానికి పుష్యమిత్రుడు ఈ వైదిక క్రతువు నిర్వహించాడు.
• అనేక మంది పాలకులు తమ సామర్థ్యం ప్రకటించుకోవడానికి చేసే క్రతువు.
• సైనికులతో కూడిన గుర్రాన్ని స్వేచ్ఛగా తిరగనిస్తారు
• సవాలు లేకుండా అది దాటిన భూభాగం రాజు సామ్రాజ్యంలో భాగమవుతుంది.
• ఎవరైనా గుర్రాన్ని ఆపితే ఆధిపత్యం తేల్చే యుద్ధం జరుగుతుంది.
• రాముడు అశ్వమేధం చేస్తున్న రామాయణ దృశ్యం – జాతీయ సంగ్రహాలయంలోని 19వ శతాబ్దపు చిత్రం.
• పాలన: సామ్రాజ్యం మౌర్య సామ్రాజ్యం కంటే చిన్నదే అయినా, శక్తివంతమైన ఆక్రమణదారుల నుండి కాపాడుకున్నాడు. ప్రారంభంలో గ్రీకులపై కొన్ని సైనిక దండయాత్రలు చేసి, తర్వాత వారితో స్నేహ సంబంధాలు కొనసాగించాడు.
• పతనం:
  1. అతని తర్వాత సామ్రాజ్యం ఎక్కువ కాలం నిలవలేదు
  2. ఒక శతాబ్దం తర్వాత అంతరించింది.
• సంస్కృతం, పతంజలి: సంస్కృతం తాత్విక, సాహిత్య రచనలకు ప్రాధాన్యమున్న భాషగా ఎదిగింది. యోగ సూత్రాలను (Yoga Sutras) ఈ కాలంలోనే పతంజలి (Patanjali) సంకలనం చేశాడు.
• భార్హుత్ స్తూపం (Bharhut Stupa):
  1. ప్రస్తుత మధ్యప్రదేశ్‌లో ఉంది
  2. శుంగ కళకు అద్భుత ఉదాహరణ.
• బహుశా అశోకుని కాలంలో నిర్మించి ఉండవచ్చు
• శుంగులు అందమైన పిట్టగోడలు (Railings), బుద్ధుని జీవిత గాథల శిల్పాలు జోడించారు.
• వీటిని బౌద్ధ కళకు చెందిన తొలి ఉదాహరణల్లో కొన్నిగా పరిగణిస్తారు.
• శిల్పాలు: పిట్టగోడపై లక్ష్మీదేవి, గాయకులు-నర్తకుల సమూహం, ధర్మచక్రాన్ని మోస్తున్న ఏనుగులు.
• శుంగుల కళా సేవలు: గ్రీకు యోధుడితో స్తంభం, పురుష విగ్రహం, బిడ్డతో స్త్రీ, పంఖా (విసనకర్ర) తో స్త్రీ, జాడీ, కేశాలంకరణలున్న టెర్రకోట స్త్రీ, రాజకుటుంబం, పలుచని బంగారు పూతతో కంచు గాజులు, దంతపు దువ్వెన, హారపు పూసలు.

లభ్యమైన పరిమిత ఆధారాల ప్రకారం శుంగులు పొరుగు ప్రాంతాలతో యుద్ధాలు చేశారు; వీరిలో 2వ శతాబ్దం BCE నుండి శుంగ సామ్రాజ్యానికి దక్షిణంగా దక్కన్‌లోని పెద్ద ప్రాంతాలను పాలించిన శాతవాహనులు కూడా ఉండవచ్చు. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ చరిత్రకు ఈ వంశం చాలా ముఖ్యం.

• ఇతర పేరు: కొన్నిసార్లు శాతవాహనులను 'ఆంధ్రులు (Andhras)' అని పిలుస్తారు.
• విస్తీర్ణం: ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, మహారాష్ట్రలు వారి సామ్రాజ్యంలో ఎక్కువ భాగం.
