రాజ్యాంగ ముఖ్య లక్షణాలు (Salient Features)

రాజ్యాంగాలు రెండు రకాలు – లిఖిత (Written), అలిఖిత (Unwritten). అమెరికా రాజ్యాంగం లిఖితం, బ్రిటన్ రాజ్యాంగం అలిఖితం. భారత రాజ్యాంగం లిఖిత రాజ్యాంగం మాత్రమే కాదు, ప్రపంచంలోని అన్ని లిఖిత రాజ్యాంగాల్లో అతి సుదీర్ఘమైనది కూడా.

• మొదట్లో (1949): ప్రవేశిక, 395 ఆర్టికల్స్, 22 భాగాలు, 8 షెడ్యూళ్లు.
• ఇప్పుడు: అనేక సవరణల తర్వాత సుమారు 470 ఆర్టికల్స్, 25 భాగాలు, 12 షెడ్యూళ్లు. (కొత్త ఆర్టికల్స్‌కు 21A, 51A లాగా అక్షరాలు జోడించారు, కాబట్టి చివరి ఆర్టికల్ సంఖ్య ఇంకా 395 గానే ఉంది.)
• ఇంత పెద్దదిగా ఉండడానికి కారణాలు:
  1. భౌగోళిక కారణాలు: దేశం విస్తీర్ణం, వైవిధ్యం చాలా ఎక్కువ.
  2. చారిత్రక కారణం: భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935 ప్రభావం. ఆ చట్టమే చాలా పెద్దది.
  3. కేంద్రం, రాష్ట్రాలకు ఒకే రాజ్యాంగం. అమెరికాలో లాగా రాష్ట్రాలకు వేర్వేరు రాజ్యాంగాలు లేవు.
  4. రాజ్యాంగ సభలో న్యాయ నిపుణుల ఆధిపత్యం – ప్రతి విషయాన్ని వివరంగా రాశారు.
  5. ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు ఆదేశిక సూత్రాలు, పరిపాలనా వివరాలు కూడా రాజ్యాంగంలోనే చేర్చారు.
  6. ఎస్సీ, ఎస్టీ, వెనుకబడిన వర్గాలు, ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక నిబంధనలు.
• వివిధ ఆధారాల నుండి: ప్రపంచంలోని అనేక రాజ్యాంగాల మంచి అంశాలు తీసుకోవడం కూడా దీనికి ఒక కారణం. అందుకే దీన్ని 'అరువుల సంచి (Bag of Borrowings)' అని కొందరు విమర్శించారు.

సవరించడం కష్టమైన రాజ్యాంగాన్ని దృఢ రాజ్యాంగం (Rigid Constitution) అంటారు – ఉదా: అమెరికా. సాధారణ చట్టం లాగే సులభంగా మార్చగలిగే దాన్ని సరళ రాజ్యాంగం (Flexible Constitution) అంటారు – ఉదా: బ్రిటన్. భారత రాజ్యాంగం ఈ రెండింటి కలయిక.

• ఆర్టికల్ 368: రాజ్యాంగ సవరణ విధానం ఈ ఆర్టికల్‌లో ఉంది (భాగం XX). ఈ విధానాన్ని దక్షిణాఫ్రికా నుండి తీసుకున్నారు.
• మూడు రకాల సవరణలు:
  1. సాధారణ మెజారిటీ (Simple Majority): పార్లమెంటు సాధారణ చట్టం లాగే మార్చవచ్చు. ఇవి ఆర్టికల్ 368 కిందికి రావు. ఉదా: కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు (ఆర్టికల్ 2, 3, 4), పౌరసత్వం, రాష్ట్ర శాసన మండళ్ల ఏర్పాటు/రద్దు.
  2. ప్రత్యేక మెజారిటీ (Special Majority): ప్రతి సభలో మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీ + హాజరై ఓటు వేసిన వారిలో మూడింట రెండు వంతులు. ఉదా: ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు.
  3. ప్రత్యేక మెజారిటీ + సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం: సమాఖ్య స్వభావానికి సంబంధించిన అంశాలు. ఉదా: రాష్ట్రపతి ఎన్నిక, కేంద్ర–రాష్ట్ర అధికారాల విభజన, సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులు, పార్లమెంటులో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం.
• పరిమితి: పార్లమెంటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించవచ్చు, కానీ దాని మౌలిక స్వరూపాన్ని (Basic Structure) మార్చకూడదు – కేశవానంద భారతి కేసు (1973).
• సమతుల్యం: భారత రాజ్యాంగం మరీ దృఢమూ కాదు, మరీ సరళమూ కాదు – ఈ రెండింటి మధ్య సమతుల్యం ఉంది.

