నూతన రాజ్యాలు, నగరాల ఆవిర్భావం (New Beginnings: Cities and States)

భారతదేశ చరిత్రలో పట్టణ జీవితం రెండు దశల్లో వికసించింది. హరప్పా నాగరికతను మొదటి పట్టణీకరణ అని, 1వ సహస్రాబ్ది BCE లో గంగా మైదానాల్లో మొదలైన కొత్త పట్టణ దశను రెండవ పట్టణీకరణ అని పిలుస్తారు.

• మొదటి పట్టణీకరణ (First Urbanisation): సింధూ / హరప్పా / సింధు-సరస్వతి నాగరికత. ఇది 2వ సహస్రాబ్ది BCE ప్రారంభంలో (2000 BCE తర్వాత కొన్ని శతాబ్దాల్లో) అంతరించింది.
• కొన్ని నగరాలను ప్రజలు వదిలేశారు
• మరికొన్నింటిలో ఉండిపోయినవారు గ్రామీణ జీవనానికి మళ్లారు.
• కనుమరుగైనవి: పెద్ద ప్రైవేటు, ప్రభుత్వ నిర్మాణాలు, రద్దీ వీధులు, మార్కెట్లు, ప్రత్యేక వృత్తుల సమూహాలు (లోహకారులు, కుమ్మరులు, నేత కార్మికులు), లిపి, పారిశుద్ధ్య వ్యవస్థ, పాలనా వ్యవస్థ, పాలకవర్గంతో కూడిన పెద్ద రాజ్యం.
• దాదాపు ఒక సహస్రాబ్ది పాటు భారత్‌లో పట్టణ జీవనం లేదు
• ఉత్తర భారతంలో అక్కడక్కడ కొన్ని పట్టణాలు మాత్రమే ఉండి ఉండవచ్చు.
• రెండవ పట్టణీకరణ (Second Urbanisation): 1వ సహస్రాబ్ది BCE లో గంగా మైదానాలు, సింధు హరివాణంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు, పొరుగు ప్రాంతాల్లో కొత్త పట్టణ దశ మొదలై క్రమంగా ఉపఖండమంతా వ్యాపించింది.
• ఈ దశ నేటి వరకు కొనసాగుతోంది.
• ఆధారాలు (Sources) – రెండు రకాలు:
• పురావస్తు తవ్వకాలు (Archaeological excavations) – ఆ పురాతన పట్టణాల ఉనికిని నిర్ధారించాయి.
• ప్రాచీన సాహిత్యం – మలి వేద, బౌద్ధ, జైన సాహిత్యాల్లో ఈ పట్టణాల ప్రస్తావనలు ఎక్కువ.
• కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రం (Arthashastra):
  1. రాజధాని, సరిహద్దు పట్టణాలను కోటలతో రక్షించాలని
  2. సాగు భూములు, గనులు, కలప అడవులు, ఏనుగుల అడవులు, పచ్చిక బయళ్లు ఉండాలని
  3. వర్షాలపైనే ఆధారపడక నదులు, రహదారులు, జలమార్గాలు, రకరకాల వస్తువుల ఉత్పత్తి ఉండాలని ఈ గ్రంథం సూచిస్తుంది.
• రాజగృహ (Rajagriha):
  1. మగధ మహాజనపద రాజధాని
  2. నేటి బీహార్‌లోని రాజ్‌గిర్.

హరప్పా పట్టణాలు అంతరించిన తర్వాత ఉత్తర భారతంలోని ప్రాంతీయ సంస్కృతులు కొత్త రూపంలో వ్యవస్థీకృతమయ్యాయి. ప్రజల సమూహాలు తమకంటూ ఒక భూభాగాన్ని ఏర్పరచుకున్నాయి – అవే జనపదాలు.

