పేదరికం & అసమానతలు (Poverty & Inequality)

పేదరికం (Poverty) అంటే ఆహారం, బట్టలు, ఇల్లు, ఆరోగ్యం, విద్య వంటి ప్రాథమిక అవసరాలను తీర్చుకోలేని స్థితి. భారతదేశంలో ఇది అతి పెద్ద సామాజిక, ఆర్థిక సమస్య.

• నిరపేక్ష పేదరికం (Absolute Poverty): కనీస జీవన అవసరాలకు కావలసిన ఆదాయం/వినియోగం కంటే తక్కువ ఉండటం. దీన్ని 'దారిద్ర్య రేఖ (Poverty Line)' ద్వారా కొలుస్తారు.
• సాపేక్ష పేదరికం (Relative Poverty):
  1. ఇతర వర్గాలతో పోల్చినప్పుడు తక్కువ ఆదాయం ఉండటం
  2. అసమానతకు సంబంధించినది.
• దారిద్ర్య రేఖ: కనీస కేలరీల ఆహారం, ఇతర అవసరాలకు అవసరమైన నెలవారీ తలసరి వ్యయం.
• 1979 అలఘ్ కమిటీ: గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో రోజుకు 2400 కేలరీలు, పట్టణాల్లో 2100 కేలరీలు.
• భారతదేశంలో పేదరికం అధ్యయనాలు:
  1. దాదాభాయ్ నౌరోజీ: 'పావర్టీ అండ్ అన్-బ్రిటిష్ రూల్ ఇన్ ఇండియా' (1901) – సంపద తరలింపు సిద్ధాంతం (Drain Theory).
  2. వి.ఎం. దండేకర్, ఎన్. రథ్: 'పావర్టీ ఇన్ ఇండియా' (1971).
• పేదరికం రకాలు (ఇతర): తాత్కాలిక, దీర్ఘకాలిక, పట్టణ, గ్రామీణ పేదరికం.
• మానవ పేదరిక సూచిక: ఐక్యరాజ్యసమితి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (UNDP) ఇచ్చింది.
• మానవాభివృద్ధి సూచిక (HDI):
  1. 1990లో మహబూబ్ ఉల్ హక్ రూపొందించారు
  2. ఆరోగ్యం, విద్య, ఆదాయం కొలమానాలు.

భారతదేశంలో పేదరికాన్ని అంచనా వేయడానికి ప్రణాళికా సంఘం వివిధ నిపుణుల కమిటీలను నియమించింది. వాటి పేర్లు, ప్రమాణాలు, ఫలితాలు పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• అలఘ్ కమిటీ (1979): కేలరీల ఆధారంగా దారిద్ర్య రేఖ నిర్ణయం.
• లక్డావాలా కమిటీ (1993):
  1. రాష్ట్ర స్థాయిలో వేర్వేరు దారిద్ర్య రేఖలు
  2. వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI-IL, CPI-AL) ఆధారంగా.
• తెందూల్కర్ కమిటీ (2009): సురేష్ తెందూల్కర్ నేతృత్వంలో.
• కేలరీల బదులు ఆహారం, విద్య, ఆరోగ్యం, దుస్తులు, పారిశుద్ధ్యంపై వ్యయం కూడా పరిగణనలోకి తీసుకున్నారు.
• 2011–12 లో పేదరికం: 21.9% (గ్రామీణ 25.7%, పట్టణ 13.7%).
• ప్రమాణం: గ్రామీణంలో నెలకు రూ.816, పట్టణంలో రూ.1,000 తలసరి వ్యయం.
• రంగరాజన్ కమిటీ (2014):
  1. సి. రంగరాజన్ నేతృత్వంలో
  2. తెందూల్కర్ పద్ధతిని సమీక్షించింది.
• 2011–12లో పేదరికం: 29.5%.
• ప్రమాణం: గ్రామీణంలో నెలకు రూ.972, పట్టణంలో రూ.1,407 తలసరి వ్యయం.
• వినియోగ సర్వే: జాతీయ నమూనా సర్వే సంస్థ (NSSO) వినియోగ వ్యయ వివరాల ఆధారంగా పేదరికం అంచనా.
• ప్రణాళికా సంఘం, నీతి ఆయోగ్: 2015 జనవరి 1న ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో నీతి ఆయోగ్ వచ్చింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా తెందూల్కర్ (2009) = 21.9%; రంగరాజన్ (2014) = 29.5% – రెండూ 2011–12 డేటాపై.