సమాఖ్య (Federation) అంటే కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రెండూ ఉండి, రాజ్యాంగం వాటి మధ్య అధికారాలను పంచడం. ఏకకేంద్ర (Unitary) వ్యవస్థలో అధికారం అంతా కేంద్రం చేతిలోనే ఉంటుంది. భారత రాజ్యాంగంలో రెండింటి లక్షణాలూ ఉన్నాయి.

కానీ 'సమాఖ్య (Federation)' అనే పదం రాజ్యాంగంలో ఎక్కడా లేదు.

• ఆర్టికల్ 1: భారతదేశాన్ని 'రాష్ట్రాల యూనియన్ (Union of States)' అని పేర్కొంది.
• సమాఖ్య లక్షణాలు (Federal Features):
  1. రెండు స్థాయిల ప్రభుత్వాలు (కేంద్రం, రాష్ట్రాలు)
  2. మూడు జాబితాల ద్వారా అధికారాల విభజన (7వ షెడ్యూల్)
  3. లిఖిత రాజ్యాంగం, రాజ్యాంగ ఆధిపత్యం
  4. దృఢ రాజ్యాంగం
  5. స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ
  6. ద్విసభా విధానం
• ఏకకేంద్ర లక్షణాలు (Unitary Features):
  1. బలమైన కేంద్రం, అవశిష్ట అధికారాలు కేంద్రానికి
  2. కేంద్రం, రాష్ట్రాలకు ఒకే రాజ్యాంగం
  3. ఏక పౌరసత్వం
  4. రాజ్యాంగ సరళత
  5. ఏకీకృత న్యాయవ్యవస్థ
  6. కేంద్రం గవర్నర్‌ను నియమించడం
  7. అఖిల భారత సర్వీసులు (IAS, IPS)
  8. అత్యవసర పరిస్థితి నిబంధనలు
  9. రాజ్యసభలో రాష్ట్రాలకు సమాన ప్రాతినిధ్యం లేకపోవడం
• నిపుణుల వర్ణనలు:
  1. కె.సి. వేర్ (K.C. Wheare): 'అర్ధ సమాఖ్య (Quasi-Federal)'
  2. గ్రాన్‌విల్ ఆస్టిన్: 'సహకార సమాఖ్య (Cooperative Federalism)'
  3. ఐవర్ జెన్నింగ్స్: 'బలమైన కేంద్రీకరణ ధోరణి గల సమాఖ్య'
• సుప్రీంకోర్టు: సమాఖ్య వ్యవస్థ రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో భాగం – ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసు (1994).

భారత రాజ్యాంగం అమెరికా అధ్యక్ష తరహా విధానం (Presidential System) కాకుండా బ్రిటిష్ పార్లమెంటరీ విధానాన్ని ఎంచుకుంది. దీన్ని 'వెస్ట్‌మినిస్టర్ నమూనా (Westminster Model)', 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం', 'కేబినెట్ ప్రభుత్వం' అని కూడా అంటారు.

ఇది కేంద్రంలోనూ, రాష్ట్రాల్లోనూ ఉంది.