• రాజధానులు:
  1. వేర్వేరు సమయాల్లో వేర్వేరు రాజధానులు
  2. అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి – అమరావతి, ప్రతిష్ఠాన (పైఠాన్ / Paithan).
• ప్రస్తుతం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రాజధానికి అమరావతి అనే పేరు ఉంది.
• నాణేలు: శాతవాహన నాణేలు గుజరాత్ నుండి ఆంధ్రప్రదేశ్ వరకు – పశ్చిమ, తూర్పు తీరాల్లోని వివిధ ప్రాంతాల్లో దొరికాయి.
• అనేక నాణేలపై ఓడల చిత్రాలు – సముద్ర వాణిజ్యం వారి ఆర్థిక జీవితంలో ముఖ్య భాగం అని సూచన.
• రెండు స్తంభాల (Masts) సముద్రయాన ఓడ నాణెం – అభివృద్ధి చెందిన నౌకానిర్మాణ, నావిగేషన్ సాంకేతికతకు సూచన
• అడ్డంగా గీసిన గీతలు తెరచాపలు, కింది ఉంగరాల గీతలు సముద్ర జలాలు.
• వ్యవసాయం: కృష్ణా–గోదావరి నదీ వ్యవస్థలో వ్యవసాయం వృద్ధి చెంది రాజ్యానికి ఆర్థిక స్థిరత్వం ఇచ్చింది.
• విదేశీ వాణిజ్యం: చురుకైన వాణిజ్య నెట్‌వర్క్ రోమన్ సామ్రాజ్యం వరకు విస్తరించింది.
• ఎగుమతులు: సుగంధ ద్రవ్యాలు, వస్త్రాలు, గంధపు చెక్క, బంగారు పూత పూసిన ముత్యాలు, దంతాలు వంటి విలాస వస్తువులు.
• దిగుమతులు: గాజు, అత్తరులు / పరిమళ లేపనాలు.
• వాణిజ్యంపై సుంకాలు (Tolls), పన్నులు రాజ్యానికి అదనపు ఆదాయం.
• నానేఘాట్ గుహలు (Naneghat Caves):
  1. పూణే సమీపంలో, ప్రధాన వాణిజ్య మార్గానికి దగ్గరగా
  2. టోల్‌లు, పన్నుల వసూలుకు, వ్యాపారుల విశ్రాంతి స్థలాలుగా ఉపయోగించారు.
• సంస్కృతికి ఆధారం: ఆర్థిక శ్రేయస్సు, ప్రశాంత రాజకీయ కాలం సాహిత్యం, కళ, సంస్కృతి అభివృద్ధికి దోహదపడ్డాయి.
• పతనం:
  1. 3వ శతాబ్దం CE లో శాతవాహన సామ్రాజ్యం చిన్న స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా విడిపోయింది
  2. ముఖ్య కారణాలు – బలహీన కేంద్ర నియంత్రణ, క్రమంగా ఆర్థిక క్షీణత.

శాతవాహనుల కాలపు శాసనాలు, నాణేలు, గుహలు ఆ కాలపు రాజకుటుంబ సంప్రదాయాలు, మత సహనం, కళల గురించి విలువైన సమాచారం ఇస్తాయి.

• తల్లి పేరుతో రాజుల పేర్లు: శాతవాహన సంప్రదాయంలో యువరాజులకు తరచుగా వారి తల్లుల పేర్లు పెట్టేవారు.
• గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి (Gautamiputra Satakarni) కి తన తల్లి గౌతమీ బాలశ్రీ (Gautami Balashri) పేరుమీద ఆ పేరు వచ్చింది.
• గౌతమీ బాలశ్రీ శక్తివంతమైన రాణి
• బౌద్ధ సన్యాసులకు భూమి దానం చేసింది
• నాసిక్‌లో ఒక ముఖ్యమైన శాసనాన్ని చెక్కించింది – రాజ్యంలో ఆమె ప్రభావానికి సాక్ష్యం.