• కాలం: 2వ సహస్రాబ్ది BCE చివరి నాటికి ఉత్తర భారతంలో జనపదాలు ఏర్పడ్డాయి.
• ఎలా ఏర్పడ్డాయి: ఒకే భాష, ఒకే ఆచారాలు పంచుకునే ప్రజలు వంశాలు లేదా సమూహాలుగా (Clans) ఏర్పడ్డారు. ప్రతి వంశం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగంతో ముడిపడింది.
• జనపదం అర్థం (Meaning): 'జనపద' సంస్కృత పదం.
• జన = ప్రజలు
• పద = అడుగు.
• 'ప్రజలు అడుగు పెట్టిన చోటు' – అంటే ప్రజలు స్థిరపడిన ప్రాంతం.
• నాయకత్వం: ప్రతి జనపదానికి ఒక రాజు (Raja) లేదా పాలకుడు నాయకుడు.
• సభ, సమితి (Sabha and Samiti): ప్రతి జనపదంలో సభ లేదా సమితి అనే సభ / మండలి ఉండేది.
• వంశానికి సంబంధించిన విషయాలను అక్కడ చర్చించేవారు.
• సభ, సమితి అనే పదాలు మొదట భారతదేశపు అత్యంత పురాతన గ్రంథాలైన వేదాల్లో కనిపిస్తాయి.
• సభ్యుల్లో ఎక్కువమంది వంశ పెద్దలే అని భావిస్తారు.
• రాజు అధికార పరిమితి:
  1. రాజు ఇష్టానుసారంగా, స్వతంత్రంగా పాలించకూడదు
  2. మంత్రులు, అధికారులతో పాటు సభల సలహా తీసుకోవాలి.
• కొన్ని గ్రంథాల ప్రకారం అసమర్థ రాజును సభ తొలగించవచ్చు.
• అయితే ఇది స్థిరపడిన చట్టం అని చెప్పలేం – అంత పురాతన కాలపు సమాచారం అసంపూర్ణం.
• వ్యాపారంతో వృద్ధి: వ్యాపార వలయాలు విస్తరించి జనపదాలను కలపడంతో అవి పెరిగాయి.

వ్యాపార వలయాల ద్వారా అనుసంధానమైన జనపదాలు కాలక్రమంలో కలిసిపోయి పెద్ద రాజ్యాలుగా మారాయి. వీటినే మహాజనపదాలు అంటారు. 1వ సహస్రాబ్ది BCE లో ఇవే భారతదేశపు తొలి వ్యవస్థీకృత రాజ్యాలు.

• కాలం: 8వ లేదా 7వ శతాబ్దం BCE నాటికి కొన్ని జనపదాలు కలిసి మహాజనపదాలు (Mahajanapadas) ఏర్పడ్డాయి.
• సంఖ్య: వేర్వేరు గ్రంథాల్లో వేర్వేరు జాబితాలు ఉన్నా, ఎక్కువగా కనిపించే జాబితాలో 16 మహాజనపదాలు ఉన్నాయి. కొన్ని చిన్న జనపదాలు స్వతంత్రంగా కొనసాగి ఉండవచ్చు.
• విస్తీర్ణం: వాయువ్యంలో గాంధార నుండి తూర్పున అంగ వరకు, మధ్య భారతంలో గోదావరి నది దగ్గర ఉన్న అశ్మక వరకు.
• అత్యంత శక్తివంతమైనవి: మగధ, కోసల, వత్స, అవంతి.
• పటం (చిత్రం 4.3) ప్రకారం కొన్ని రాజధానులు:
  1. గాంధార – తక్షశిల (Takshashila); పుష్కలావతి కూడా ఈ ప్రాంతంలోనే.
  2. కురు – ఇంద్రప్రస్థ; పాంచాల – అహిచ్ఛత్ర.
  3. కోసల – శ్రావస్తి; మల్ల – కుశినార; వజ్జి (వృజ్జి) – వైశాలి.
  4. వత్స – కౌశాంబి; శూరసేన – మధుర; మత్స్య – విరాట.
  5. అవంతి – ఉజ్జయిని; మగధ – రాజగృహ; అంగ – చంప.
• ఇతర పేర్లు: కాంభోజ, కాశీ, చేది, అశ్మక కూడా ఈ జాబితాలో ఉన్నాయి.
• గంగా మైదానాల్లో ఎక్కువ – కారణాలు: సారవంతమైన భూముల్లో వ్యవసాయ వృద్ధి, పర్వతాలు-కొండల్లో ఇనుప ఖనిజం లభ్యత, కొత్త వాణిజ్య వలయాలు.
• రాజధానుల రక్షణ: చాలా రాజధానులు పెద్ద, కోటలు కట్టిన నగరాలు.
• కోట గోడల బయట కందకం (Moat / అగడ్త) – కోట చుట్టూ తవ్విన, నీటితో నిండిన లోతైన, వెడల్పాటి కుంట.
• ప్రాకార ద్వారాలను కావాలనే ఇరుకుగా కట్టేవారు – రక్షకభటులు ప్రజలు, వస్తువుల రాకపోకలను నియంత్రించడానికి.
• నేటికీ సజీవ నగరాలు: ఈ పురాతన రాజధానుల్లో చాలావరకు నేటికీ నగరాలుగా కొనసాగుతున్నాయి – అంటే సుమారు 2,500 ఏళ్ల పురాతన 'ఆధునిక' నగరాలు.

