లోటు రకాలు & ప్రభుత్వ రుణం (Deficits & Public Debt)

ప్రభుత్వ ఖర్చు దాని ఆదాయం కంటే ఎక్కువైతే లోటు (Deficit) ఏర్పడుతుంది. ఏ ఖర్చును, ఏ ఆదాయాన్ని పోలుస్తున్నామనే దాన్ని బట్టి లోటుకు వేర్వేరు పేర్లు ఉంటాయి. ముందుగా అన్ని సూత్రాలు ఒకేచోట చూద్దాం.

• బడ్జెట్ లోటు (Budget Deficit) = మొత్తం వ్యయం − మొత్తం రాబడులు (రుణాలు కాకుండా).
• ఒకప్పుడు దీనిని అడ్‌హాక్ ట్రెజరీ బిల్లుల (Ad hoc Treasury Bills) ద్వారా RBI నుండి పూడ్చేవారు
• 1 ఏప్రిల్ 1997 నుండి అడ్‌హాక్ ట్రెజరీ బిల్లులు రద్దు
• వాటి స్థానంలో వేస్ అండ్ మీన్స్ అడ్వాన్సులు (Ways and Means Advances – WMA)
• రెవెన్యూ లోటు (Revenue Deficit) = రెవెన్యూ వ్యయం − రెవెన్యూ రాబడులు.
• ఎఫెక్టివ్ రెవెన్యూ లోటు (Effective Revenue Deficit) = రెవెన్యూ లోటు − మూలధన ఆస్తుల సృష్టికి ఇచ్చిన గ్రాంట్లు.
• ద్రవ్య లోటు / కోశ లోటు (Fiscal Deficit) = మొత్తం వ్యయం − (రెవెన్యూ రాబడులు + అప్పు కాని మూలధన రాబడులు) = ప్రభుత్వ మొత్తం రుణ అవసరం.
• ప్రాథమిక లోటు (Primary Deficit) = ద్రవ్య లోటు − వడ్డీ చెల్లింపులు.
• ద్రవ్యీకృత లోటు (Monetised Deficit) = ప్రభుత్వానికి RBI ఇచ్చిన నికర రుణం (RBI ద్వారా పూడ్చిన లోటు భాగం).
• కొలమానం: లోటును ఎప్పుడూ GDP శాతంగా చెబుతారు – ఉదా: "ద్రవ్య లోటు GDPలో 4.4%".

రెవెన్యూ లోటు (Revenue Deficit) అంటే ప్రభుత్వ రోజువారీ ఖర్చులకు (జీతాలు, వడ్డీ, సబ్సిడీలు) సరిపడా రెవెన్యూ ఆదాయం రాకపోవడం. అంటే ప్రభుత్వం వినియోగ ఖర్చుల కోసం కూడా అప్పు చేస్తోందని అర్థం.

• సూత్రం: రెవెన్యూ లోటు = రెవెన్యూ వ్యయం − రెవెన్యూ రాబడులు.
• రెవెన్యూ రాబడులు: పన్ను రాబడి + పన్నేతర రాబడి.
• రెవెన్యూ వ్యయం: వడ్డీ, జీతాలు, పెన్షన్లు, సబ్సిడీలు, రాష్ట్రాలకు గ్రాంట్లు.
• ఎందుకు ప్రమాదకరం?:
  1. అప్పు తీసుకుని ఆస్తులు సృష్టించకుండా ఖర్చు చేస్తే, భవిష్యత్తులో ఆ అప్పు తీర్చే ఆదాయం రాదు
  2. వడ్డీ భారం పెరుగుతుంది, అది మళ్లీ రెవెన్యూ వ్యయం పెంచుతుంది – ఒక విష వలయం
  3. మూలధన వ్యయానికి (అభివృద్ధికి) డబ్బు తగ్గుతుంది
• FRBM లక్ష్యం:
  1. FRBM చట్టం 2003 మొదట రెవెన్యూ లోటును 2008-09 నాటికి సున్నా చేయాలని నిర్దేశించింది
  2. 2008 ప్రపంచ ఆర్థిక సంక్షోభం వల్ల ఆ లక్ష్యం వాయిదా పడింది.
• రెవెన్యూ మిగులు (Revenue Surplus): రెవెన్యూ రాబడులు రెవెన్యూ వ్యయం కంటే ఎక్కువ ఉంటే – ఆర్థిక ఆరోగ్యానికి మంచి సంకేతం.
• ఆర్థిక సంఘాలు: రాష్ట్రాల రెవెన్యూ లోటు పూడ్చడానికి ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుపై కేంద్రం "రెవెన్యూ లోటు గ్రాంట్లు (Revenue Deficit Grants)" ఇస్తుంది (ఆర్టికల్ 275).

