రాజ్యాంగ సవరణ విధానం & మౌలిక స్వరూపం (Amendment & Basic Structure)

కాలానుగుణంగా వచ్చే మార్పులకు తగ్గట్టు రాజ్యాంగాన్ని మార్చుకునే వీలు ఉండాలి. అందుకే రాజ్యాంగ సవరణ (Constitutional Amendment) విధానాన్ని ఇరవయ్యో భాగం (Part XX), ఆర్టికల్ 368 లో పొందుపరిచారు.

ఈ విధానం దక్షిణాఫ్రికా రాజ్యాంగం నుండి తీసుకున్నారు.

• బిల్లు ఎక్కడ ప్రవేశపెడతారు: పార్లమెంటులోని ఏ సభలోనైనా (లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభ). రాష్ట్ర శాసనసభల్లో ప్రవేశపెట్టలేరు.
• ఎవరు ప్రవేశపెడతారు: మంత్రి లేదా ప్రైవేటు సభ్యుడు – ఇద్దరూ పెట్టవచ్చు.
• రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతి: అవసరం లేదు.
• ఆమోదం: ప్రతి సభ విడిగా ప్రత్యేక మెజారిటీ (Special Majority) తో ఆమోదించాలి.
• ప్రత్యేక మెజారిటీ = సభ మొత్తం సభ్యుల్లో సగం కంటే ఎక్కువ + హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండొంతులు (2/3).
• ఉమ్మడి సమావేశం లేదు: రెండు సభల మధ్య విభేదం వస్తే ఉమ్మడి సమావేశం (Joint Sitting – ఆర్టికల్ 108) నిర్వహించే వీలు లేదు. బిల్లు వీగిపోతుంది.
• రాష్ట్రాల ఆమోదం: సమాఖ్య (Federal) అంశాలకు సంబంధించిన సవరణ అయితే, సగం రాష్ట్రాల శాసనసభలు సాధారణ మెజారిటీతో ఆమోదించాలి. దీనికి కాలపరిమితి లేదు.
• రాష్ట్రపతి ఆమోదం: రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఆమోదం తెలపాలి – నిలిపివేయలేరు, పునఃపరిశీలనకు తిరిగి పంపలేరు.
• ఈ నిబంధనను 24వ సవరణ (1971) చేర్చింది.
• సవరణ చట్టం: రాష్ట్రపతి ఆమోదం తర్వాత బిల్లు ‘రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం’ అవుతుంది.

రాజ్యాంగంలోని అన్ని భాగాలను ఒకే విధానంతో సవరించరు. విషయం ప్రాముఖ్యాన్ని బట్టి మూడు రకాల పద్ధతులు ఉన్నాయి. అందుకే భారత రాజ్యాంగాన్ని ‘పాక్షికంగా దృఢమైనది, పాక్షికంగా సరళమైనది (Partly Rigid, Partly Flexible)’ అంటారు.

• 1. పార్లమెంటు సాధారణ మెజారిటీతో (Simple Majority): ఇవి ఆర్టికల్ 368 పరిధిలోకి రావు – సాధారణ చట్టంలాగే ఆమోదిస్తారు. ఉదాహరణలు:
• కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు, రాష్ట్రాల పేర్లు, సరిహద్దుల మార్పు (ఆర్టికల్స్ 2, 3, 4).
• రాష్ట్ర శాసన మండళ్ల (Legislative Councils) ఏర్పాటు, రద్దు (ఆర్టికల్ 169).
• పౌరసత్వం పొందడం, కోల్పోవడం.
• పార్లమెంటు కోరం, సభ్యుల జీతభత్యాలు, రెండో షెడ్యూల్.
• పార్లమెంటు, శాసనసభల ఎన్నికలు
• నియోజకవర్గాల పునర్విభజన.
• ఐదో, ఆరో షెడ్యూళ్లు (షెడ్యూల్డ్, గిరిజన ప్రాంతాలు).
• సుప్రీంకోర్టు జడ్జిల సంఖ్య
• పార్లమెంటులో ఇంగ్లీష్ వాడకం.
• 2. పార్లమెంటు ప్రత్యేక మెజారిటీతో (Special Majority): రాజ్యాంగంలోని ఎక్కువ భాగం ఈ పద్ధతిలోనే సవరిస్తారు.
• ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు.
• మొదటి, మూడో రకాల్లో లేని మిగతా అన్ని నిబంధనలు.
• 3. ప్రత్యేక మెజారిటీ + సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం: సమాఖ్య స్వరూపానికి సంబంధించిన అంశాలు:
• రాష్ట్రపతి ఎన్నిక, ఎన్నిక విధానం (ఆర్టికల్స్ 54, 55).
• కేంద్ర, రాష్ట్రాల కార్యనిర్వాహక అధికార విస్తృతి.
• సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులు.
• కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య శాసనాధికారాల పంపిణీ
• ఏడో షెడ్యూల్‌లోని ఏ జాబితా అయినా.
• పార్లమెంటులో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం.
• ఆర్టికల్ 368 ను సవరించే అధికారం.
• ఉదాహరణ: GST తెచ్చిన 101వ సవరణ (2016) కి సగం కంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలు ఆమోదం తెలిపాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రాష్ట్రాలకు సంబంధం ఉన్నది (రాష్ట్రపతి ఎన్నిక, కోర్టులు, అధికారాల పంపిణీ, 368) → రాష్ట్రాల ఆమోదం కావాలి. రాష్ట్రాల ఏర్పాటు (ఆర్టికల్ 3) మాత్రం సాధారణ మెజారిటీతోనే – ఇది తరచూ అడిగే ట్రిక్ ప్రశ్న.