మహాజనపదాలు జనపదాల ప్రాథమిక పాలనా సూత్రాలనే విస్తరించాయి. అయితే అన్ని మహాజనపదాల పాలనా విధానం ఒకేలా లేదు – కొన్ని రాచరికాలు, కొన్ని సభ ఆధారిత గణాలు.

• రాచరికాలు (Monarchies):
  1. రాజే అంతిమ అధికారి
  2. మంత్రులు, పెద్దల సభ మద్దతుగా ఉంటాయి.
• రాజ పదవి వంశపారంపర్యం (Hereditary) – సాధారణంగా గత రాజు కుమారుడే రాజు.
• రాజు విధులు: పన్నులు / ఆదాయం వసూలు, శాంతిభద్రతల రక్షణ, రాజధాని చుట్టూ కోటల నిర్మాణం, సైన్యాన్ని పోషించి రాజ్య రక్షణ లేదా పొరుగు రాజ్యాలతో యుద్ధం.
• శక్తివంతమైన రాచరికాలు, నేటి రాష్ట్రాలు:
  1. మగధ – నేటి బీహార్‌లో భాగం.
  2. కోసల – నేటి ఉత్తరప్రదేశ్‌లో భాగం.
  3. అవంతి – నేటి మధ్యప్రదేశ్‌లో భాగం.
• గణాలు / సంఘాలు (Ganas or Sanghas): కనీసం రెండు మహాజనపదాలు – వజ్జి (వృజ్జి), దాని పొరుగున ఉన్న మల్ల – వేరే వ్యవస్థను పాటించాయి.
• సభ లేదా సమితికే ఎక్కువ అధికారాలు.
• ముఖ్య నిర్ణయాలు చర్చ ద్వారా, అవసరమైతే ఓటింగ్ ద్వారా.
• ఆశ్చర్యకరంగా రాజును ఎన్నుకోవడం కూడా సభే చేసేది.
• కాబట్టి ఇవి రాచరికాలు కావు
• వీటి పనితీరును ప్రజాస్వామ్యబద్ధం అనవచ్చు.
• ప్రారంభ గణతంత్రాలు (Early Republics): పండితులు వజ్జి, మల్ల వంటి గణాలను 'ప్రారంభ గణతంత్రాలు' అని పిలుస్తారు – ప్రపంచంలోనే తొలి ఇలాంటి వ్యవస్థల్లో ఇవి కొన్ని.
• రాచరికం vs గణం – తేడా:
  1. రాచరికం: రాజు వారసత్వంగా వస్తాడు, అంతిమ అధికారం రాజుది.
  2. గణం: పాలకుడిని సభ ఎన్నుకుంటుంది, నిర్ణయాలు చర్చ / ఓటుతో.

జనపదాలు, మహాజనపదాల యుగం లోతైన మార్పుల యుగం. ఆలోచనా విధానాలు, కళ, సాంకేతికత, వ్యాపారం – అన్నింటిలో కొత్తదనం వచ్చింది. ఇనుము, నాణేలు ఈ యుగపు రెండు ముఖ్య ఆవిష్కరణలు.

