పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం – 10వ షెడ్యూల్ (Anti-Defection Law)

ఒక పార్టీ టికెట్‌పై గెలిచిన ప్రజాప్రతినిధి డబ్బు లేదా పదవుల కోసం మరో పార్టీలోకి మారడాన్ని పార్టీ ఫిరాయింపు (Defection) అంటారు. ఇది ఓటరు తీర్పును అవమానించడమే కాకుండా ప్రభుత్వాలను అస్థిరం చేస్తుంది.

దీనిని అరికట్టడానికే పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం వచ్చింది.

• 'ఆయా రామ్ గయా రామ్' (Aaya Ram Gaya Ram): 1967లో హర్యానా MLA గయా లాల్ (Gaya Lal) తక్కువ సమయంలో పలుమార్లు పార్టీలు మారారు. అప్పటి నుండి ఫిరాయింపులకు ఈ పదం వాడుకలోకి వచ్చింది.
• 1967 తర్వాత పరిస్థితి: 1967 సార్వత్రిక ఎన్నికల తర్వాత అనేక రాష్ట్రాల్లో పెద్ద సంఖ్యలో ఫిరాయింపులు జరిగి ప్రభుత్వాలు కూలిపోయాయి.
• 52వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1985:
  1. రాజీవ్ గాంధీ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నప్పుడు తెచ్చారు.
  2. రాజ్యాంగానికి 10వ షెడ్యూల్ (Tenth Schedule) ను చేర్చింది – దీనినే 'పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం' అంటారు.
  3. ఆర్టికల్స్ 101, 102 (పార్లమెంటు), 190, 191 (రాష్ట్ర శాసనసభలు) లను సవరించింది.
  4. 1 మార్చి 1985 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది.
• రాజకీయ పార్టీల ప్రస్తావన: మూల రాజ్యాంగంలో 'రాజకీయ పార్టీ' అనే పదం లేదు. 52వ సవరణ ద్వారానే తొలిసారి రాజ్యాంగంలో పార్టీల ప్రస్తావన వచ్చింది.
• ఎవరికి వర్తిస్తుంది?: పార్లమెంటు రెండు సభలు, రాష్ట్ర శాసనసభలు, శాసనమండళ్ల సభ్యులకు.
• పంచాయతీ, మున్సిపల్ సభ్యులకు 10వ షెడ్యూల్ వర్తించదు (వారికి రాష్ట్ర చట్టాలు ఉండవచ్చు).
• రెండు దశలు:
  1. 52వ సవరణ (1985) మొదటి చట్టం
  2. 91వ సవరణ (2003) దాన్ని మరింత కఠినం చేసింది.

10వ షెడ్యూల్ పేరా 2 ప్రకారం ఒక సభ్యుడు ఏ పరిస్థితుల్లో సభ్యత్వం కోల్పోతాడో స్పష్టంగా చెప్పారు. సభ్యులను మూడు రకాలుగా విభజించి నియమాలు పెట్టారు – పార్టీ సభ్యులు, స్వతంత్ర సభ్యులు, నామినేటెడ్ సభ్యులు.

• రాజకీయ పార్టీ సభ్యులు – ఈ సందర్భాల్లో అనర్హులవుతారు:
• తన పార్టీ సభ్యత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా వదులుకుంటే (Voluntarily gives up membership). బహిరంగంగా రాజీనామా చేయకపోయినా, ప్రవర్తన ద్వారా కూడా ఇది నిర్ధారించవచ్చు.
• పార్టీ ఆదేశానికి (Whip) వ్యతిరేకంగా సభలో ఓటు వేస్తే లేదా ఓటింగ్‌కు గైర్హాజరైతే (Abstain) – పార్టీ ముందస్తు అనుమతి లేకుండా.
• మినహాయింపు: అలాంటి ఓటును పార్టీ 15 రోజుల్లోగా క్షమిస్తే (Condone) అనర్హత ఉండదు.
• స్వతంత్ర సభ్యులు (Independent Members): ఎన్నికైన తర్వాత ఏదైనా రాజకీయ పార్టీలో చేరితే అనర్హులు.
• నామినేటెడ్ సభ్యులు (Nominated Members): సభలో స్థానం తీసుకున్న తేదీ నుండి 6 నెలల తర్వాత ఏదైనా పార్టీలో చేరితే అనర్హులు.
• 6 నెలల లోపు ఏదైనా పార్టీలో చేరవచ్చు – అప్పుడు ఆ పార్టీ సభ్యుడిగానే పరిగణిస్తారు.
• విప్ (Whip) అంటే?: సభలో ఒక అంశంపై ఎలా ఓటు వేయాలో పార్టీ తన సభ్యులకు ఇచ్చే ఆదేశం. 'విప్' పదం బ్రిటిష్ పార్లమెంటరీ పద్ధతి నుండి వచ్చింది.
• సభ బయటి ప్రవర్తన: పార్టీ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలు కూడా 'స్వచ్ఛందంగా సభ్యత్వం వదులుకోవడం'గా పరిగణించవచ్చని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది (రవి ఎస్. నాయక్ కేసు, 1994).
• బహిష్కరణ (Expulsion): పార్టీ ఒక సభ్యుడిని బహిష్కరిస్తే, అతను సభలో ఆ పార్టీ సభ్యుడిగానే కొనసాగుతాడు – బహిష్కరణ వల్ల మాత్రమే అనర్హత రాదు.