భారత సవరణ విధానం అమెరికా లాగా చాలా కఠినం కాదు, బ్రిటన్ లాగా చాలా సులభం కాదు – మధ్యస్థంగా ఉంటుంది. అయినా కొన్ని లోపాలు ఉన్నాయని నిపుణులు విమర్శిస్తారు.

• లక్షణాలు:
  1. సవరణకు ప్రత్యేక రాజ్యాంగ సభ (Constitutional Convention) అవసరం లేదు – పార్లమెంటే సవరిస్తుంది.
  2. సమాఖ్య అంశాల్లో రాష్ట్రాలకు పాత్ర ఉంది.
  3. సాధారణ, ప్రత్యేక, ప్రత్యేక + రాష్ట్రాల ఆమోదం – మూడు స్థాయిల విధానం.
  4. ఇప్పటివరకు 100కు పైగా సవరణలు జరిగాయి – రాజ్యాంగం సరళత్వానికి ఇది నిదర్శనం.
• విమర్శలు:
  1. ప్రత్యేక సంస్థ లేదు: అమెరికాలో లాగా రాజ్యాంగ సవరణకు ప్రత్యేక సభ లేదు; సాధారణ చట్టాలు చేసే పార్లమెంటే సవరిస్తుంది.
  2. రాష్ట్రాలకు చొరవ లేదు: సవరణ బిల్లును ప్రతిపాదించే అధికారం పార్లమెంటుకే. రాష్ట్రాలు ప్రతిపాదించలేవు (ఒక్క మినహాయింపు: శాసన మండలి ఏర్పాటు/రద్దు కోసం రాష్ట్ర శాసనసభ తీర్మానం చేయవచ్చు).
  3. కాలపరిమితి లేదు: రాష్ట్రాలు సవరణను ఎంత కాలంలో ఆమోదించాలో లేదా తిరస్కరించాలో గడువు లేదు.
  4. ప్రతిష్టంభన పరిష్కారం లేదు: రెండు సభల మధ్య విభేదం వస్తే ఉమ్మడి సమావేశం లేదు.
  5. ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ లేదు: స్విట్జర్లాండ్ వంటి దేశాల్లోలాగా ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ (Referendum) నిబంధన లేదు.
  6. చట్టపరమైన వివాదాలకు అవకాశం: విధానం వివరాలు స్పష్టంగా లేకపోవడం వల్ల కోర్టుల్లో ఎన్నో వివాదాలు వచ్చాయి.
• కె.సి. వేర్ (K.C. Wheare): భారత సవరణ విధానంలోని వైవిధ్యాన్ని ప్రశంసించారు.
• గ్రాన్‌విల్ ఆస్టిన్: సవరణ విధానాన్ని రాజ్యాంగంలో అత్యంత సమర్థంగా రూపొందించిన భాగాల్లో ఒకటిగా భావించారు.

పార్లమెంటు రాజ్యాంగంలోని ఏ భాగాన్నైనా, ముఖ్యంగా ప్రాథమిక హక్కులను సవరించగలదా? ఈ ప్రశ్నపై సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు మారుతూ వచ్చాయి. ఈ చర్చే చివరికి మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతానికి దారి తీసింది.