• కొత్త ఆలోచనా విధానాలు: మలి వేద, బౌద్ధ, జైన భావజాలాలు, వాటి సాహిత్యం ఈ యుగంలో వికసించాయి.
• పండితులు, సన్యాసులు, సన్యాసినులు, తీర్థయాత్రికులు దేశమంతా తిరుగుతూ ఈ బోధనలను వ్యాపింపజేశారు.
• భారతీయ కళ కూడా పునరుజ్జీవం పొంది, సామ్రాజ్యాల యుగంలో మరింత వికసించింది.
• లోహశాస్త్రం (Metallurgy): హరప్పా నాగరికత రాగి, కాంస్య (Copper, Bronze) లోహశాస్త్రంలో ప్రావీణ్యం సాధించింది. రెండవ పట్టణీకరణలో ప్రధాన సాంకేతిక మార్పు – ఇనుప లోహశాస్త్రం (Iron metallurgy).
• ఇనుము కాలక్రమం:
  1. భారత్‌లోని అనేక ప్రాంతాల్లో ఇనుము వెలికితీత, మలిచే పద్ధతులు 2వ సహస్రాబ్ది BCE ప్రారంభం నుండే పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందాయి.
  2. అయినా రోజువారీ జీవితంలో భాగమవడానికి కొన్ని శతాబ్దాలు పట్టింది.
  3. 2వ సహస్రాబ్ది BCE చివరి నాటికి ఇనుప పనిముట్లు విస్తృతంగా వాడుకలోకి వచ్చి పెద్ద ఎత్తున వ్యవసాయానికి తోడ్పడ్డాయి.
• ఇనుప ఆయుధాలు: కాంస్యం కంటే తేలికైన, పదునైన కత్తులు, ఈటెలు, బాణాలు, కవచాలు తయారయ్యాయి. పొరుగు మహాజనపదాల మధ్య యుద్ధాలు, అప్పుడప్పుడు పొత్తులు కొత్త రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల ఆవిర్భావానికి దారితీశాయి.
• సాంచి స్తూప శిల్పం: ఒక కమ్మరి కొలిమిని (లోహపు కార్ఖానా) చూపుతుంది – కట్టెలు, నీరు తేవడం, నిప్పు రాజేయడం, ఇనుమును కొట్టడం.
• నాణేలు (Coins): పెరుగుతున్న వ్యాపారం వల్ల భారత్‌లో మొట్టమొదటిసారి నాణేల వాడకం మొదలైంది.
• తొలి భారతీయ నాణేలు వెండి (Silver) తో చేశారు – చిహ్నాలను ముద్రించడానికి (Punch) అనువైన మెత్తని లోహం.
• వీటిని పంచ్-మార్క్డ్ నాణేలు (Punch-marked coins / ముద్రలు వేసిన నాణేలు) అంటారు.
• తర్వాత రాగి, బంగారం, ఇతర లోహాల నాణేలూ వచ్చాయి.
• సాధారణంగా ప్రతి మహాజనపదం సొంత నాణేలు జారీ చేసేది
• పొరుగు ప్రాంతాల నాణేలనూ వ్యాపారంలో వాడేవారు, మార్చుకునేవారు.
• కౌశాంబి శిథిలాలు: వత్స మహాజనపద రాజధాని కౌశాంబిలో ఒక భవన సముదాయపు శిథిలాలు కనిపిస్తాయి.

నాగరికత పెరిగే కొద్దీ సమాజం సంక్లిష్టమై తరగతి, వృత్తి వంటి ప్రమాణాల ఆధారంగా అనేక సమూహాలుగా విడిపోతుంది – పాలన, మతం, విద్య, వాణిజ్యం, వ్యవసాయం, చేతివృత్తులు, కళలు.

ఆదర్శ సమాజంలో ఇవన్నీ కలిసిమెలిసి పనిచేయాలి; కానీ తరచూ ఇవి అసమానతలకు దారితీస్తాయి. సమానత్వం (Equality) ఆదర్శమే అయినా దానిని పూర్తిగా సాధించిన సమాజాలు చాలా తక్కువ.

• రెండు రకాల వ్యవస్థ: భారత సమాజం కులం (జాతి / Jati), వర్ణం (Varna) అనే రెండు విధాలుగా వ్యవస్థీకృతమైంది.
• కులం (Jati): జీవనోపాధికి ముడిపడిన ఒక నిర్దిష్ట వృత్తి నైపుణ్యం ఉన్న ప్రజల సమూహం.
• వ్యవసాయం, లోహశాస్త్రం, వాణిజ్యం, చేతివృత్తి వంటి నైపుణ్యాలు తరం నుండి తరానికి అందేవి.
• కులం తరచూ ఉపకులాలుగా (Subjatis) విడిపోయేది – వాటికి వివాహం, ఆచారాలు, ఆహార అలవాట్లలో సొంత సంప్రదాయాలు.
• వర్ణం (Varna): వేద గ్రంథాల నుండి వచ్చిన భావన. నాలుగు వర్ణాలు:
• బ్రాహ్మణులు – జ్ఞాన పరిరక్షణ, వ్యాప్తి, ఆచారాల నిర్వహణ.
• క్షత్రియులు – సమాజం, భూమి రక్షణ, అవసరమైతే యుద్ధం.
• వైశ్యులు – వాణిజ్యం, వ్యాపారం, వ్యవసాయం ద్వారా సంపద పెంపు.
• శూద్రులు – కళాకారులు, చేతివృత్తుల వారు, కార్మికులు, సేవకులు.
• 'కాస్ట్' (Caste) పదం: పోర్చుగీస్ పదం 'కాస్టా (Casta)' నుండి వచ్చింది. 16వ శతాబ్దం CE లో భారత్‌కు వచ్చిన పోర్చుగీస్ ప్రయాణికులు భారత సమాజాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి దీన్ని వాడారు.
• కొందరు పండితులు కాస్ట్ = వర్ణం అని, చాలామంది కాస్ట్ = కులం అని, మరికొందరు మొత్తం వర్ణ-కుల వ్యవస్థ అని భావిస్తారు.
• తొలినాళ్లలో సరళత: అవసరమైనప్పుడు వ్యక్తులు, సమాజాలు వృత్తులు మార్చుకున్నట్లు గ్రంథాలు, శాసనాల్లో ఆధారాలు ఉన్నాయి – కరువు వల్ల రైతులు నగరానికి వలస పోయి వేరే వృత్తి చేపట్టడం, కొందరు బ్రాహ్మణులు వ్యాపారం లేదా సైనిక వృత్తి చేపట్టడం.
• తర్వాత కఠినత్వం: ఈ వ్యవస్థ సమాజానికి కొంత స్థిరత్వం ఇచ్చినా, కాలక్రమంలో కఠినమై దిగువ కులాల పట్ల, వర్ణ వ్యవస్థ నుండి మినహాయించిన వర్గాల పట్ల అసమానతలు, వివక్షకు దారితీసింది.
• తొలి కాలాల్లో ఇది మరింత సరళంగా ఉండి, ముఖ్యంగా బ్రిటిష్ పాలనలో మరింత కఠినమైందని పండితుల విస్తృత ఏకాభిప్రాయం.

