పార్లమెంటులో బడ్జెట్ ప్రక్రియ (Budget in Parliament)

ప్రభుత్వం ఒక ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఎంత డబ్బు సంపాదిస్తుంది (ఆదాయం), ఎంత ఖర్చు చేస్తుంది (వ్యయం) అని ముందుగా అంచనా వేసి చెప్పే పత్రమే బడ్జెట్ (Budget). రాజ్యాంగంలో ‘బడ్జెట్’ అనే పదం లేదు.

దానికి బదులు ‘వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక (Annual Financial Statement)’ అనే పదం ప్రకరణ 112 లో ఉంది.

• ప్రకరణ 112: ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరం రాష్ట్రపతి పార్లమెంటు ఉభయ సభల ముందు వార్షిక ఆర్థిక నివేదికను ఉంచేలా చేయాలి.
• ఆర్థిక సంవత్సరం: ఏప్రిల్ 1 నుండి మార్చి 31 వరకు.
• బడ్జెట్‌లో ఉండేవి:
  1. సంఘటిత నిధిపై భారమైన వ్యయం (Charged Expenditure) – ఓటింగ్ ఉండదు
  2. సంఘటిత నిధి నుండి చేసే ఇతర వ్యయం – లోక్‌సభ ఓటింగ్ అవసరం
  3. రెవెన్యూ ఖాతా వ్యయం, ఇతర వ్యయం వేర్వేరుగా చూపాలి
• బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టేవారు: కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి, రాష్ట్రపతి తరఫున.
• ముఖ్యమైన మార్పులు:
  1. 2017 నుండి బడ్జెట్ ఫిబ్రవరి 1న ప్రవేశపెడుతున్నారు (అంతకుముందు ఫిబ్రవరి చివరి పనిదినం)
  2. 1999 నుండి బడ్జెట్ సమయం సాయంత్రం 5 నుండి ఉదయం 11 గంటలకు మారింది (యశ్వంత్ సిన్హా)
  3. రైల్వే బడ్జెట్ 1924లో (ఆక్‌వర్త్ కమిటీ సిఫార్సుతో) సాధారణ బడ్జెట్ నుండి విడిపోయింది; 2017లో మళ్లీ సాధారణ బడ్జెట్‌లో కలిపారు
  4. 2021లో మొదటి కాగిత రహిత (Paperless) బడ్జెట్
• చరిత్ర:
  1. బ్రిటిష్ ఇండియాలో మొదటి బడ్జెట్ – జేమ్స్ విల్సన్ (1860)
  2. స్వతంత్ర భారత మొదటి బడ్జెట్ – ఆర్.కె. షణ్ముఖం చెట్టి (26 నవంబర్ 1947)
  3. అత్యధిక బడ్జెట్లు ప్రవేశపెట్టినవారు – మొరార్జీ దేశాయ్ (10)
  4. బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టిన మొదటి మహిళ – ఇందిరాగాంధీ (1970, ప్రధానిగా ఆర్థిక శాఖ నిర్వహిస్తూ); పూర్తికాల మొదటి మహిళా ఆర్థిక మంత్రి – నిర్మలా సీతారామన్

బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టిన వెంటనే అమల్లోకి రాదు. పార్లమెంటులో ఆరు దశలు దాటాలి. ప్రకరణ 114 ప్రకారం ‘చట్టం ద్వారా కేటాయింపు లేకుండా సంఘటిత నిధి నుండి డబ్బు తీయకూడదు’, ప్రకరణ 265 ప్రకారం ‘చట్టబద్ధ అధికారం లేకుండా పన్ను విధించకూడదు’.