అన్ని పార్టీ మార్పులనూ చట్టం శిక్షించదు. కొన్ని సందర్భాల్లో పార్టీ మారినా అనర్హత ఉండదు. ఈ మినహాయింపులే చట్టంలోని పెద్ద లొసుగులుగా కూడా విమర్శలు ఎదుర్కొంటున్నాయి.

• విలీనం (Merger) – పేరా 4:
  1. ఒక రాజకీయ పార్టీ మరో పార్టీలో విలీనమైతే, ఆ శాసనసభా పక్షం (Legislature Party) లోని కనీసం మూడింట రెండు వంతుల (2/3) సభ్యులు ఆ విలీనానికి అంగీకరిస్తే – వారికి అనర్హత ఉండదు.
  2. విలీనాన్ని అంగీకరించని సభ్యులు వేరే గ్రూపుగా కొనసాగవచ్చు – వారికీ అనర్హత ఉండదు.
• చీలిక (Split) – పేరా 3 (తొలగించారు):
  1. 1985 చట్టంలో శాసనసభా పక్షంలో 1/3 సభ్యులు విడిపోయి కొత్త గ్రూపు ఏర్పాటు చేస్తే అనర్హత ఉండేది కాదు.
  2. ఇది సామూహిక ఫిరాయింపులకు దారి తీయడంతో 91వ సవరణ (2003) ఈ 'చీలిక' మినహాయింపును తొలగించింది.
  3. ఇప్పుడు మిగిలిన ఏకైక మినహాయింపు – 2/3 సభ్యులతో విలీనం.
• సభాధ్యక్షులు (Presiding Officers) – పేరా 5:
  1. లోక్‌సభ స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్, రాజ్యసభ డిప్యూటీ ఛైర్మన్, శాసనసభ స్పీకర్/డిప్యూటీ స్పీకర్, శాసనమండలి ఛైర్మన్/డిప్యూటీ ఛైర్మన్.
  2. ఈ పదవికి ఎన్నికైన తర్వాత నిష్పక్షపాతంగా ఉండటానికి తమ పార్టీ సభ్యత్వాన్ని వదులుకుంటే అనర్హత లేదు.
  3. పదవి నుండి దిగిపోయిన తర్వాత మళ్లీ ఆ పార్టీలో చేరవచ్చు.
• విమర్శ: 2/3 విలీనం నియమం వల్ల 'ఒక్కొక్కరిగా' మారితే అనర్హత వస్తుంది కానీ 'గుంపుగా' మారితే రాదు – అంటే వ్యక్తిగత ఫిరాయింపును శిక్షించి సామూహిక ఫిరాయింపును అనుమతిస్తోందనే విమర్శ ఉంది.

ఒక సభ్యుడు ఫిరాయించాడా లేదా అని ఎవరు నిర్ణయిస్తారు? 10వ షెడ్యూల్ ఈ అధికారాన్ని ఆ సభ అధ్యక్షుడికే ఇచ్చింది. ఈ నిబంధనపైనే ఎక్కువ వివాదాలు, కోర్టు కేసులు వచ్చాయి.