1వ సహస్రాబ్ది BCE లో వాణిజ్యం, తీర్థయాత్రలు, సైనిక దండయాత్రల కోసం ముఖ్యమైన మార్గాలు తెరుచుకున్నాయి. గంగా మైదానాలకు దూరంగా ఉన్న తూర్పు, దక్షిణ ప్రాంతాల్లో కూడా నగరాలు, రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి.

• ఉత్తరాపథం (Uttarapatha): వాయువ్య ప్రాంతాలను గంగా మైదానాలతో కలిపి తూర్పు భారతం వరకు సాగిన మార్గం.
• దక్షిణాపథం (Dakshinapatha): అప్పటి మహాజనపద రాజధాని కౌశాంబి (నేటి ప్రయాగరాజ్ సమీపం) నుండి మొదలై వింధ్య పర్వతాలను దాటి దక్షిణం వరకు సాగిన మార్గం.
• ఉప రహదారులు: పశ్చిమ, తూర్పు తీరాల్లోని ముఖ్య ఓడరేవులను కలిపాయి – అవి ప్రసిద్ధ వాణిజ్య కేంద్రాలు.
• శిశుపాల్‌గఢ్ (Shishupalgarh / Sisupalgarh):
  1. కళింగ ప్రాంతానికి రాజధాని; నేడు భువనేశ్వర్‌లో భాగం (శివారు ప్రాంతం).
  2. ఖచ్చితమైన చతురస్రాకార భూప్రణాళిక, గంభీరమైన కోటలు, విశాలమైన వీధులు.
  3. 1948 లో మొదటిసారి తవ్వకాలు; నీటితో నిండిన కందకం, ఇరుకైన కోట ద్వారం కనిపిస్తాయి.
• దక్షిణ భారతం: ఉపఖండపు దక్షిణ ప్రాంతాల్లో సుమారు 400 BCE నుండి నగరాలు ఏర్పడ్డాయి (ఇటీవలి తవ్వకాలు అంతకుముందే వాణిజ్య కార్యకలాపాల సూచనలు చూపుతున్నాయని చెబుతున్నాయి).
• ఈ సమయంలో మూడు రాజ్యాలు ఆవిర్భవించాయి – చోళులు, చేరులు, పాండ్యులు.
• పురావస్తు ఆధారాలతో పాటు అత్యంత పురాతన తమిళ సాహిత్యం ఈ రాజ్యాలను, వాటి రాజులను ప్రస్తావిస్తుంది.
• విలువైన, అర్ధ విలువైన రాళ్లు, బంగారం, సుగంధ ద్రవ్యాలు సమృద్ధిగా ఉండటంతో దేశంలోనే కాక విదేశీ రాజ్యాలతోనూ లాభదాయక వ్యాపారం.
• కొడుమనల్ (Kodumanal): తమిళనాడులోని ఈరోడ్ సమీపం – సముద్ర గవ్వలు (Shell), రత్నాల పరిశ్రమల స్థలం.
• ఉపఖండం అనుసంధానం:
  1. 300 లేదా 200 BCE నాటికి ఈశాన్యంతో సహా దాదాపు ఉపఖండమంతా పరస్పరం అనుసంధానమైన భూమిగా మారింది
  2. వస్తువులు, సంస్కృతి మధ్య ఆసియా, ఆగ్నేయాసియా వరకూ ప్రయాణించాయి.
• మహాజనపదాల ముగింపు: సుమారు 300 BCE నాటికి మహాజనపదాలు ఉనికిలో లేకుండా పోయి, సామ్రాజ్యాల యుగానికి దారి ఇచ్చాయి.