• 1. బడ్జెట్ సమర్పణ (Presentation): ఆర్థిక మంత్రి లోక్‌సభలో బడ్జెట్ ప్రసంగం చేస్తారు. అదే సమయంలో రాజ్యసభ ముందు బడ్జెట్ ఉంచుతారు. బడ్జెట్ రోజు చర్చ ఉండదు.
• 2. సాధారణ చర్చ (General Discussion):
  1. రెండు సభల్లోనూ 3–4 రోజులు బడ్జెట్ మొత్తంపై చర్చ
  2. ఈ దశలో కోత తీర్మానాలు, ఓటింగ్ ఉండవు
  3. చర్చ చివర ఆర్థిక మంత్రి సమాధానం ఇస్తారు
• 3. శాఖాపర కమిటీల పరిశీలన (Scrutiny by DRSCs):
  1. సాధారణ చర్చ తర్వాత సభ 3–4 వారాలు వాయిదా పడుతుంది
  2. ఈ సమయంలో 24 శాఖాపర స్థాయీ సంఘాలు ఆయా మంత్రిత్వ శాఖల గ్రాంట్ల డిమాండ్లను పరిశీలిస్తాయి
• 4. గ్రాంట్ల డిమాండ్లపై ఓటింగ్ (Voting on Demands for Grants):
  1. లోక్‌సభలో మాత్రమే (ప్రకరణ 113); రాజ్యసభకు ఓటు హక్కు లేదు
  2. ప్రతి మంత్రిత్వ శాఖ డిమాండ్‌పై విడిగా ఓటింగ్; ఈ దశలో కోత తీర్మానాలు పెట్టవచ్చు
  3. సంఘటిత నిధిపై భారమైన వ్యయం ఓటింగ్‌కు రాదు, చర్చించవచ్చు
  4. చివరి రోజు మిగిలిన అన్ని డిమాండ్లను చర్చ లేకుండా ఒకేసారి ఓటింగ్‌కు పెడతారు – దీన్ని ‘గిలెటిన్ (Guillotine)’ అంటారు
• 5. విభజన బిల్లు ఆమోదం (Appropriation Bill – ప్రకరణ 114):
  1. ఆమోదించిన గ్రాంట్లు, భారమైన వ్యయం కోసం సంఘటిత నిధి నుండి డబ్బు తీయడానికి చట్టపరమైన అనుమతి
  2. దీనికి ఏ సవరణా ప్రతిపాదించకూడదు
• 6. ఫైనాన్స్ బిల్లు ఆమోదం (Finance Bill – ప్రకరణ 117):
  1. బడ్జెట్‌లోని పన్నుల ప్రతిపాదనలకు చట్టబద్ధత; ద్రవ్య బిల్లుగా ఆమోదిస్తారు
  2. తాత్కాలిక పన్నుల వసూలు చట్టం, 1931 ప్రకారం 75 రోజుల్లోపు ఆమోదం పొంది అమల్లోకి రావాలి

బడ్జెట్‌లో ఒక మంత్రిత్వ శాఖ కోరిన గ్రాంట్‌ను తగ్గించమని సభ్యులు ప్రతిపాదించే తీర్మానాన్ని కోత తీర్మానం (Cut Motion) అంటారు. గ్రాంట్ల డిమాండ్లపై ఓటింగ్ దశలో లోక్‌సభలో మాత్రమే ఇవి పెట్టవచ్చు.

ప్రభుత్వ విధానాలపై ప్రతిపక్షం దృష్టి సారించడానికి ఇది మంచి సాధనం.

• పాలసీ కోత తీర్మానం (Policy Cut Motion):
  1. డిమాండ్ మొత్తాన్ని ₹1 కి తగ్గించాలని ప్రతిపాదన
  2. డిమాండ్ వెనుక ఉన్న ప్రభుత్వ విధానాన్ని తిరస్కరిస్తున్నట్టు అర్థం
  3. సభ్యుడు ప్రత్యామ్నాయ విధానాన్ని సూచించవచ్చు
• ఆర్థిక కోత తీర్మానం (Economy Cut Motion):
  1. డిమాండ్ నుండి ఒక నిర్ణీత మొత్తాన్ని తగ్గించాలని ప్రతిపాదన
  2. ఆ మొత్తం ఆదా చేయవచ్చని సభ్యుడి అభిప్రాయం
  3. డిమాండ్‌ను ఆ మొత్తానికి తగ్గించడం లేదా డిమాండ్‌లోని ఒక అంశాన్ని తొలగించడం
• టోకెన్ కోత తీర్మానం (Token Cut Motion):
  1. డిమాండ్ నుండి ₹100 తగ్గించాలని ప్రతిపాదన
  2. ప్రభుత్వ బాధ్యత పరిధిలోని ఒక నిర్దిష్ట ఫిర్యాదు (Grievance) ను తెలియజేయడానికి
• షరతులు:
  1. ఒక డిమాండ్‌కు మాత్రమే సంబంధించి ఉండాలి
  2. స్పష్టంగా ఉండాలి, వాదనలు, పరువు నష్టం కలిగించే మాటలు ఉండకూడదు
  3. రాజ్యాంగ సవరణ సూచించకూడదు
  4. కోర్టుల్లో పెండింగ్‌లో ఉన్న విషయాలు ఉండకూడదు
  5. సభాధ్యక్షుడి అనుమతి కావాలి
• ప్రాముఖ్యం:
  1. డిమాండ్‌పై కేంద్రీకృత చర్చకు అవకాశం
  2. ప్రభుత్వ బాధ్యతను బలపరుస్తుంది
  3. కోత తీర్మానం ఆమోదం పొందితే, ప్రభుత్వం లోక్‌సభ విశ్వాసం కోల్పోయినట్టుగా భావించవచ్చు – ప్రభుత్వం రాజీనామా చేయాల్సి రావచ్చు