• పేరా 6 – నిర్ణయాధికారం:
  1. లోక్‌సభ/శాసనసభ సభ్యుల అనర్హత – స్పీకర్ (Speaker) నిర్ణయిస్తారు.
  2. రాజ్యసభ/శాసనమండలి సభ్యుల అనర్హత – ఛైర్మన్ (Chairman) నిర్ణయిస్తారు.
  3. స్పీకర్/ఛైర్మన్‌పైనే ఫిర్యాదు వస్తే – సభ ఎన్నుకున్న మరో సభ్యుడు నిర్ణయిస్తారు.
• పేరా 7 – కోర్టుల జోక్యంపై నిషేధం: స్పీకర్ నిర్ణయం అంతిమం, కోర్టులు జోక్యం చేసుకోకూడదని చెప్పింది. కానీ కిహోటో హోలోహన్ కేసు (1992)లో సుప్రీంకోర్టు దీనిని చెల్లనిదిగా ప్రకటించింది.
• పేరా 8 – నియమాలు:
  1. ఈ షెడ్యూల్ అమలుకు సభాధ్యక్షుడు నియమాలు (Rules) రూపొందిస్తారు
  2. వాటిని సభ ముందు ఉంచాలి.
• స్పీకర్ ఒక ట్రిబ్యునల్ (Tribunal): అనర్హత కేసు విచారించేటప్పుడు స్పీకర్ పాక్షిక న్యాయ అధికారి (Quasi-judicial authority) గా వ్యవహరిస్తారు. కాబట్టి ఆయన నిర్ణయం న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review) కు లోబడి ఉంటుంది.
• కాలపరిమితి లేకపోవడం – పెద్ద సమస్య:
  1. 10వ షెడ్యూల్‌లో స్పీకర్ ఎన్ని రోజుల్లో నిర్ణయించాలో చెప్పలేదు.
  2. దీంతో కొన్ని రాష్ట్రాల్లో స్పీకర్లు ఏళ్ల తరబడి నిర్ణయం తీసుకోకుండా ఉన్నారు.
  3. కైశాం మేఘచంద్ర సింగ్ కేసు (2020, మణిపూర్): అనర్హత పిటిషన్లను సాధారణంగా 3 నెలల్లో నిర్ణయించాలని, స్వతంత్ర సంస్థకు ఈ అధికారం ఇవ్వడాన్ని పార్లమెంటు పరిశీలించాలని సుప్రీంకోర్టు సూచించింది.
• గవర్నర్/రాష్ట్రపతి పాత్ర లేదు: సాధారణ అనర్హతల (ఆర్టికల్ 103, 192) లో రాష్ట్రపతి/గవర్నర్ ఎన్నికల సంఘం సలహాతో నిర్ణయిస్తారు. కానీ ఫిరాయింపు అనర్హత మాత్రం స్పీకర్/ఛైర్మన్ చేతిలోనే.

10వ షెడ్యూల్ రాజ్యాంగబద్ధతను సవాలు చేస్తూ వచ్చిన అత్యంత ముఖ్యమైన కేసు ఇది. ఈ తీర్పు చట్టాన్ని సమర్థిస్తూనే, స్పీకర్ అధికారానికి న్యాయ సమీక్ష అనే హద్దు పెట్టింది.

• కేసు పేరు: కిహోటో హోలోహన్ vs జాచిల్హు & ఇతరులు (Kihoto Hollohan vs Zachillhu and Others), 1992. ఇది నాగాలాండ్‌కు సంబంధించిన కేసు.
• ధర్మాసనం: సుప్రీంకోర్టు 5 మంది న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం.
• సవాలు చేసిన అంశాలు:
  1. 10వ షెడ్యూల్ సభ్యుల భావ ప్రకటనా స్వేచ్ఛను హరిస్తుందా?
  2. స్పీకర్ నిర్ణయం అంతిమం అనే పేరా 7 చెల్లుతుందా?
• తీర్పు ముఖ్యాంశాలు:
  1. 10వ షెడ్యూల్ రాజ్యాంగబద్ధమే – ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేస్తుంది; సభ్యుల హక్కులను అన్యాయంగా హరించదు.
  2. పేరా 7 (కోర్టుల జోక్యంపై నిషేధం) చెల్లదు. ఇది హైకోర్టు, సుప్రీంకోర్టు అధికారాలను ప్రభావితం చేస్తుంది కాబట్టి ఆర్టికల్ 368(2) ప్రకారం సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం (Ratification) కావాలి – అది జరగలేదు.
  3. మిగిలిన 10వ షెడ్యూల్‌ను పేరా 7 నుండి విడదీయవచ్చు (Doctrine of Severability) – కాబట్టి మిగతా చట్టం చెల్లుతుంది.
  4. స్పీకర్ ఒక ట్రిబ్యునల్‌గా వ్యవహరిస్తారు; ఆయన నిర్ణయాన్ని దురుద్దేశం (Mala fides), సహజ న్యాయ సూత్రాల ఉల్లంఘన, రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన వంటి కారణాలపై కోర్టులు సమీక్షించవచ్చు.
  5. స్పీకర్ నిర్ణయం తీసుకోక ముందే కోర్టులు జోక్యం చేసుకోకూడదు.
• ప్రాముఖ్యత: స్పీకర్ నిర్ణయం 'అంతిమం' కాదు, 'న్యాయ సమీక్షకు లోబడి' ఉంటుంది అనే సూత్రాన్ని స్థాపించింది. తర్వాతి ఫిరాయింపు కేసులన్నింటికీ ఇదే ఆధారం.