• నాణెం (చిత్రం 6.10): బ్రాహ్మీ లిపిలో 'రాజు శాతకర్ణి, గౌతమీ కుమారుడు' (Rano Gotamiputasa Siri-Satakanisa) అనే శాసనం ఉన్న శాతవాహన నాణెం.
• నానేఘాట్ శాసనాలు: పూణే సమీపంలోని నానేఘాట్ గుహల్లో మరికొన్ని శాసనాలు ఒక శాతవాహన వితంతు రాణి గురించి చెబుతాయి.
• ఆమె అశ్వమేధ యజ్ఞంతో సహా అనేక వైదిక క్రతువులు నిర్వహించింది.
• శాసనాల్లో ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు వంటి వైదిక దేవతల ప్రస్తావన.
• ఆమె దానాలు: భూమి, ఆవులు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, వెండి నాణేలు – పురోహితులు, అతిథులు, కార్మికులు, పండితులు, సన్యాసులకు.
• ఆధునిక అంకెల మూలం:
  1. ఈ శాసనాలు బ్రాహ్మీ లిపిలో ఉండి కొన్ని అంకెలు (సంఖ్యల చిహ్నాలు) కలిగి ఉన్నాయి
  2. కొన్ని నేటి ఆకారాలను పోలి ఉంటాయి – ఆధునిక సంఖ్యలు భారతదేశంలో ఉద్భవించాయని చూపే అనేక ఆధారాల్లో ఇది ఒకటి.
• మతం:
  1. శాతవాహనులు వాసుదేవుని (కృష్ణుడికి మరో పేరు) భక్తులు
  2. అయినా ఇతర తాత్విక చింతనలను పోషించారు.
• వేద పండితులకు, జైన, బౌద్ధ సన్యాసులకు పన్ను లేని వ్యవసాయ భూమిని దానం చేసేవారు.
• కార్లా గుహలు (Karla Caves):
  1. ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలోని లోనావాలా సమీపం
  2. బౌద్ధ సన్యాసుల కోసం
  3. అద్భుత స్తంభాలు, మధ్యలో స్తూపపు రాతి ప్రతిరూపం – అన్నీ ఒక రాతి కొండను తొలిచి చెక్కినవి. శాతవాహనులు తమ పాలనలో వీటికి సహకరించారు.
• పితల్‌ఖోరా యక్షుడు: మహారాష్ట్రలోని పితల్‌ఖోరా గుహల నుండి లభించిన యక్ష శిల్పం (ప్రకృతికి సంబంధించిన చిన్న దేవత), శాతవాహన కాలం.
• దాని చేతిపై 'కన్హదాసేన హిరామకరేణ కట' – 'కన్హదాసుడు అనే స్వర్ణకారుడు చేసినది' అనే శాసనం
• స్వర్ణకారుడు రాతి శిల్పం కూడా చేయగలిగాడని తెలుస్తుంది.

అశోకుని కళింగ యుద్ధం జరిగిన కళింగ ప్రాంతం మౌర్య సామ్రాజ్య పతనం తర్వాత చేది రాజవంశ రాజుల ఆధ్వర్యంలో ఒక ప్రముఖ శక్తిగా ఎదిగింది.

• ఖారవేలుడు (Kharavela): చేది వంశపు ప్రధాన పాలకుల్లో ఒకడు.
• జైన బోధనలను అంకితభావంతో అనుసరించాడు
• అతన్ని కొన్నిసార్లు 'భిక్షురాజు (Bhikshuraja)' లేదా సన్యాసి-రాజు అని పిలిచేవారు.
• అయినప్పటికీ అన్ని తాత్విక చింతనలను గౌరవించాడు.
• ఉదయగిరి–ఖండగిరి గుహలు (Udayagiri–Khandagiri Caves):
  1. భువనేశ్వర్ సమీపంలో; బహుశా జైన సన్యాసుల కోసం అభివృద్ధి చేసినవి.
  2. క్లిష్టమైన ఫలకాలు, విగ్రహాలు, రాతిపై చెక్కిన విశాలమైన గదులు – హస్తకళాకారుల నైపుణ్యానికి నిదర్శనం.
