నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog)

నీతి ఆయోగ్ గురించి తెలుసుకోవాలంటే ముందు దాని స్థానంలో ఉన్న ప్రణాళికా సంఘం (Planning Commission) గురించి తెలియాలి. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత దేశ ఆర్థిక అభివృద్ధిని పంచవర్ష ప్రణాళికల (Five Year Plans) ద్వారా నడిపించింది ఈ సంఘమే.

• ఏర్పాటు: 15 మార్చి 1950 – కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం (Cabinet Resolution) ద్వారా.
• ఇది రాజ్యాంగ సంస్థ కాదు, చట్టబద్ధ సంస్థ కూడా కాదు.
• 1946లో కె.సి. నియోగి అధ్యక్షతన ఏర్పడిన సలహా ప్రణాళికా బోర్డు (Advisory Planning Board) సిఫారసుతో ఏర్పడింది.
• అధ్యక్షుడు: ప్రధానమంత్రి. మొదటి అధ్యక్షుడు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.
• మొదటి ఉపాధ్యక్షుడు: గుల్జారీలాల్ నందా (Gulzarilal Nanda).
• జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (National Development Council – NDC): 1952లో ఏర్పడింది. పంచవర్ష ప్రణాళికలకు తుది ఆమోదం ఇచ్చేది. ప్రధాని అధ్యక్షుడు, ముఖ్యమంత్రులు సభ్యులు.
• పంచవర్ష ప్రణాళికలు:
  1. మొదటి ప్రణాళిక: 1951–56 (వ్యవసాయానికి ప్రాధాన్యం, హారోడ్–డోమర్ నమూనా).
  2. రెండో ప్రణాళిక: 1956–61 (పరిశ్రమలకు ప్రాధాన్యం, పి.సి. మహలనోబిస్ నమూనా).
  3. చివరి ప్రణాళిక: 12వ పంచవర్ష ప్రణాళిక (2012–17).
• విమర్శలు:
  1. పై నుండి కిందికి (Top-down) ప్రణాళిక
  2. అన్ని రాష్ట్రాలకూ ఒకే నమూనా (One size fits all)
  3. రాష్ట్రాలకు నిధుల కేటాయింపులో ఎక్కువ నియంత్రణ.
• రద్దు ప్రకటన: 15 ఆగస్టు 2014న ఎర్రకోట నుండి ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో కొత్త సంస్థ ఏర్పాటు చేస్తామని ప్రకటించారు.

నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog – National Institution for Transforming India) 1 జనవరి 2015న ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో ఏర్పడింది. ఇది ప్రభుత్వానికి విధానాలపై సలహా ఇచ్చే 'థింక్ ట్యాంక్ (Think Tank)'.

• పూర్తి పేరు: National Institution for Transforming India (భారత్‌ను మార్చే జాతీయ సంస్థ). 'ఆయోగ్' అంటే హిందీలో 'కమిషన్'. 'నీతి' అంటే 'విధానం'.
• ఏర్పాటు తేదీ: 1 జనవరి 2015.
• ఏర్పాటు విధానం: కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం (Cabinet Resolution) ద్వారా.
• ప్రణాళికా సంఘం లాగానే ఇది కూడా రాజ్యాంగేతర (Non-constitutional), చట్టేతర (Non-statutory) సంస్థ.
• మొదటి సమావేశం: పాలక మండలి (Governing Council) మొదటి సమావేశం 8 ఫిబ్రవరి 2015న జరిగింది.
• మూల సూత్రం – సహకార సమాఖ్య విధానం (Cooperative Federalism): రాష్ట్రాలను సమాన భాగస్వాములుగా చూస్తూ, కలిసి నిర్ణయాలు తీసుకోవడం.
• పోటీ సమాఖ్య విధానం (Competitive Federalism): రాష్ట్రాలకు సూచీలు (Indices), ర్యాంకులు ఇచ్చి, అభివృద్ధిలో పోటీ పడేలా ప్రోత్సహించడం.
• కింది నుండి పైకి (Bottom-up) విధానం: గ్రామ స్థాయిలో ప్రణాళికలు వేసి, వాటిని పై స్థాయిలకు కలపడం.
• ముఖ్యమైన తేడా: నీతి ఆయోగ్‌కు రాష్ట్రాలకు నిధులు కేటాయించే అధికారం లేదు. ఆ అధికారం ఇప్పుడు ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ దగ్గర ఉంది.
• పంచవర్ష ప్రణాళికల స్థానంలో: 15 ఏళ్ల దార్శనికత (Vision), 7 ఏళ్ల వ్యూహం (Strategy), 3 ఏళ్ల కార్యాచరణ ప్రణాళిక (Action Agenda) విధానం తెచ్చారు. ఇప్పుడు 'వికసిత్ భారత్ @2047' లక్ష్యంపై పని చేస్తోంది.