1985 చట్టం తర్వాత కూడా 'చీలిక' పేరుతో సామూహిక ఫిరాయింపులు కొనసాగాయి. పదవుల ఆశతోనే ఎక్కువ ఫిరాయింపులు జరుగుతున్నాయని గుర్తించి, 2003లో వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వం 91వ సవరణ ద్వారా చట్టాన్ని కఠినం చేసింది.

• చీలిక మినహాయింపు తొలగింపు: 10వ షెడ్యూల్ పేరా 3 (1/3 సభ్యుల చీలిక) ను తొలగించింది. ఇప్పుడు 2/3 విలీనం మాత్రమే మినహాయింపు.
• మంత్రిమండలి పరిమాణంపై పరిమితి:
  1. ఆర్టికల్ 75(1A): కేంద్ర మంత్రిమండలిలో ప్రధానమంత్రితో సహా మొత్తం మంత్రుల సంఖ్య లోక్‌సభ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో 15% మించకూడదు.
  2. ఆర్టికల్ 164(1A): రాష్ట్ర మంత్రిమండలిలో ముఖ్యమంత్రితో సహా మంత్రుల సంఖ్య శాసనసభ మొత్తం సభ్యుల్లో 15% మించకూడదు.
  3. కానీ రాష్ట్రంలో ముఖ్యమంత్రితో సహా మంత్రుల సంఖ్య కనీసం 12 ఉండాలి.
• ఫిరాయింపుదారులకు మంత్రి పదవి నిషేధం:
  1. ఆర్టికల్ 75(1B) (కేంద్రం), 164(1B) (రాష్ట్రం): ఫిరాయింపు కారణంగా అనర్హుడైన సభ్యుడు, తన పదవీకాలం ముగిసే వరకు లేదా మళ్లీ ఎన్నికయ్యే వరకు మంత్రి కాలేడు.
• లాభదాయక రాజకీయ పదవి నిషేధం – ఆర్టికల్ 361B: ఫిరాయింపు కారణంగా అనర్హుడైనవారు అదే కాలంలో ఏ లాభదాయక రాజకీయ పదవి (Remunerative Political Post) కూడా చేపట్టకూడదు – ఉదా: ప్రభుత్వ సంస్థల ఛైర్మన్ పదవులు.
• ఎందుకు 15%?: పెద్ద మంత్రివర్గాలు ఏర్పాటు చేసి ఫిరాయింపుదారులకు మంత్రి పదవులు బహుమతిగా ఇవ్వడాన్ని అరికట్టడానికి.

కిహోటో హోలోహన్ తర్వాత కూడా 10వ షెడ్యూల్‌లోని అస్పష్టతలపై సుప్రీంకోర్టు అనేక తీర్పులు ఇచ్చింది. 'స్వచ్ఛందంగా సభ్యత్వం వదులుకోవడం' అంటే ఏమిటి, స్పీకర్ ఎప్పుడు నిర్ణయించాలి, విప్ ఎవరు ఇవ్వాలి వంటి ప్రశ్నలకు ఇవి సమాధానాలు ఇచ్చాయి.