పేదరికం అంటే కేవలం ఆదాయం తక్కువగా ఉండటం కాదు. ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణాల్లో లోపాలను కూడా కలిపి కొలిచే పద్ధతే బహుమితీయ పేదరికం సూచిక (MPI).

• మూడు కోణాలు (Dimensions):
  1. ఆరోగ్యం (Health)
  2. విద్య (Education)
  3. జీవన ప్రమాణం (Standard of Living)
• సూచికలు: భారత జాతీయ MPIలో 12 సూచికలు ఉన్నాయి.
• ఆరోగ్యం: పౌష్టికాహారం, శిశు–కౌమార మరణాల రేటు, ప్రసూతి ఆరోగ్యం.
• విద్య: పాఠశాల విద్య సంవత్సరాలు, పాఠశాల హాజరు.
• జీవన ప్రమాణం: వంట ఇంధనం, పారిశుద్ధ్యం, తాగునీరు, విద్యుత్, గృహ వసతి, ఆస్తులు, బ్యాంకు ఖాతా.
• నీతి ఆయోగ్:
  1. జాతీయ MPI నివేదికను విడుదల చేస్తుంది
  2. మొదటి నివేదిక నవంబర్ 2021లో వచ్చింది.
• ప్రాథమిక సమాచారం: జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే (NFHS) డేటా ఆధారంగా లెక్కిస్తారు.
• మొదటి నివేదికలో:
  1. బిహార్, జార్ఖండ్, ఉత్తరప్రదేశ్‌లో పేదరికం ఎక్కువగా ఉన్నట్లు తేలింది
  2. కేరళలో అత్యల్పం.
• MPI ప్రత్యేకత: ఆదాయం కాక, ఒక వ్యక్తి ఎన్ని లోపాలతో బాధపడుతున్నాడో ఆధారంగా కొలత.

భారతదేశంలో పేదరికానికి చారిత్రక, ఆర్థిక, సామాజిక కారణాలు అనేకం ఉన్నాయి. ఒకే కారణం కాకుండా అవన్నీ కలిసి పేదరికాన్ని కొనసాగిస్తున్నాయి.

• చారిత్రక కారణాలు:
  1. బ్రిటిష్ కాలంలో సంపద తరలింపు (Drain of Wealth); చేతివృత్తుల పతనం.
  2. వ్యవసాయ వాణిజ్యీకరణ, భూమి శిస్తు భారం.
• ఆర్థిక కారణాలు:
  1. వ్యవసాయంపై అధిక ఆధారపడటం, తక్కువ ఉత్పాదకత.
  2. నిరుద్యోగం, అల్ప ఉద్యోగిత (Underemployment), ముఖ్యంగా గ్రామాల్లో.
  3. ద్రవ్యోల్బణం (ధరల పెరుగుదల).
  4. అసంఘటిత రంగంలో తక్కువ వేతనాలు.
• సామాజిక కారణాలు:
  1. జనాభా పెరుగుదల.
  2. నిరక్షరాస్యత, ఆరోగ్య సమస్యలు.
  3. కుల వివక్ష, లింగ వివక్ష.
  4. ఖర్చుతో కూడిన సామాజిక ఆచారాలు (వివాహాలు, వరకట్నం) వల్ల అప్పుల భారం.
• సంస్థాగత కారణాలు: భూమి పంపిణీ అసమానతలు, భూసంస్కరణల అమలులో లోపాలు, అవినీతి.
• ప్రాంతీయ అసమానతలు:
  1. ఒడిశా, బిహార్, జార్ఖండ్, మధ్యప్రదేశ్ వంటి రాష్ట్రాల్లో పేదరికం ఎక్కువ
  2. పంజాబ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, కేరళలో తక్కువ.
• పేదరికపు విషవలయం (Vicious Circle of Poverty): తక్కువ ఆదాయం → తక్కువ పొదుపు → తక్కువ పెట్టుబడి → తక్కువ ఉత్పాదకత → మళ్లీ తక్కువ ఆదాయం. ఈ భావన రాగ్నార్ నర్క్సే ఇచ్చారు.