నీతి ఆయోగ్ నిర్మాణంలో ప్రధానమంత్రి నుండి ముఖ్యమంత్రుల వరకు, నిపుణుల నుండి కేంద్ర మంత్రుల వరకు అందరూ ఉంటారు. ఈ నిర్మాణంపై పరీక్షల్లో తరచూ ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• చైర్‌పర్సన్ (Chairperson): భారత ప్రధానమంత్రి – పదవిరీత్యా (Ex-officio).
• ఉపాధ్యక్షుడు (Vice-Chairperson): ప్రధానమంత్రి నియమిస్తారు. కేబినెట్ మంత్రి హోదా ఉంటుంది.
• మొదటి ఉపాధ్యక్షుడు: అరవింద్ పనగారియా (Arvind Panagariya).
• పూర్తికాల సభ్యులు (Full-time Members): సహాయ మంత్రి (Minister of State) హోదా ఉంటుంది.
• పార్ట్-టైమ్ సభ్యులు (Part-time Members): గరిష్టంగా 2 మంది. ప్రముఖ విశ్వవిద్యాలయాలు, పరిశోధనా సంస్థల నుండి, రొటేషన్ పద్ధతిలో.
• పదవిరీత్యా సభ్యులు (Ex-officio Members): ప్రధానమంత్రి నామినేట్ చేసే గరిష్టంగా 4 మంది కేంద్ర మంత్రులు.
• ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారి (CEO): భారత ప్రభుత్వ కార్యదర్శి (Secretary) హోదాలో, నిర్ణీత కాలానికి ప్రధానమంత్రి నియమిస్తారు.
• మొదటి CEO: సింధుశ్రీ ఖుల్లర్ (Sindhushree Khullar).
• ప్రత్యేక ఆహ్వానితులు (Special Invitees): సంబంధిత రంగాల్లో నిపుణులను ప్రధానమంత్రి నామినేట్ చేస్తారు.
• కార్యదర్శి వర్గం (Secretariat): అవసరమైనంత మంది సిబ్బంది.
• అనుబంధ సంస్థలు:
  1. అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ (Atal Innovation Mission – AIM) – 2016.
  2. అభివృద్ధి పర్యవేక్షణ & మూల్యాంకన కార్యాలయం (Development Monitoring and Evaluation Office – DMEO).
  3. నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ లేబర్ ఎకనామిక్స్ రీసెర్చ్ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ (NILERD).

నీతి ఆయోగ్‌లో రాష్ట్రాలకు నేరుగా భాగస్వామ్యం కల్పించే వేదిక పాలక మండలి (Governing Council). ఇదే నీతి ఆయోగ్ సహకార సమాఖ్య విధానానికి అసలైన రూపం.

• పాలక మండలి (Governing Council) సభ్యులు:
  1. ప్రధానమంత్రి (అధ్యక్షుడు).
  2. అన్ని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు.
  3. శాసనసభ ఉన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల (ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి, జమ్మూ కాశ్మీర్) ముఖ్యమంత్రులు.
  4. ఇతర కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్లు/అడ్మినిస్ట్రేటర్లు.
  5. పదవిరీత్యా సభ్యులు, ఉపాధ్యక్షుడు, పూర్తికాల సభ్యులు, ప్రత్యేక ఆహ్వానితులు.
• పాత్ర: జాతీయ ప్రాధాన్యతలు, అభివృద్ధి లక్ష్యాలపై కేంద్రం–రాష్ట్రాలు కలిసి చర్చించే వేదిక. ఇది ప్రణాళికా సంఘం కాలంలోని జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (NDC) పాత్రను పోలి ఉంటుంది.
• మొదటి సమావేశం: 8 ఫిబ్రవరి 2015.
• ప్రాంతీయ మండళ్లు (Regional Councils):
  1. ఒకటి కంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలు లేదా ఒక ప్రాంతాన్ని ప్రభావితం చేసే నిర్దిష్ట సమస్యల పరిష్కారానికి ఏర్పాటు చేస్తారు.
  2. నిర్ణీత కాలానికి మాత్రమే ఉంటాయి.
  3. ఆ ప్రాంత రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్లు సభ్యులు.
  4. ప్రధానమంత్రి లేదా ఆయన నామినేట్ చేసిన వ్యక్తి అధ్యక్షత వహిస్తారు.
• నీతి ఆయోగ్ రెండు హబ్‌లు:
  1. టీమ్ ఇండియా హబ్ (Team India Hub) – కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య సమన్వయం.
  2. జ్ఞానం & ఆవిష్కరణ హబ్ (Knowledge and Innovation Hub) – థింక్ ట్యాంక్ పాత్ర.
• ఉప బృందాలు: ముఖ్యమంత్రులతో ఉప బృందాలు (Sub-groups) – ఉదాహరణకు కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల హేతుబద్ధీకరణపై, స్వచ్ఛ భారత్‌పై, నైపుణ్యాభివృద్ధిపై ఏర్పాటు చేశారు.

నీతి ఆయోగ్ ప్రధాన పని – కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు వ్యూహాత్మక, సాంకేతిక సలహాలు ఇవ్వడం. అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు ఎలా అమలవుతున్నాయో పర్యవేక్షించి, మూల్యాంకనం చేయడం.