• రవి ఎస్. నాయక్ vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1994):
  1. 'స్వచ్ఛందంగా సభ్యత్వం వదులుకోవడం' అంటే అధికారికంగా రాజీనామా చేయడమే కాదు.
  2. సభ్యుడి ప్రవర్తన (Conduct) ద్వారా కూడా అతను పార్టీని వదిలాడని నిర్ధారించవచ్చు.
• జి. విశ్వనాథన్ కేసు (1996):
  1. పార్టీ బహిష్కరించిన సభ్యుడు సభలో ఆ పార్టీ సభ్యుడిగానే పరిగణించబడతాడు
  2. అతను మరో పార్టీలో చేరితే అనర్హుడవుతాడు.
• నబమ్ రెబియా కేసు (2016, అరుణాచల్ ప్రదేశ్): తన తొలగింపు తీర్మానం (Removal Notice) పెండింగ్‌లో ఉన్న స్పీకర్ అనర్హత పిటిషన్లపై నిర్ణయం తీసుకోకూడదని తీర్పు.
• కైశాం మేఘచంద్ర సింగ్ vs మణిపూర్ స్పీకర్ (2020):
  1. అనర్హత పిటిషన్లను సాధారణంగా 3 నెలల్లో పరిష్కరించాలి
  2. ఈ అధికారాన్ని స్పీకర్ నుండి స్వతంత్ర ట్రిబ్యునల్‌కు ఇవ్వాలని పార్లమెంటు ఆలోచించాలని సూచన.
• సుభాష్ దేశాయ్ vs మహారాష్ట్ర గవర్నర్ ప్రిన్సిపల్ సెక్రటరీ (మే 2023):
  1. శివసేన చీలిక సందర్భంలో వచ్చిన తీర్పు.
  2. విప్‌ను నియమించేది రాజకీయ పార్టీ (Political Party) – శాసనసభా పక్షం (Legislature Party) కాదు.
  3. అనర్హత పిటిషన్లపై స్పీకరే నిర్ణయించాలి; నబమ్ రెబియా తీర్పును పెద్ద ధర్మాసనానికి పంపింది.
• సాధారణ సూత్రం:
  1. పార్టీ చీలిక ఇప్పుడు ఫిరాయింపులకు రక్షణ కాదు
  2. 2/3 విలీనం మాత్రమే రక్షణ.

పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం రాజకీయ స్థిరత్వం తెచ్చినప్పటికీ, అనేక లోపాలు ఉన్నాయి. ఇవి పరీక్షల్లో, ముఖ్యంగా గ్రూప్ 1 మెయిన్స్ వంటి వివరణాత్మక ప్రశ్నల్లో ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• చట్టం వల్ల లాభాలు:
  1. ప్రభుత్వాలకు స్థిరత్వం (Stability).
  2. పార్టీ క్రమశిక్షణ పెరిగింది; ఓటరు తీర్పుకు గౌరవం.
  3. డబ్బు, పదవుల కోసం వ్యక్తిగత ఫిరాయింపులు తగ్గాయి.
• విమర్శలు:
  1. సభ్యుల భావ ప్రకటనా స్వేచ్ఛ తగ్గింది – ప్రతి అంశంపై విప్ పాటించాల్సి రావడంతో సొంత అభిప్రాయం చెప్పలేకపోతున్నారు.
  2. సామూహిక ఫిరాయింపులు (2/3 విలీనం) ఆగలేదు – రిసార్ట్ రాజకీయాలు పెరిగాయి.
  3. స్పీకర్ పక్షపాతం; నిర్ణయానికి కాలపరిమితి లేకపోవడం.
  4. సభ బయటి పార్టీ వ్యతిరేక ప్రవర్తనపై స్పష్టత లేదు.
  5. అనర్హత భయంతో ఫిరాయించేవారు ముందే రాజీనామా చేసి, ఉప ఎన్నికల్లో కొత్త పార్టీ తరఫున పోటీ చేస్తున్నారు.
• సంస్కరణ సూచనలు:
  1. దినేష్ గోస్వామి కమిటీ (1990): అనర్హతను స్వచ్ఛందంగా పార్టీ వదులుకోవడం, విశ్వాస/అవిశ్వాస తీర్మానాల్లో విప్‌కు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేయడం వరకు పరిమితం చేయాలి. నిర్ణయం ఎన్నికల సంఘం సలహాతో రాష్ట్రపతి/గవర్నర్ తీసుకోవాలి.
  2. లా కమిషన్ 170వ నివేదిక (1999): ఎన్నికలకు ముందు ఏర్పడిన కూటములను ఒకే పార్టీగా పరిగణించాలి; చీలిక, విలీనం మినహాయింపులు తొలగించాలి.
  3. ఎన్నికల సంఘం: అనర్హతపై నిర్ణయం ECI సలహాతో రాష్ట్రపతి/గవర్నర్ తీసుకోవాలని సూచించింది.
  4. సుప్రీంకోర్టు (2020): స్వతంత్ర ట్రిబ్యునల్ ఏర్పాటు ఆలోచించాలని సూచన.
• ఆర్టికల్ 102(2), 191(2): 10వ షెడ్యూల్ కింద అనర్హతకు రాజ్యాంగ ఆధారం ఈ నిబంధనలే.