బడ్జెట్ ఆమోద ప్రక్రియ సాధారణంగా మే వరకు కొనసాగుతుంది. కానీ ఆర్థిక సంవత్సరం ఏప్రిల్ 1నే మొదలవుతుంది. ఈ మధ్య కాలంలో ప్రభుత్వ ఖర్చుల కోసం ఓట్ ఆన్ అకౌంట్ (Vote on Account) అనే ఏర్పాటు ఉంది.

అలాగే అంచనాలు సరిపోకపోతే అదనపు గ్రాంట్ల ఏర్పాట్లు ఉన్నాయి.

• ఓట్ ఆన్ అకౌంట్ (ప్రకరణ 116):
  1. బడ్జెట్ పూర్తిగా ఆమోదం పొందే వరకు, కొంతకాలం ఖర్చుల కోసం లోక్‌సభ ముందుగానే ఇచ్చే అనుమతి
  2. సాధారణంగా మొత్తం అంచనాలో సుమారు 1/6 వంతు, రెండు నెలల కోసం
  3. ఎన్నికల సంవత్సరంలో ఎక్కువ కాలానికి కూడా తీసుకుంటారు
• మధ్యంతర బడ్జెట్ (Interim Budget):
  1. ఎన్నికల సంవత్సరంలో, కొత్త ప్రభుత్వానికి పూర్తి బడ్జెట్ వదిలేస్తూ, ప్రస్తుత ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టే తాత్కాలిక బడ్జెట్. ఇందులో ఆదాయ-వ్యయ నివేదిక కూడా ఉంటుంది
  2. ఓట్ ఆన్ అకౌంట్ కేవలం ఖర్చుల అనుమతి.
• ప్రకరణ 115 కింద గ్రాంట్లు:
  1. అనుబంధ గ్రాంట్ (Supplementary Grant) – ఆమోదించిన మొత్తం ఆ సంవత్సరానికి సరిపోనప్పుడు
  2. అదనపు గ్రాంట్ (Additional Grant) – బడ్జెట్‌లో లేని కొత్త సేవ కోసం అవసరమైనప్పుడు
  3. అధిక గ్రాంట్ (Excess Grant) – ఆమోదించిన దానికంటే ఎక్కువ ఖర్చు చేసినప్పుడు. ముందుగా ప్రజా పద్దుల సంఘం (PAC) ఆమోదం కావాలి
• ప్రకరణ 116 కింద గ్రాంట్లు:
  1. ఓట్ ఆన్ అకౌంట్ (Vote on Account)
  2. విశ్వాస గ్రాంట్ (Vote of Credit) – వివరాలు చెప్పలేని అనూహ్య అవసరాలకు ‘ఖాళీ చెక్కు’ లాంటిది
  3. అసాధారణ గ్రాంట్ (Exceptional Grant) – ఏ ఆర్థిక సంవత్సరానికీ చెందని ప్రత్యేక ప్రయోజనం కోసం
• టోకెన్ గ్రాంట్ (Token Grant): కొత్త సేవకు అవసరమైన డబ్బును ఇతర చోట్ల నుండి మళ్లించి (Re-appropriation) సమకూర్చుకున్నప్పుడు, ₹100 టోకెన్ మొత్తానికి లోక్‌సభ ఆమోదం తీసుకోవడం.

కేంద్ర ప్రభుత్వ డబ్బు అంతా మూడు నిధుల్లో ఉంటుంది – సంఘటిత నిధి, ప్రజా ఖాతా, ఆగంతుక నిధి. వీటిలో అతి పెద్దది, అతి ముఖ్యమైనది భారత సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund of India). ఇది ప్రకరణ 266(1) లో ఉంది.