  3. రాతి గుహల నిర్మాణానికి (Rock-cut architecture) గుర్తించదగిన ఉదాహరణలు.
  4. ఒక ఫలకంపై రామాయణంలోని ఒక చిన్న సన్నివేశం చెక్కారు.
• హాథీగుంఫా శాసనం (Hathigumpha Inscription):
  1. ఒక గుహలో ప్రముఖంగా కనిపిస్తుంది; బ్రాహ్మీ లిపిలో.
  2. ఖారవేలుడు ఏటేటా సాధించిన విజయాలు, విజయవంతమైన సైనిక దండయాత్రలు, ప్రజల సంక్షేమం కోసం చేసిన ఉదాత్త పనులను నమోదు చేస్తుంది.
  3. వంద ప్రాంతాల నుండి 'సన్యాసులు, ఋషుల మండలి (Council of ascetics and sages)' ని ఏర్పాటు చేశానని గర్వంగా ప్రకటించాడు.
  4. తనను 'అసాధారణ సద్గుణాలు సాధించినవాడు, ప్రతి సంప్రదాయాన్ని గౌరవించేవాడు, ప్రతి ఆలయాన్ని మరమ్మతు చేసినవాడు' అని చెప్పుకున్నాడు.
• భారతీయ సంస్కృతి (Indian ethos): ఒక పాలకుడు అన్ని తాత్విక చింతనలకు రక్షణ కల్పించడాన్ని గర్వకారణంగా భావించడం – దీనిని భారతీయ సంస్కృతిలో మౌలిక భావనగా పాఠం చెబుతుంది (అశోకుని సహనం లాగే).
• దక్షిణాదితో సంబంధం:
  1. తన భూభాగానికి ప్రమాదకరంగా మారిన దక్షిణ భారత రాజుల కూటమిని ఓడించానని ఖారవేలుడు చెప్పాడు
  2. కానీ ఆ యుద్ధ స్థలం తెలియదు, అతను దక్షిణంపై దండెత్తినట్లు కనిపించదు.
• పాండ్య రాజ్యం నుండి వందలాది ముత్యాలు తెప్పించుకుంటానని కూడా చెప్పాడు.
• కాలరేఖ: పాఠ్య కాలరేఖ ఖారవేలుణ్ని సుమారు 100 BCE ప్రాంతంలో చూపుతుంది.

దక్షిణ భారతంలో 2వ లేదా 3వ శతాబ్దం BCE నుండి 3వ శతాబ్దం CE మధ్య మూడు శక్తివంతమైన రాజ్యాలు – చేరులు, చోళులు, పాండ్యులు – ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్నాయి. ఇవి దక్షిణాదిపై ఆధిపత్యం కోసం తరచుగా పోటీపడ్డాయి, అదే సమయంలో వాణిజ్యం, సంస్కృతిలో ఈ ప్రాంత వృద్ధికి దోహదపడ్డాయి.

• స్వతంత్రత: అశోకుని సామ్రాజ్యం ఈ దక్షిణ రాజ్యాల వద్ద ఆగిపోయింది (అతని శాసనాల్లో వీటి ప్రస్తావన ఉంది) – మౌర్య అధికారం ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు కూడా ఇవి స్వతంత్రంగా ఉన్నాయి.
• రాజ చిహ్నాలు, రాజధానులు (పటం 6.14):
  1. చోళులు – పులి జెండా; రాజధాని ఉరయూర్ (Uraiyur).
  2. చేరులు – విల్లు-బాణం జెండా; రాజధాని వంజి (కరూర్).
  3. పాండ్యులు – రెండు చేపల జెండా; రాజధాని మదురై.
• సంగం సాహిత్యం (Sangam literature):
  1. ఈ కాలంలో అనేక మంది కవులు వచ్చారు
  2. వారి రచనలను సమిష్టిగా సంగం సాహిత్యం అంటారు
  3. అందుకే ఈ కాలానికి 'సంగం యుగం' అని పేరు.