• శాసన–కార్యనిర్వాహక సహకారం: ఈ విధానంలో శాసనవ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ దగ్గరగా కలిసి పనిచేస్తాయి. మంత్రులు పార్లమెంటు సభ్యులే అయి ఉండాలి.
• ముఖ్య లక్షణాలు:
  1. నామమాత్రపు, నిజమైన కార్యనిర్వాహకులు: రాష్ట్రపతి నామమాత్రపు అధిపతి, ప్రధానమంత్రి నిజమైన అధిపతి.
  2. మెజారిటీ పార్టీ పాలన
  3. లోక్‌సభకు మంత్రిమండలి సమష్టి బాధ్యత (Collective Responsibility) – ఆర్టికల్ 75(3)
  4. మంత్రులు పార్లమెంటు సభ్యత్వం కలిగి ఉండాలి
  5. ప్రధానమంత్రి లేదా ముఖ్యమంత్రి నాయకత్వం
  6. దిగువ సభ (లోక్‌సభ) రద్దు చేసే వీలు
• బ్రిటన్‌కు తేడా:
  1. బ్రిటన్‌లో పార్లమెంటు సార్వభౌమం. భారత పార్లమెంటు అధికారాలు రాజ్యాంగానికి లోబడి ఉంటాయి.
  2. బ్రిటన్‌లో వంశపారంపర్య రాజు/రాణి. భారతదేశంలో ఎన్నికైన రాష్ట్రపతి (గణతంత్రం).
• పార్లమెంటు సార్వభౌమాధికారం + న్యాయ ఆధిపత్యం కలయిక:
  1. బ్రిటన్ పార్లమెంటు సార్వభౌమాధికారం, అమెరికా న్యాయ ఆధిపత్యం – ఈ రెండింటి మధ్య మార్గాన్ని మన రాజ్యాంగం ఎంచుకుంది. పార్లమెంటు చట్టాలను సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేయవచ్చు
  2. పార్లమెంటు రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగాన్ని మార్చవచ్చు.
• ఎందుకు ఎంచుకున్నారు?: బ్రిటిష్ పాలనలో ఈ విధానం భారతీయులకు అలవాటు. అలాగే ఇది బాధ్యతాయుతంగా ఉంటుందని రాజ్యాంగ సభ భావించింది.

అమెరికాలో కేంద్ర చట్టాలకు సమాఖ్య కోర్టులు, రాష్ట్ర చట్టాలకు రాష్ట్ర కోర్టులు వేర్వేరుగా ఉంటాయి. భారతదేశంలో అలా కాదు. దేశమంతా ఒకే న్యాయవ్యవస్థ పిరమిడ్ లాగా ఉంటుంది. అదే సమయంలో అది ప్రభుత్వం నుండి స్వతంత్రంగా పనిచేస్తుంది.

• ఏకీకృత న్యాయవ్యవస్థ (Integrated Judiciary):
  1. అగ్రభాగంలో: సుప్రీంకోర్టు (Supreme Court)
  2. మధ్యలో: రాష్ట్రాల హైకోర్టులు (High Courts)
  3. కింది స్థాయిలో: జిల్లా కోర్టులు, ఇతర దిగువ కోర్టులు (Subordinate Courts)
  4. ఈ ఒకే వ్యవస్థ కేంద్ర చట్టాలను, రాష్ట్ర చట్టాలను రెండింటినీ అమలు చేస్తుంది.
• సుప్రీంకోర్టు పాత్ర:
  1. దేశంలో అత్యున్నత అప్పీలు న్యాయస్థానం
  2. పౌరుల ప్రాథమిక హక్కుల రక్షకుడు (ఆర్టికల్ 32)
  3. రాజ్యాంగ సంరక్షకుడు (Guardian of the Constitution)
• స్వతంత్రతకు రాజ్యాంగ రక్షణలు:
  1. న్యాయమూర్తుల పదవీ భద్రత (Security of Tenure) – అభిశంసన లాంటి కఠిన విధానంతోనే తొలగింపు
  2. నిర్ణీత సేవా నిబంధనలు – పదవిలో ఉండగా వారికి నష్టం కలిగేలా మార్చకూడదు
  3. జీతభత్యాలు భారత సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund of India) నుండి – పార్లమెంటు ఓటింగ్ అవసరం లేదు
  4. న్యాయమూర్తుల ప్రవర్తనపై శాసనసభల్లో చర్చ నిషేధం
  5. పదవీ విరమణ తర్వాత ప్రాక్టీస్‌పై పరిమితులు
  6. కోర్టు ధిక్కారానికి శిక్షించే అధికారం
  7. కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ నుండి న్యాయవ్యవస్థ వేరు – ఆర్టికల్ 50 (ఆదేశిక సూత్రం)
• న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review): చట్టాలు, ప్రభుత్వ చర్యలు రాజ్యాంగ విరుద్ధమైతే చెల్లవని ప్రకటించే అధికారం సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులకు ఉంది.