అసమానత (Inequality) అంటే సంపద, ఆదాయం, అవకాశాలు సమాజంలో సమానంగా పంపిణీ కాకపోవడం. పేదరికం, అసమానత రెండూ వేర్వేరు భావనలు; కానీ దగ్గరి సంబంధం ఉంటుంది.

• అసమానత రకాలు:
  1. ఆదాయ అసమానత – ధనిక, పేద మధ్య ఆదాయ అంతరం.
  2. ప్రాంతీయ అసమానత – రాష్ట్రాల మధ్య, గ్రామీణ–పట్టణ ప్రాంతాల మధ్య అభివృద్ధి తేడా.
  3. సామాజిక అసమానత – కులం, మతం, లింగం ఆధారంగా అవకాశాల్లో తేడా.
  4. ఆస్తి (సంపద) అసమానత – భూమి, ఆస్తులు కొద్దిమంది చేతుల్లో ఉండటం.
• లారెంజ్ వక్రరేఖ (Lorenz Curve):
  1. ఆదాయ పంపిణీని గ్రాఫ్ ద్వారా చూపుతుంది
  2. మాక్స్ లారెంజ్ (1905) రూపొందించారు. సమాన పంపిణీ రేఖ నుండి వక్రరేఖ ఎంత దూరంగా ఉంటే అంత అసమానత.
• గినీ గుణకం (Gini Coefficient):
  1. కొరాడో గినీ (ఇటలీ) ఇచ్చిన కొలమానం
  2. విలువ 0 నుండి 1 మధ్య.
• 0 = పూర్తి సమానత్వం
• 1 = పూర్తి అసమానత (ఒక్కరి వద్దే సంపద)
• గినీ విలువ ఎంత ఎక్కువ ఉంటే అసమానత అంత ఎక్కువ.
• సమతౌల్యం కోసం చర్యలు: ప్రగతిశీల పన్ను విధానం (Progressive Taxation), భూసంస్కరణలు, ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ, రిజర్వేషన్లు, ఉచిత విద్య, ఆరోగ్య పథకాలు.
• రాజ్యాంగ ఆదేశం:
  1. ఆర్టికల్ 38 – సామాజిక, ఆర్థిక అసమానతలు తగ్గించడం
  2. ఆర్టికల్ 39(బి), (సి) – సంపద కేంద్రీకరణ నివారణ.

పేదరికాన్ని తగ్గించడానికి కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అనేక పథకాలు అమలు చేశాయి. ఇవి సాధారణంగా ఉపాధి కల్పన, ఆహార భద్రత, ఆర్థిక చేరిక అనే మూడు వర్గాలుగా ఉంటాయి.