కేంద్రం రాష్ట్రాలకు ఇచ్చే కొన్ని గ్రాంట్లు రోడ్లు, పాఠశాలలు వంటి ఆస్తులు కట్టడానికి వాడతారు. కానీ లెక్కల్లో అవి రెవెన్యూ వ్యయంగా నమోదవుతాయి. ఈ లోపాన్ని సరిచేయడానికి వచ్చినదే ఎఫెక్టివ్ రెవెన్యూ లోటు.

• సూత్రం: ఎఫెక్టివ్ రెవెన్యూ లోటు = రెవెన్యూ లోటు − మూలధన ఆస్తుల సృష్టికి గ్రాంట్లు (Grants for Creation of Capital Assets).
• ప్రవేశం: 2011-12 కేంద్ర బడ్జెట్‌లో అప్పటి ఆర్థిక మంత్రి ప్రణబ్ ముఖర్జీ ప్రవేశపెట్టారు.
• FRBM సవరణ 2012: ఎఫెక్టివ్ రెవెన్యూ లోటును FRBM చట్టంలో లక్ష్యంగా చేర్చారు.
• ఉదాహరణలు – ఆస్తుల సృష్టికి గ్రాంట్లు:
  1. ప్రధాన మంత్రి గ్రామ సడక్ యోజన కింద రోడ్ల నిర్మాణానికి రాష్ట్రాలకు నిధులు
  2. పాఠశాల భవనాలు, ఆసుపత్రుల నిర్మాణానికి గ్రాంట్లు
• ఉపయోగం: ప్రభుత్వ రెవెన్యూ లోటులో నిజంగా "వినియోగం" కోసం ఎంత, "ఆస్తుల" కోసం ఎంత అనేది స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
• తర్వాత మార్పు:
  1. ఎన్.కె. సింగ్ FRBM సమీక్ష కమిటీ (2017) ఎఫెక్టివ్ రెవెన్యూ లోటును లక్ష్యంగా వదిలేయాలని సూచించింది
  2. 2018 FRBM సవరణలో దాన్ని లక్ష్యాల నుండి తొలగించారు.

ద్రవ్య లోటు (Fiscal Deficit) ప్రభుత్వ ఆర్థిక ఆరోగ్యాన్ని చూపే అత్యంత ముఖ్యమైన సూచిక. ఒక సంవత్సరంలో ప్రభుత్వం మొత్తం ఎంత అప్పు చేయాల్సి వచ్చిందో ఇది చెబుతుంది.

• సూత్రం: ద్రవ్య లోటు = మొత్తం వ్యయం − (రెవెన్యూ రాబడులు + అప్పు కాని మూలధన రాబడులు).
• అప్పు కాని మూలధన రాబడులు = ఇచ్చిన రుణాల రికవరీ + పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ (Disinvestment)
• సరళంగా: ద్రవ్య లోటు = ప్రభుత్వ మొత్తం రుణాలు (Total Borrowings).
• ఎలా పూడుస్తారు?: మార్కెట్ రుణాలు (G-Secs, ట్రెజరీ బిల్లులు), చిన్న పొదుపు నిధులు (NSSF), విదేశీ రుణాలు, ప్రజా ఖాతా నిధులు.
• ప్రభావాలు:
  1. క్రౌడింగ్ అవుట్ (Crowding Out) – ప్రభుత్వం ఎక్కువ అప్పు తీసుకుంటే ప్రైవేట్ రంగానికి రుణాలు తగ్గి, వడ్డీ రేట్లు పెరుగుతాయి
  2. ద్రవ్యోల్బణం, భవిష్యత్తులో వడ్డీ భారం పెరుగుదల
• మంచి లోటు vs చెడ్డ లోటు:
  1. అప్పు మూలధన వ్యయానికి (మౌలిక సదుపాయాలు) వాడితే వృద్ధి పెరుగుతుంది
  2. రెవెన్యూ వ్యయానికి వాడితే సమస్య.
• FRBM లక్ష్యం: GDPలో 3%.
• ఇటీవలి లక్ష్యాలు:
  1. 2021-22 బడ్జెట్‌లో 2025-26 నాటికి ద్రవ్య లోటును GDPలో 4.5% కంటే తక్కువకు తేవాలని లక్ష్యం పెట్టారు
  2. బడ్జెట్ 2025-26 అంచనా – 4.4%. 2026-27 నుండి రుణ-GDP నిష్పత్తిని ప్రధాన లక్ష్యంగా (Debt Anchor) తీసుకుంటామని బడ్జెట్ 2025-26 ప్రకటించింది.

ద్రవ్య లోటులో పెద్ద భాగం గతంలో చేసిన అప్పుల వడ్డీ. ఆ వడ్డీని తీసేస్తే ప్రస్తుత ప్రభుత్వ విధానాల వల్ల ఎంత లోటు వచ్చిందో తెలుస్తుంది. అదే ప్రాథమిక లోటు.