భారత రాజ్యాంగంలో పౌరుల హక్కులు, ప్రభుత్వానికి మార్గదర్శక సూత్రాలు, పౌరుల బాధ్యతలు – ఈ మూడూ వేర్వేరు భాగాల్లో ఉన్నాయి. ఈ మూడింటి కలయిక మన రాజ్యాంగానికి ఒక ప్రత్యేక లక్షణం.

• ప్రాథమిక హక్కులు (Fundamental Rights) – భాగం III, ఆర్టికల్ 12–35:
• మొదట్లో 7 హక్కులు. ఆస్తి హక్కును 44వ సవరణ (1978) ద్వారా తొలగించారు. ఇప్పుడు 6 ప్రాథమిక హక్కులు.
• ఆస్తి హక్కు ఇప్పుడు ఆర్టికల్ 300A కింద చట్టపరమైన హక్కు (Legal Right) మాత్రమే.
• ఆరు హక్కులు: సమానత్వం (14–18), స్వేచ్ఛ (19–22), పీడనను నిరోధించే హక్కు (23–24), మత స్వేచ్ఛ (25–28), సాంస్కృతిక & విద్యా హక్కులు (29–30), రాజ్యాంగ పరిహార హక్కు (32).
• ఇవి న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోవచ్చు (Justiciable).
• ఆర్టికల్ 32ను అంబేద్కర్ 'రాజ్యాంగ హృదయం, ఆత్మ (Heart and Soul)' అన్నారు.
• రాజ్య విధాన ఆదేశిక సూత్రాలు (DPSP) – భాగం IV, ఆర్టికల్ 36–51:
• సంక్షేమ రాజ్యం (Welfare State) లక్ష్యంగా ప్రభుత్వానికి మార్గదర్శకాలు.
• న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోలేము (Non-justiciable).
• అంబేద్కర్ వీటిని రాజ్యాంగంలోని 'నూతన లక్షణం (Novel Feature)' అన్నారు.
• ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సమతుల్యం రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపం – మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980).
• ప్రాథమిక విధులు (Fundamental Duties) – భాగం IV-A, ఆర్టికల్ 51A:
• అసలు రాజ్యాంగంలో లేవు. స్వరణ్ సింగ్ కమిటీ సిఫారసుతో 42వ సవరణ (1976) ద్వారా చేర్చారు.
• మొదట 10 విధులు. 86వ సవరణ (2002) ద్వారా 11వ విధి (6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు విద్యా అవకాశం కల్పించడం తల్లిదండ్రుల బాధ్యత) చేర్చారు.
• ఇవి కూడా న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించలేనివి.

భారతదేశం అనేక మతాలు, కులాలు, భాషల దేశం. అందుకే అందరినీ సమానంగా చూసేందుకు రాజ్యాంగం లౌకికత, అందరికీ ఓటు హక్కు, ఒకే పౌరసత్వం అనే మూడు ముఖ్య లక్షణాలను ఇచ్చింది.