• గరీబీ హఠావో:
  1. 1971 ఎన్నికల నినాదం (ఇందిరా గాంధీ)
  2. ఐదవ పంచవర్ష ప్రణాళికలో ప్రధాన లక్ష్యం.
• సమీకృత గ్రామీణాభివృద్ధి కార్యక్రమం (IRDP): 1978–79లో కొన్ని బ్లాకుల్లో, 1980 అక్టోబర్ 2 నుండి దేశవ్యాప్తంగా.
• మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (MGNREGA):
  1. 2005లో చట్టం
  2. 2006 ఫిబ్రవరి 2న 200 జిల్లాల్లో ప్రారంభం
  3. తర్వాత దేశమంతా విస్తరించింది.
• గ్రామీణ కుటుంబానికి సంవత్సరానికి కనీసం 100 రోజుల వేతన ఉపాధి హామీ.
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అనంతపురం జిల్లా బండ్లపల్లిలో ప్రారంభమైంది.
• దీన్‌దయాళ్ అంత్యోదయ యోజన – జాతీయ గ్రామీణ జీవనోపాధి మిషన్ (DAY-NRLM):
  1. 2011లో 'ఆజీవిక' గా ప్రారంభం
  2. స్వయం సహాయక బృందాల (SHG) ద్వారా మహిళా సాధికారత.
• ప్రధానమంత్రి గ్రామ సడక్ యోజన (PMGSY): 2000లో గ్రామీణ రహదారులకు.
• అంత్యోదయ అన్న యోజన (AAY):
  1. 2000 డిసెంబర్
  2. అత్యంత పేద కుటుంబాలకు నెలకు 35 కిలోల ఆహారధాన్యాలు.
• జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం (NFSA), 2013: గ్రామీణ జనాభాలో 75%, పట్టణ జనాభాలో 50% మందికి రాయితీ ధరలకు ఆహార ధాన్యాలు.
• ప్రధానమంత్రి జన్‌ధన్ యోజన (PMJDY):
  1. 2014 ఆగస్టు 28న ప్రారంభం
  2. అందరికీ బ్యాంకు ఖాతా.

పేదరికానికి ముఖ్య కారణాల్లో నిరుద్యోగం ఒకటి. గ్రామాల్లో, పట్టణాల్లో పేదరికం స్వభావం వేరుగా ఉంటుంది. అందుకే వీటిని వేర్వేరుగా అధ్యయనం చేస్తారు.

• గ్రామీణ పేదరికం: వ్యవసాయ కూలీలు, చిన్న, సన్నకారు రైతులు, భూమిలేని వారు, చేతివృత్తుల వారు ఎక్కువగా ఉంటారు. కులం, గిరిజన నేపథ్యం పేదరికంతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.
• పట్టణ పేదరికం: మురికివాడల్లో నివాసం, అసంఘటిత రంగ కార్మికులు, వీధి వ్యాపారులు, గృహ కార్మికులు.
• నిరుద్యోగం రకాలు:
  1. ప్రచ్ఛన్న నిరుద్యోగం (Disguised Unemployment): అవసరానికి మించి ఎక్కువ మంది పని చేయడం; వ్యవసాయ రంగంలో సాధారణం. ఉత్పత్తి తగ్గకుండా కొందరిని తీసేయవచ్చు.
  2. సీజనల్ నిరుద్యోగం: వ్యవసాయ పనులు లేని కాలంలో ఉపాధి కోల్పోవడం.
  3. నిర్మాణాత్మక (Structural) నిరుద్యోగం: ఆర్థిక నిర్మాణంలో మార్పుల వల్ల.
  4. ఘర్షణ (Frictional) నిరుద్యోగం: ఉద్యోగ మార్పు మధ్య తాత్కాలిక కాలం.
  5. విద్యావంతుల నిరుద్యోగం: చదువుకు తగిన ఉద్యోగాలు లేకపోవడం.
• ఉపాధి లెక్కల సంస్థ:
  1. జాతీయ నమూనా సర్వే (NSSO) పూర్వం
  2. ప్రస్తుతం కాలానుగుణ కార్మిక శక్తి సర్వే (PLFS) ద్వారా ఉపాధి గణాంకాలు సేకరిస్తారు.
• కనీస వేతన చట్టం, 1948: కార్మికులకు కనీస వేతన హామీ.
• నైపుణ్యాభివృద్ధి: స్కిల్ ఇండియా మిషన్ (2015) – యువతకు నైపుణ్య శిక్షణ.