• అసలు సమస్య: ఆర్టికల్ 13(2) ప్రకారం ప్రాథమిక హక్కులను తగ్గించే ‘చట్టం (Law)’ చెల్లదు. మరి రాజ్యాంగ సవరణ కూడా ‘చట్టమేనా’?
• శంకరీ ప్రసాద్ కేసు (1951): 1వ సవరణ (1951) రాజ్యాంగబద్ధతను సవాలు చేశారు.
• తీర్పు: ఆర్టికల్ 368 కింద పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులతో సహా ఏ భాగాన్నైనా సవరించవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 13 లోని ‘చట్టం’ అంటే సాధారణ చట్టాలు మాత్రమే – రాజ్యాంగ సవరణ చట్టాలు కావు.
• సజ్జన్ సింగ్ కేసు (1965): 17వ సవరణ (1964) ను సవాలు చేశారు. శంకరీ ప్రసాద్ తీర్పునే మళ్లీ సమర్థించారు.
• గోలక్‌నాథ్ కేసు (1967):
  1. పంజాబ్ భూసంస్కరణల చట్టంపై కేసు
  2. 11 మంది జడ్జిల ధర్మాసనం
  3. ప్రధాన న్యాయమూర్తి కె. సుబ్బారావు
  4. 6:5 మెజారిటీ తీర్పు.
• తీర్పు: ప్రాథమిక హక్కులు అతీతమైనవి, మార్చలేనివి. పార్లమెంటు వాటిని తగ్గించడం లేదా తొలగించడం చేయరాదు.
• రాజ్యాంగ సవరణ కూడా ఆర్టికల్ 13 ప్రకారం ‘చట్టమే’.
• ‘భవిష్యత్ రద్దు (Prospective Overruling)’ – తీర్పు భవిష్యత్తుకు మాత్రమే
• అంతకుముందు సవరణలు చెల్లుతాయి.
• పార్లమెంటు స్పందన – 24వ సవరణ (1971):
  1. ఆర్టికల్ 13(4), 368(3) చేర్చి, రాజ్యాంగ సవరణలు ఆర్టికల్ 13 లోని ‘చట్టం’ కాదని స్పష్టం చేసింది.
  2. ప్రాథమిక హక్కులతో సహా ఏ భాగాన్నైనా సవరించే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉందని ప్రకటించింది.
  3. సవరణ బిల్లుకు రాష్ట్రపతి ఆమోదం తప్పనిసరి చేసింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా శంకరీ ప్రసాద్ (1951) ‘అవును’ → సజ్జన్ సింగ్ (1965) ‘అవును’ → గోలక్‌నాథ్ (1967) ‘కాదు’ → 24వ సవరణ (1971) ‘అవును’ అని పార్లమెంటు స్పష్టం.

భారత న్యాయ చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన తీర్పు కేశవానంద భారతి కేసు. పార్లమెంటు సవరణ అధికారానికి ఒక హద్దు ఉందని ఈ కేసు చెప్పింది. ఆ హద్దే ‘మౌలిక స్వరూపం (Basic Structure)’.

• పూర్తి పేరు: కేశవానంద భారతి vs స్టేట్ ఆఫ్ కేరళ.
• కేశవానంద భారతి – కేరళలోని ఎడనీర్ మఠం అధిపతి. కేరళ భూసంస్కరణల చట్టాన్ని సవాలు చేశారు.
• పిటిషనర్ తరఫు ప్రముఖ న్యాయవాది: ఎన్.ఎ. పాల్కీవాలా.
• ధర్మాసనం: 13 మంది జడ్జిలు – సుప్రీంకోర్టు చరిత్రలో ఇప్పటివరకు అతిపెద్ద ధర్మాసనం.
• ప్రధాన న్యాయమూర్తి: ఎస్.ఎం. సిక్రీ.
• తీర్పు 7:
  1. 6 మెజారిటీతో
  2. తీర్పు తేదీ 24 ఏప్రిల్ 1973.
• తీర్పులోని ముఖ్యాంశాలు:
  1. గోలక్‌నాథ్ తీర్పును తిరస్కరించింది.
  2. 24వ సవరణ చెల్లుతుంది – పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులతో సహా రాజ్యాంగంలోని ఏ భాగాన్నైనా సవరించవచ్చు.
  3. కానీ రాజ్యాంగ ‘మౌలిక స్వరూపాన్ని’ దెబ్బతీసేలా లేదా నాశనం చేసేలా సవరించరాదు.
  4. ఆర్టికల్ 31C రెండో భాగాన్ని (న్యాయ సమీక్షను అడ్డుకునే భాగం) కొట్టివేసింది.
  5. ప్రవేశిక రాజ్యాంగంలో భాగమే అని చెప్పింది.
• మౌలిక స్వరూపం అంటే: రాజ్యాంగంలో ఎక్కడా ‘మౌలిక స్వరూపం’ అనే పదం గానీ, దాని జాబితా గానీ లేదు. ఏది మౌలిక స్వరూపమో కోర్టులు కేసుల వారీగా నిర్ణయిస్తాయి.
• 24 ఏప్రిల్ 1973 ప్రాముఖ్యం: ఈ తేదీ తర్వాత చేసిన సవరణలు, 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలు మౌలిక స్వరూప పరీక్షకు లోబడి ఉంటాయి (వామన్ రావు కేసు 1981, ఐ.ఆర్. కోయల్హో కేసు 2007).