• 'సంగం' సంస్కృత పదం 'సంఘ' నుండి వచ్చింది – అర్థం 'సమావేశం, దగ్గరకు రావడం'
• ఇక్కడ కవుల సమావేశం.
• దక్షిణ భారతంలో అత్యంత పురాతన సాహిత్యం
• అనేక కవితా సంకలనాలు
• ఆ కాలపు సమాజం, సంస్కృతి అధ్యయనానికి చరిత్రకారులు ఎక్కువగా సంప్రదిస్తారు.
• ప్రేమ వంటి వ్యక్తిగత భావాలు, వీరత్వం, దాతృత్వం వంటి సామాజిక విలువలను నైపుణ్యంతో వ్యక్తీకరిస్తుంది.
• సంగం సాహిత్యం ముగ్గురు 'కిరీటం ధరించిన రాజుల (Crowned kings)' ను – చోళ, చేర, పాండ్యులను – సూచిస్తుంది.
• చోళులు: 3వ శతాబ్దం BCE నుండి 13వ శతాబ్దం CE వరకు దక్షిణ భారతంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పాలించిన శక్తివంతమైన వంశం.
• కరికాలుడు (Karikala):
  1. చేర, పాండ్య సంయుక్త సైన్యాన్ని ఓడించి తన ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించాడని చెబుతారు
  2. ప్రజల కోసం అనేక ప్రాజెక్టులు చేపట్టాడు.
• కల్లణై / గ్రాండ్ ఆనకట్ట (Kallanai / Grand Anicut):
  1. శ్రీరంగం ద్వీపానికి దిగువన వ్యూహాత్మక ప్రదేశంలో క్లిష్టమైన నీటి మళ్లింపు వ్యవస్థ
  2. కావేరి నీటిని కావేరి డెల్టా మధ్య, దక్షిణ ప్రాంతాలకు మళ్లించింది.
• ఎక్కువ భూమి సాగులోకి వచ్చి ఈ ప్రాంతానికి 'దక్షిణ భారత ధాన్యాగారం (Rice bowl of the South)' అనే పేరు వచ్చింది.
• అనేకసార్లు పునరుద్ధరించిన ఈ ప్రాజెక్టు ఇప్పటికీ వాడుకలో ఉండి తమిళనాడులో లక్షలాది మందికి సాగునీరు అందిస్తోంది.
• కరికాలుని విగ్రహం తమిళనాడులోని గ్రాండ్ ఆనకట్ట మెమోరియల్ పార్క్‌లో ఉంది.
• శిలప్పదికారం (Silappadikaram):
  1. సంగం సంకలనాల తర్వాత రచించిన ప్రసిద్ధ ఇతిహాసం – 'కాలి కడియపు గాథ'. చోళ రాజధాని పుహార్ (కావేరిపట్టణం) లో నివసించిన కణ్ణగి కథ
  2. ఆమె భర్త కోవలన్‌కు పాండ్య రాజధాని మదురైలో అన్యాయంగా మరణశిక్ష పడగా, రెండవ కడియంతో అతని నిర్దోషిత్వాన్ని నిరూపించింది. న్యాయం, దానిని రక్షించాల్సిన పాలకుని ధర్మం దీని కేంద్ర ఇతివృత్తం
  3. మూడు రాజ్యాలు, వాణిజ్య నగరాలు, అనేక తాత్విక చింతనల గుండా సాగుతుంది. కణ్ణగిని నేటికీ తమిళనాడు, కేరళల్లో దేవతగా పూజిస్తారు (చెన్నైలో ఆమె విగ్రహం ఉంది).

సంగం యుగపు మూడు రాజ్యాల్లో చేరులు పశ్చిమ తీరాన, పాండ్యులు దక్షిణ కొనలో ఉండి విదేశీ వాణిజ్యం, సాహిత్య పోషణలో పేరు తెచ్చుకున్నారు.