• ముఖ్య లక్ష్యాలు:
  1. రాష్ట్రాల చురుకైన భాగస్వామ్యంతో జాతీయ అభివృద్ధి ప్రాధాన్యతలపై ఉమ్మడి దార్శనికత (Shared Vision) రూపొందించడం.
  2. బలమైన రాష్ట్రాలే బలమైన దేశాన్ని నిర్మిస్తాయనే నమ్మకంతో సహకార సమాఖ్య విధానాన్ని ప్రోత్సహించడం.
  3. గ్రామ స్థాయిలో విశ్వసనీయమైన ప్రణాళికలు వేసే విధానం అభివృద్ధి చేయడం.
  4. జాతీయ భద్రతా ప్రయోజనాలను ఆర్థిక విధానంలో భాగం చేయడం.
  5. ఆర్థిక ప్రగతి ఫలాలు అందని బలహీన వర్గాలపై ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టడం.
  6. మేధావులు, విద్యాసంస్థలు, విధాన పరిశోధనా సంస్థల భాగస్వామ్యంతో జ్ఞాన, ఆవిష్కరణ వ్యవస్థను నిర్మించడం.
  7. కార్యక్రమాల అమలును పర్యవేక్షించి, మూల్యాంకనం (Monitoring and Evaluation) చేయడం.
  8. సాంకేతికతను మెరుగుపరచడం, సామర్థ్య నిర్మాణం (Capacity Building).
• థింక్ ట్యాంక్ పాత్ర: ప్రభుత్వానికి 'విధాన సలహా సంస్థ'గా పని చేస్తుంది. దీని సలహాలు ప్రభుత్వానికి కట్టుబడి ఉండవు.
• ప్రణాళికా సంఘం vs నీతి ఆయోగ్ ముఖ్య తేడాలు:
  1. ప్రణాళికా సంఘం – నిధుల కేటాయింపు అధికారం ఉండేది; నీతి ఆయోగ్‌కు లేదు.
  2. ప్రణాళికా సంఘం – పై నుండి కిందికి; నీతి ఆయోగ్ – కింది నుండి పైకి.
  3. ప్రణాళికా సంఘంలో రాష్ట్రాల పాత్ర NDC సమావేశాలకే పరిమితం; నీతి ఆయోగ్‌లో పాలక మండలి ద్వారా ఎక్కువ భాగస్వామ్యం.
  4. రెండూ మంత్రివర్గ తీర్మానం ద్వారా ఏర్పడినవే – రెండూ రాజ్యాంగేతర, చట్టేతర సంస్థలు.

నీతి ఆయోగ్ రాష్ట్రాల మధ్య ఆరోగ్యకరమైన పోటీ పెంచడానికి వివిధ రంగాల్లో సూచీలు (Indices) విడుదల చేస్తుంది. ఈ సూచీలు, కార్యక్రమాలు పోటీ పరీక్షల్లో, కరెంట్ అఫైర్స్‌లో తరచూ వస్తాయి.

• ముఖ్య కార్యక్రమాలు:
  1. అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ (AIM) – 2016; పాఠశాలల్లో అటల్ టింకరింగ్ ల్యాబ్స్ (Atal Tinkering Labs), అటల్ ఇంక్యుబేషన్ సెంటర్లు.
  2. ఆకాంక్షాత్మక జిల్లాల కార్యక్రమం (Aspirational Districts Programme) – 2018; దేశంలో వెనుకబడిన 112 జిల్లాల అభివృద్ధి.
  3. ఆకాంక్షాత్మక బ్లాకుల కార్యక్రమం (Aspirational Blocks Programme) – 2023; 500 బ్లాకులు.
  4. మహిళా పారిశ్రామికవేత్తల వేదిక (Women Entrepreneurship Platform – WEP).
• ముఖ్య సూచీలు (Indices):
  1. SDG ఇండియా ఇండెక్స్ (SDG India Index) – సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలపై రాష్ట్రాల పనితీరు; మొదట 2018లో విడుదల.
  2. సమగ్ర నీటి నిర్వహణ సూచీ (Composite Water Management Index).
  3. పాఠశాల విద్యా నాణ్యత సూచీ (School Education Quality Index).
  4. రాష్ట్రాల ఆరోగ్య సూచీ (State Health Index).
  5. భారత ఆవిష్కరణ సూచీ (India Innovation Index).
  6. ఎగుమతుల సన్నద్ధత సూచీ (Export Preparedness Index).
  7. బహుళ కోణాల పేదరిక సూచీ (National Multidimensional Poverty Index – MPI).
  8. ఆర్థిక ఆరోగ్య సూచీ (Fiscal Health Index) – 2025లో మొదటిసారి.
• ఆకాంక్షాత్మక జిల్లాల ప్రమాణాలు: ఆరోగ్యం & పోషకాహారం, విద్య, వ్యవసాయం & నీటి వనరులు, ఆర్థిక చేరిక & నైపుణ్యాభివృద్ధి, మౌలిక సదుపాయాలు.
• వికసిత్ భారత్ @2047: స్వాతంత్ర్యానికి 100 ఏళ్లు పూర్తయ్యే 2047 నాటికి భారత్‌ను అభివృద్ధి చెందిన దేశంగా మార్చే దార్శనిక పత్రం తయారీలో నీతి ఆయోగ్ ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తోంది.