• సంఘటిత నిధిలో జమ అయ్యేవి:
  1. కేంద్ర ప్రభుత్వానికి వచ్చే అన్ని పన్నుల ఆదాయం
  2. ప్రభుత్వం తీసుకునే అన్ని రుణాలు (ట్రెజరీ బిల్లులు, అప్పులు)
  3. ప్రభుత్వం ఇచ్చిన రుణాల తిరిగి చెల్లింపులు
• ఖర్చు నియమం: పార్లమెంటు చట్టం (విభజన చట్టం) లేకుండా సంఘటిత నిధి నుండి ఒక్క రూపాయి కూడా తీయకూడదు.
• రాష్ట్రాలకు: ప్రతి రాష్ట్రానికి కూడా తన సొంత సంఘటిత నిధి ఉంటుంది (ప్రకరణ 266(1)).
• భారమైన వ్యయం (Charged Expenditure – ప్రకరణ 112(3)):
  1. సంఘటిత నిధిపై నేరుగా భారం
  2. లోక్‌సభ ఓటింగ్ ఉండదు, చర్చించవచ్చు. ముఖ్యమైనవి:
• రాష్ట్రపతి జీతభత్యాలు, కార్యాలయ ఖర్చులు
• రాజ్యసభ ఛైర్మన్, డిప్యూటీ ఛైర్మన్, లోక్‌సభ స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ జీతభత్యాలు
• సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల జీతభత్యాలు, పెన్షన్లు
• హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల పెన్షన్లు (జీతాలు రాష్ట్ర సంఘటిత నిధి నుండి)
• కాగ్ (CAG) జీతభత్యాలు, పెన్షన్
• భారత ప్రభుత్వ రుణాల వడ్డీ, తిరిగి చెల్లింపులు
• కోర్టు తీర్పుల ప్రకారం చెల్లించాల్సిన మొత్తాలు
• ఎందుకు ఓటింగ్ లేదు: ఈ పదవుల స్వతంత్రతను కాపాడటానికి. ప్రభుత్వం లేదా పార్లమెంటు జీతం ఆపేస్తామని ఒత్తిడి చేయకుండా ఉండటానికి.
• ఆడిట్: సంఘటిత నిధి ఖాతాలను కాగ్ ఆడిట్ చేస్తారు.

సంఘటిత నిధి కాకుండా కేంద్ర ప్రభుత్వానికి మరో రెండు నిధులు ఉన్నాయి – ప్రజా ఖాతా (Public Account), ఆగంతుక నిధి (Contingency Fund). పరీక్షల్లో ఈ మూడు నిధుల మధ్య తేడాలు తరచూ అడుగుతారు.

• ప్రజా ఖాతా (ప్రకరణ 266(2)):
  1. ప్రభుత్వం దగ్గర ఉండే, కానీ ప్రభుత్వానికి సొంతం కాని డబ్బు – ప్రభుత్వం బ్యాంకర్‌గా మాత్రమే వ్యవహరిస్తుంది
  2. ఉదాహరణలు: ప్రావిడెంట్ ఫండ్ (PF), చిన్న పొదుపు ఖాతాలు, న్యాయ డిపాజిట్లు, రెమిటెన్సులు
  3. ఈ ఖాతా నుండి చెల్లింపులకు పార్లమెంటు అనుమతి అవసరం లేదు; కార్యనిర్వాహక చర్యతోనే జరుగుతాయి
  4. రాష్ట్రాలకు కూడా ప్రజా ఖాతా ఉంటుంది
• ఆగంతుక నిధి (ప్రకరణ 267):
  1. అనుకోని, అత్యవసర ఖర్చుల కోసం; పార్లమెంటు ఆమోదం వచ్చే వరకు వాడుకోవడానికి
  2. పార్లమెంటు చేసిన భారత ఆగంతుక నిధి చట్టం, 1950 ప్రకారం ఏర్పడింది
  3. రాష్ట్రపతి అధీనంలో ఉంటుంది; ఆయన తరఫున ఆర్థిక కార్యదర్శి (Finance Secretary) నిర్వహిస్తారు
  4. రాష్ట్రపతి ముందస్తు చెల్లింపులు (Advances) చేయవచ్చు; తర్వాత పార్లమెంటు ఆమోదం పొంది సంఘటిత నిధి నుండి తిరిగి జమ చేస్తారు
  5. ప్రస్తుత నిధి మొత్తం ₹30,000 కోట్లు (2021 నుండి; అంతకుముందు ₹500 కోట్లు)
  6. రాష్ట్రాల ఆగంతుక నిధులు – గవర్నర్ అధీనంలో (ప్రకరణ 267(2))
• మూడు నిధుల పోలిక:
  1. సంఘటిత నిధి – ప్రకరణ 266(1); అతి పెద్దది; ఖర్చుకు పార్లమెంటు అనుమతి తప్పనిసరి
  2. ప్రజా ఖాతా – ప్రకరణ 266(2); ప్రభుత్వం ట్రస్టీ మాత్రమే; పార్లమెంటు అనుమతి అవసరం లేదు
  3. ఆగంతుక నిధి – ప్రకరణ 267; అత్యవసర ఖర్చులకు; రాష్ట్రపతి అధీనం