• చేరులు (Cheras):
  1. ఇతర పేరు: కేరళపుత్రులు (Keralaputra – కేరళ కుమారులు).
  2. ప్రస్తుత తమిళనాడు పశ్చిమ ప్రాంతాలు, కేరళను పాలించారు.
  3. రాజధాని వంజి – ప్రస్తుత తమిళనాడులోని కరూర్.
  4. ప్రాంత సాంస్కృతిక, ఆర్థిక చరిత్రను రూపొందించడంలో, తమిళ సాహిత్య వృద్ధిని ప్రోత్సహించడంలో, సంగం కవులను పోషించడంలో ముఖ్య పాత్ర.
  5. రోమన్ సామ్రాజ్యం, పశ్చిమాసియాతో విస్తృత వాణిజ్య సంబంధాలు; భారత్ నుండి అనేక వస్తువుల ఎగుమతి.
  6. సుగంధ ద్రవ్యాలు, కలప, దంతాలు, ముత్యాల ఎగుమతికి కేంద్రం.
  7. చేర రాజులు అనేక నాణేలు ముద్రించారు; నాణెంపై చేరుల రాజ చిహ్నం కనిపిస్తుంది.
  8. నేటి రాష్ట్రాల్లో చేర రాజ్యంతో ఎక్కువగా ముడిపడిన రాష్ట్రం – కేరళ.
• పాండ్యులు (Pandyas):
  1. తమిళనాడులోని కొన్ని ప్రాంతాలు, పరిసర ప్రాంతాలపై వారి పాలన పూర్వ సాధారణ శకం (BCE) అనేక శతాబ్దాల నాటిది.
  2. రాజధాని ప్రస్తుత మదురై; వరుస రాజులు రాజ్యాన్ని విస్తరించారు.
  3. మెగస్తనీస్ తన 'ఇండికా' లో పాండ్య రాజ్యాన్ని సంపన్నమైనదిగా, బలమైన పరిపాలన కలిగినదిగా పేర్కొన్నాడు.
  4. గ్రీకులు, రోమన్ల వంటి సుదూర శక్తులతో చురుకైన వాణిజ్యం; అంతర్గత వాణిజ్యం కూడా ఎక్కువ.
  5. ముత్యాలకు ప్రసిద్ధి – పాండ్య రాజ్యం నుండి వందలాది ముత్యాలు తెప్పించుకుంటానని ఖారవేలుడు పేర్కొన్నాడు.
  6. ఉపఖండంలో ఒక ముఖ్యమైన నావికా శక్తి.
  7. అనేక శాసనాలు వేయించారు; వాటిలో ప్రజల సంక్షేమం పట్ల శ్రద్ధను, అన్ని తాత్విక చింతనలు, విశ్వాసాలకు ప్రోత్సాహాన్ని నొక్కి చెప్పారు.
  8. తరువాతి పాండ్యులు కళ, వాస్తుశిల్పం, ప్రాంత సుసంపన్నతకు ఎంతో దోహదపడ్డారు.

దక్షిణాదిలో స్థానిక వంశాలు ఎదుగుతున్న అదే కాలంలో వాయువ్య సరిహద్దు గుండా ఆక్రమణదారులు ప్రవేశించి ఉపఖండపు వాయువ్య, ఉత్తర, మధ్య ప్రాంతాలను ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు.

• ఇండో-గ్రీకుల మూలం: సింధు మైదానాల నుండి వెనుదిరిగేటప్పుడు అలెగ్జాండర్ సత్రాప్‌లను నియమించి వెళ్లాడు. కాలక్రమేణా ఈ ప్రాంతీయ పాలకులు స్వతంత్ర రాజ్యాలు స్థాపించారు – వీరినే 'ఇండో-గ్రీకులు (Indo-Greeks)' అంటారు.
• సులభ లక్ష్యం: మౌర్యుల పతనం తర్వాత వాయువ్య ప్రాంతాలు (సుమారు నేటి పాకిస్తాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్) ఇండో-గ్రీకులకు సులభమైన లక్ష్యమయ్యాయి.