• లౌకిక రాజ్యం (Secular State):
  1. రాజ్యానికి అధికారిక మతం ఉండదు. అన్ని మతాలను సమానంగా గౌరవిస్తుంది.
  2. భారత లౌకికత సానుకూల భావన (Positive Concept) – మతానికి దూరంగా ఉండడం కాదు, అన్ని మతాలకు సమాన గౌరవం.
  3. 'లౌకిక (Secular)' అనే పదాన్ని 42వ సవరణ (1976) ద్వారా ప్రవేశికలో చేర్చారు.
  4. సంబంధిత ఆర్టికల్స్: 14, 15, 16, 25–28 (మత స్వేచ్ఛ), 29, 30, 44 (ఉమ్మడి పౌర స్మృతి – ఆదేశిక సూత్రం).
  5. లౌకికత మౌలిక స్వరూపంలో భాగం – ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసు (1994).
• సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కు (Universal Adult Franchise) – ఆర్టికల్ 326:
• కులం, మతం, లింగం, ఆస్తి, విద్య వంటి తేడాలు లేకుండా నిర్ణీత వయసు నిండిన ప్రతి పౌరుడికీ ఓటు హక్కు.
• మొదట ఓటు వయసు 21 సంవత్సరాలు. 61వ సవరణ (1988) ద్వారా 18 సంవత్సరాలకు తగ్గించారు (1989 నుండి అమలు).
• 1935 చట్టం కింద సుమారు 10% మందికే ఓటు హక్కు ఉండేది. మన రాజ్యాంగం మొదటి రోజు నుండే అందరికీ ఇచ్చింది – ఇది సాహసోపేతమైన నిర్ణయం.
• ఏక పౌరసత్వం (Single Citizenship):
  1. భారతదేశంలో కేంద్రం, రాష్ట్రాలు రెండూ ఉన్నా పౌరసత్వం ఒక్కటే – భారత పౌరసత్వం. బ్రిటన్ నుండి తీసుకున్నారు.
  2. అమెరికాలో ద్వంద్వ పౌరసత్వం (దేశ + రాష్ట్ర పౌరసత్వం) ఉంది.

ప్రజాస్వామ్యం సక్రమంగా నడవడానికి రాజ్యాంగం కొన్ని స్వతంత్ర సంస్థలను ఏర్పాటు చేసింది. దేశ భద్రత కోసం అత్యవసర నిబంధనలు ఇచ్చింది. తర్వాత సవరణల ద్వారా గ్రామ, పట్టణ స్థాయి స్థానిక ప్రభుత్వాలకూ రాజ్యాంగ హోదా ఇచ్చింది.

• స్వతంత్ర సంస్థలు (Independent Bodies):
  1. భారత ఎన్నికల సంఘం (Election Commission) – ఆర్టికల్ 324
  2. కంప్ట్రోలర్ & ఆడిటర్ జనరల్ (CAG) – ఆర్టికల్ 148
  3. కేంద్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (UPSC) – ఆర్టికల్ 315
  4. రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు (SPSC) – ఆర్టికల్ 315
  5. వీటికి పదవీ భద్రత, నిర్ణీత సేవా నిబంధనలు ఇచ్చి స్వతంత్రంగా ఉంచారు.
• అత్యవసర నిబంధనలు (Emergency Provisions) – భాగం XVIII:
• జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (National Emergency) – ఆర్టికల్ 352: యుద్ధం, బాహ్య దురాక్రమణ, సాయుధ తిరుగుబాటు
• రాష్ట్రపతి పాలన (President’s Rule) – ఆర్టికల్ 356, 365: రాష్ట్రాల్లో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైనప్పుడు
• ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి (Financial Emergency) – ఆర్టికల్ 360: ఇప్పటివరకు ఎప్పుడూ విధించలేదు
• అత్యవసర సమయంలో కేంద్రం సర్వశక్తిమంతమవుతుంది, సమాఖ్య వ్యవస్థ ఏకకేంద్రంగా మారుతుంది.
• మూడంచెల ప్రభుత్వం (Three-tier Government):
  1. మొదట్లో రాజ్యాంగంలో కేంద్రం, రాష్ట్రాలు అనే రెండు అంచెలే ఉన్నాయి.
  2. 73వ సవరణ (1992): పంచాయతీలు – భాగం IX, 11వ షెడ్యూల్ (29 అంశాలు).
  3. 74వ సవరణ (1992): పురపాలక సంస్థలు – భాగం IX-A, 12వ షెడ్యూల్ (18 అంశాలు).
  4. ప్రపంచంలో ఏ ఇతర సమాఖ్య రాజ్యాంగంలోనూ లేని ప్రత్యేకత ఇది.
• సహకార సంఘాలు (Co-operative Societies): 97వ సవరణ (2011) ద్వారా రాజ్యాంగ హోదా.
• సంఘాలు ఏర్పాటు చేసుకునే హక్కు – ఆర్టికల్ 19(1)(c)
• ఆదేశిక సూత్రం – ఆర్టికల్ 43B
• భాగం IX-B