కేశవానంద భారతి తర్వాత కూడా మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతాన్ని సుప్రీంకోర్టు ఎన్నో కేసుల్లో వాడింది, బలపరిచింది. ప్రతి కేసు మౌలిక స్వరూపానికి ఒక కొత్త అంశాన్ని జోడించింది.

• ఇందిరా నెహ్రూ గాంధీ vs రాజ్ నారాయణ్ (1975): ప్రధాని ఎన్నికను కోర్టుల సమీక్ష నుండి తప్పించే 39వ సవరణ (1975) లోని నిబంధనను కొట్టివేశారు.
• స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పక్షపాత ఎన్నికలు (Free and Fair Elections) మౌలిక స్వరూపం అని చెప్పారు.
• కేశవానంద తర్వాత మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతాన్ని వాడిన మొదటి ముఖ్య కేసు.
• 42వ సవరణ (1976): ఆర్టికల్ 368 కు క్లాజులు (4), (5) చేర్చి – పార్లమెంటు సవరణ అధికారానికి ఎలాంటి పరిమితి లేదు, సవరణలను కోర్టుల్లో ప్రశ్నించరాదు అని ప్రకటించింది.
• మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980): 368(4), (5) క్లాజులను కొట్టివేసింది.
• పరిమిత సవరణ అధికారం (Limited Amending Power) కూడా మౌలిక స్వరూపమే.
• న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review), ప్రాథమిక హక్కులు – ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సమతుల్యం మౌలిక స్వరూపం.
• వామన్ రావు కేసు (1981): మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతం 24 ఏప్రిల్ 1973 (కేశవానంద తీర్పు రోజు) తర్వాత చేసిన సవరణలకు వర్తిస్తుంది.
• ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసు (1994):
  1. లౌకికవాదం (Secularism), సమాఖ్య విధానం (Federalism) మౌలిక స్వరూపం
  2. ఆర్టికల్ 356 దుర్వినియోగంపై న్యాయ సమీక్ష.
• ఎల్. చంద్రకుమార్ కేసు (1997): ఆర్టికల్స్ 32, 226 కింద హైకోర్టు, సుప్రీంకోర్టుల న్యాయ సమీక్ష అధికారం మౌలిక స్వరూపం.
• ఐ.ఆర్. కోయల్హో కేసు (2007): 24 ఏప్రిల్ 1973 తర్వాత 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలు కూడా మౌలిక స్వరూప పరీక్షకు లోబడి ఉంటాయి.
• NJAC కేసు (2015): సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్-ఆన్-రికార్డ్ అసోసియేషన్ కేసు. జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్ (NJAC) తెచ్చిన 99వ సవరణ (2014) ను కొట్టివేసింది – న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత (Independence of Judiciary) మౌలిక స్వరూపం. కొలీజియం వ్యవస్థ కొనసాగింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1975 – ఎన్నికలు; 1980 – పరిమిత అధికారం, సమతుల్యం; 1994 – లౌకికవాదం, సమాఖ్య; 1997 – న్యాయ సమీక్ష; 2015 – న్యాయ స్వతంత్రత.

ఏవి మౌలిక స్వరూపంలో భాగమో రాజ్యాంగం చెప్పలేదు. సుప్రీంకోర్టు వివిధ తీర్పుల్లో కొన్ని అంశాలను మౌలిక స్వరూపంగా గుర్తించింది. ఈ జాబితా పూర్తిది కాదు – కోర్టులు కొత్త అంశాలను చేర్చవచ్చు.