• సాంస్కృతిక సమ్మేళనం:
  1. విజేతలుగా వచ్చినా స్థానిక గొప్ప సంస్కృతి ప్రభావానికి లోనయ్యారు
  2. పాలన, కళ, భాష, దైనందిన జీవితంలో గ్రీకు, భారతీయ అంశాల సమ్మేళనం జరిగింది.
• హెలియోడోరస్ స్తంభం (Heliodorus Pillar):
  1. మధ్యప్రదేశ్‌లోని విదిశ సమీపంలో
  2. ఈ సంబంధాలకు ముఖ్య ఉదాహరణ.
• ఇండో-గ్రీకు రాయబారి హెలియోడోరస్ పేరుతో
• అతను తన శాసనంలో వాసుదేవుణ్ని 'దేవాదిదేవుడు (God of gods)' అని ప్రశంసించాడు.
• శాసనం: 'మూడు అమర నియమాలను (పాదముద్రలు) ఆచరిస్తే స్వర్గం ప్రాప్తిస్తుంది – స్వీయ నిగ్రహం, దాతృత్వం, వివేకం.'
• ఇండో-గ్రీకు నాణేలు: ఉత్తర భారతంలో తవ్వకాల్లో అనేక నాణేలు దొరికాయి – ఈ పాలకుల గురించి ఎక్కువ సమాచారం వీటి నుండే.
• బంగారం, వెండి, రాగి, నికెల్‌తో తయారు.
• సాధారణంగా ఒక వైపు రాజు, మరోవైపు గ్రీకు దేవతలు.
• కొన్ని నాణేలపై గ్రీకు దేవతల బదులు వాసుదేవ-కృష్ణుడు, లక్ష్మీదేవి వంటి భారతీయ దేవతలు (ఒక వైపు వాసుదేవ-కృష్ణుడు ఉన్న వెండి నాణెం).
• ముగింపు: ఇండో-గ్రీకుల పాలన ఇండో-సిథియన్లు లేదా శకుల దండయాత్రలతో ముగిసింది.
• శకులు (Shakas / Indo-Scythians):
  1. ఉపఖండపు వాయువ్య ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి 2వ శతాబ్దం BCE చివరి భాగం నుండి 5వ శతాబ్దం CE వరకు పాలించారు.
  2. ఇండో-గ్రీకుల తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చి, కుషాణులు వచ్చే వరకు కొనసాగారు.
• శక సంవత్ (Shaka Samvat) క్యాలెండర్: ఈ కాలంలోనే అభివృద్ధి చెందింది.
• గ్రెగోరియన్ క్యాలెండర్ కంటే 78 సంవత్సరాలు వెనుక (జనవరి–మార్చి మధ్య 79 సంవత్సరాలు వెనుక).
• 1957 లో భారత జాతీయ క్యాలెండర్‌గా స్వీకరించారు.
• భారత ప్రభుత్వ గెజిట్ వంటి అధికారిక ప్రచురణల్లో గ్రెగోరియన్, శక తేదీలు రెండూ ఇస్తారు.

మధ్య ఆసియాకు చెందిన కుషాణులు బహుశా 2వ శతాబ్దం CE లో భారతదేశంలోకి ప్రవేశించారు. ఉచ్ఛస్థితిలో వారి సామ్రాజ్యం మధ్య ఆసియా నుండి ఉత్తర భారతంలోని చాలా ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. వారి పాలన విస్తృత సాంస్కృతిక సమ్మేళనానికి ప్రతీక.

• కనిష్కుడు (Kanishka):
  1. కుషాణ వంశపు అత్యంత శక్తివంతమైన పాలకుడు (బహుశా)
  2. సైనిక దండయాత్రలు లేనప్పుడు కళ, సంస్కృతిని ప్రోత్సహించి కొత్త కళా శైలులకు దారి తీశాడు.