• రాజ్య స్వభావానికి సంబంధించినవి:
  1. రాజ్యాంగ ఆధిక్యత (Supremacy of the Constitution).
  2. భారత రాజ్యం సార్వభౌమ, ప్రజాస్వామ్య, గణతంత్ర స్వభావం.
  3. లౌకిక స్వభావం (Secularism).
  4. సమాఖ్య స్వభావం (Federal Character).
  5. దేశ ఐక్యత, సమగ్రత.
  6. సంక్షేమ రాజ్యం (Welfare State).
• ప్రభుత్వ విధానానికి సంబంధించినవి:
  1. అధికారాల విభజన (Separation of Powers) – శాసన, కార్యనిర్వాహక, న్యాయ వ్యవస్థల మధ్య.
  2. పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ విధానం.
  3. స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పక్షపాత ఎన్నికలు.
  4. పరిమిత సవరణ అధికారం (Limited Power of Parliament to Amend).
• న్యాయవ్యవస్థకు సంబంధించినవి:
  1. న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review).
  2. న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత.
  3. ఆర్టికల్స్ 32, 136, 141, 142 కింద సుప్రీంకోర్టు అధికారాలు; ఆర్టికల్స్ 226, 227 కింద హైకోర్టు అధికారాలు.
  4. న్యాయానికి సమర్థవంతమైన అందుబాటు (Effective Access to Justice).
• పౌరులకు సంబంధించినవి:
  1. వ్యక్తి స్వేచ్ఛ, గౌరవం.
  2. చట్టబద్ధ పాలన (Rule of Law).
  3. సమానత్వ సూత్రం.
  4. ప్రాథమిక హక్కులు – ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సమతుల్యం.
  5. కొన్ని ప్రాథమిక హక్కుల సారాంశం (ఆర్టికల్స్ 14, 19, 21 కలిపి ‘స్వర్ణ త్రిభుజం – Golden Triangle’ అంటారు).
• మౌలిక స్వరూపం కానివి (ఉదాహరణ): ఆస్తి హక్కు – అందుకే 44వ సవరణ దాన్ని తొలగించగలిగింది.

100కు పైగా జరిగిన సవరణల్లో కొన్ని పరీక్షల్లో మళ్లీ మళ్లీ అడుగుతారు. సవరణ సంఖ్య, సంవత్సరం, ముఖ్య మార్పును జతలుగా గుర్తుంచుకోవాలి.

• 1వ సవరణ (1951):
  1. 9వ షెడ్యూల్, ఆర్టికల్స్ 15(4), 31A, 31B
  2. వాక్ స్వాతంత్ర్యంపై కొత్త పరిమితులు.
• 7వ సవరణ (1956):
  1. భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ
  2. A, B, C, D రాష్ట్రాల వర్గీకరణ రద్దు
  3. 14 రాష్ట్రాలు, 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు.
• 24వ సవరణ (1971):
  1. ప్రాథమిక హక్కులతో సహా ఏ భాగాన్నైనా సవరించే అధికారం
  2. సవరణ బిల్లుకు రాష్ట్రపతి ఆమోదం తప్పనిసరి.
• 42వ సవరణ (1976):
  1. మినీ రాజ్యాంగం
  2. ప్రవేశికలో సామ్యవాద, లౌకిక, సమగ్రత
  3. ప్రాథమిక విధులు (Part IVA)
  4. కొత్త ఆదేశిక సూత్రాలు.
• 44వ సవరణ (1978):
  1. ఆస్తి హక్కు తొలగింపు (ఆర్టికల్ 300A)
  2. ‘సాయుధ తిరుగుబాటు’
  3. అత్యవసర పరిస్థితిలోనూ ఆర్టికల్స్ 20, 21 రక్షణ.
• 52వ సవరణ (1985): పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం – 10వ షెడ్యూల్.
• 61వ సవరణ (1988): ఓటు వయస్సు 21 నుండి 18 కి తగ్గింపు.
• 73వ సవరణ (1992): పంచాయతీ రాజ్ – Part IX, 11వ షెడ్యూల్ (29 అంశాలు).
• 74వ సవరణ (1992): పట్టణ స్థానిక సంస్థలు – Part IXA, 12వ షెడ్యూల్ (18 అంశాలు).
• 86వ సవరణ (2002): ఆర్టికల్ 21A విద్యా హక్కు, 51A(k).
• 91వ సవరణ (2003):
  1. మంత్రిమండలి పరిమాణం 15%
  2. ఫిరాయింపుల చట్టంలో ‘చీలిక’ మినహాయింపు తొలగింపు.
• 97వ సవరణ (2011): సహకార సంఘాలు – 19(1)(c), 43B, Part IXB.
• 101వ సవరణ (2016): వస్తు సేవల పన్ను (GST).
• 103వ సవరణ (2019): ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు (EWS) 10% రిజర్వేషన్.
• 106వ సవరణ (2023): లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో మహిళలకు మూడో వంతు (33%) సీట్లు – ‘నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్’.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ‘42 – మినీ, 44 – మరమ్మతు, 52 – ఫిరాయింపు, 61 – ఓటు 18, 73/74 – స్థానిక సంస్థలు, 101 – GST’. ఇవి కనీసం గుర్తుంటే చాలా ప్రశ్నలు సులభం.