• తల లేని విగ్రహం (1.85 మీ. ఎత్తు): దానిపై బ్రాహ్మీ శాసనం 'మహారాజా రాజాధిరాజ దేవపుత్ర కనిష్క' – 'గొప్ప రాజు, రాజులకు రాజు, దేవపుత్రుడైన కనిష్కుడు'.
• కనిష్కుని నాణేలు:
  1. మొదటి నాణెం: ఒక వైపు 'రాజులకు రాజు' బిరుదుతో ఈటె పట్టుకున్న కనిష్కుడు; మరోవైపు గ్రీకు లిపిలో BODDO (బుద్ధుడు) అని రాసి బుద్ధుని రూపం.
  2. రెండవ నాణెం: ఒక వైపు చక్రవర్తి, మరోవైపు నంది వాహనంపై శివుడు.
• సిల్క్ రూట్ (Silk Route):
  1. కుషాణులు సిల్క్ మార్గపు ముఖ్య విభాగాలపై ఆధిపత్యం కలిగి ఉన్నారు
  2. వాణిజ్యం పెరిగి భారత్ ఆసియా, పశ్చిమ దేశాలతో అనుసంధానమైంది.
• సిల్క్ మార్గం చైనాను మధ్యధరా ప్రపంచంతో కలిపి మధ్య ఆసియా, పర్షియా గుండా వెళ్లేది (పటంలో లుయోయాంగ్, సమర్కండ్, బాల్ఖ్, తక్షశిల, మథుర, పాటలీపుత్ర, తామ్రలిప్తి, అలెగ్జాండ్రియా, రోమ్ వంటి కేంద్రాలు).
• గాంధార శైలి (Gandhara School):
  1. పంజాబ్ పశ్చిమ ప్రాంతాల్లో ఉద్భవించింది; గ్రీకో-రోమన్ (Greco-Roman) అంశాలను భారతీయ లక్షణాలతో మిళితం చేసింది.
  2. శిల్పాలు ఎక్కువగా బూడిద-నల్ల షిస్ట్ రాయి (Grey-black schist) తో, అతి సున్నిత వివరాలతో.
  3. వాస్తవిక శరీర నిర్మాణం, ప్రవహించే వస్త్రాలతో అనేక చక్కని బుద్ధుని రూపాలు; బోధిసత్వుని (భవిష్యత్ బుద్ధుడు) తల.
• మధుర శైలి (Mathura School):
  1. ప్రస్తుత ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మధుర ప్రాంతంలో అభివృద్ధి; ప్రత్యేకమైన భారతీయ శైలి.
  2. ప్రధానంగా ఎర్ర ఇసుకరాయి (Red sandstone); గ్రీకో-రోమన్ ప్రభావం తక్కువ.
  3. కుబేరుడు, లక్ష్మి, శివుడు, బుద్ధుడు, యక్షులు, యక్షిణులు వంటి భారతీయ దేవతల చిత్రణ; మృదువైన మోడలింగ్‌తో నిండైన బొమ్మలు.
  4. ధనదేవత కుబేరుని శిల్పం – ప్రముఖ మీసాలు కొన్ని భారతీయ శిల్పాల ప్రత్యేక లక్షణం.
• సాంస్కృతిక ఫలితం:
  1. సూర్యుడు వంటి దేవతలను శిల్పులు మానవ రూపాల్లో చెక్కారు
  2. మతపరమైన కళాభివృద్ధి తరువాతి ఆలయ నిర్మాణానికి పునాది వేసింది. శైలులు కలిసినా భారతీయ (హిందూ, బౌద్ధ) ఇతివృత్తాల ఆధిక్యత
  3. అదే కాలంలో సంస్కృత సాహిత్యం వర్ధిల్లి రామాయణం, మహాభారతం వంటి ప్రధాన గ్రంథాల రచన జరిగింది.
• కాలరేఖ: పుష్యమిత్ర శుంగుడు (185 BCE) → ఖారవేలుడు (సుమారు 100 BCE) → గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి (సుమారు 100 CE) → కనిష్కుడు → కరికాలుడు (సుమారు 200 CE).