• ప్రాథమిక లోటు (Primary Deficit) = ద్రవ్య లోటు − వడ్డీ చెల్లింపులు.
• ప్రస్తుత సంవత్సరం విధానాల వల్ల వచ్చిన లోటును చూపుతుంది
• ప్రాథమిక లోటు సున్నా అంటే – ప్రభుత్వం కేవలం పాత అప్పుల వడ్డీ కోసమే అప్పు చేస్తోంది
• ప్రాథమిక మిగులు (Primary Surplus) అంటే – వడ్డీ కాకుండా మిగతా ఖర్చులన్నీ ఆదాయంతోనే నడుస్తున్నాయి
• ద్రవ్యీకృత లోటు (Monetised Deficit): ప్రభుత్వ లోటును RBI నేరుగా పూడ్చిన భాగం (RBI ప్రభుత్వానికి ఇచ్చిన నికర రుణం పెరుగుదల).
• దీనివల్ల ఆర్థిక వ్యవస్థలో డబ్బు సరఫరా నేరుగా పెరిగి ద్రవ్యోల్బణం వస్తుంది
• లోటు ద్రవ్యీకరణ (Deficit Financing): భారత్‌లో దీని అర్థం – RBI నుండి అప్పు తీసుకుని (కొత్త కరెన్సీ ముద్రించి) లోటు పూడ్చడం.
• పరిమితి: FRBM చట్టం ప్రకారం సాధారణంగా ప్రభుత్వం ప్రాథమిక మార్కెట్‌లో RBI నుండి నేరుగా రుణం తీసుకోకూడదు (కొన్ని మినహాయింపులు – escape clause సందర్భాల్లో).
• వేస్ అండ్ మీన్స్ అడ్వాన్సులు (WMA): ఆదాయ-వ్యయాల మధ్య తాత్కాలిక అంతరం పూడ్చడానికి RBI ఇచ్చే స్వల్పకాలిక రుణాలు – 1997 నుండి.

ప్రభుత్వం విపరీతంగా అప్పులు చేయకుండా క్రమశిక్షణ పాటించేందుకు తెచ్చిన చట్టమే ఆర్థిక బాధ్యత & బడ్జెట్ నిర్వహణ చట్టం (Fiscal Responsibility and Budget Management Act – FRBM Act).

• చట్టం:
  1. ఆగస్టు 2003లో ఆమోదం
  2. 5 జూలై 2004 నుండి అమలు.
• మొదటి లక్ష్యాలు:
  1. ద్రవ్య లోటు – GDPలో 3% (2008-09 నాటికి)
  2. రెవెన్యూ లోటు – సున్నా (2008-09 నాటికి)
  3. RBI నుండి ప్రాథమిక మార్కెట్‌లో నేరుగా రుణాలు తీసుకోకూడదు
• బడ్జెట్‌తో పాటు సమర్పించే పత్రాలు: మధ్యకాలిక ద్రవ్య విధాన ప్రకటన (Medium-term Fiscal Policy Statement), ద్రవ్య విధాన వ్యూహ ప్రకటన, స్థూల ఆర్థిక చట్రం ప్రకటన (Macro-economic Framework Statement).
• అమలులో అడ్డంకులు: 2008 ప్రపంచ ఆర్థిక సంక్షోభం, 2020 కోవిడ్ సమయంలో లక్ష్యాలు నిలిపివేశారు.
• ఎన్.కె. సింగ్ FRBM సమీక్ష కమిటీ:
  1. 2016లో ఏర్పాటు
  2. జనవరి 2017లో నివేదిక.
• రుణ-GDP నిష్పత్తిని ప్రధాన లక్ష్యంగా (Debt as Anchor) తీసుకోవాలి
• సాధారణ ప్రభుత్వ రుణం GDPలో 60% (కేంద్రం 40% + రాష్ట్రాలు 20%) – 2023 నాటికి
• ద్రవ్య లోటు 3% (2020 నాటికి)
• ఎస్కేప్ క్లాజ్ (Escape Clause) – యుద్ధం, విపత్తు, తీవ్ర మాంద్యం సమయంలో లక్ష్యం నుండి 0.5% వరకు సడలింపు
• స్వతంత్ర ద్రవ్య మండలి (Fiscal Council) ఏర్పాటు సూచన
• 2018 సవరణ: కేంద్ర రుణం GDPలో 40%, ద్రవ్య లోటు 3% లక్ష్యాలను చట్టంలో చేర్చారు.
• రాష్ట్రాలు:
  1. అన్ని రాష్ట్రాలు సొంత ద్రవ్య బాధ్యత చట్టాలు చేశాయి
  2. మొదటిది కర్ణాటక (2002).

ప్రభుత్వం తన లోటు పూడ్చడానికి దేశం లోపల, బయట నుండి తీసుకునే అప్పులనే ప్రభుత్వ రుణం (Public Debt) అంటారు. ఎవరి నుండి తీసుకున్నారనే దాన్ని బట్టి ఇది అంతర్గత, బాహ్య రుణం అని రెండు రకాలు.

• రాజ్యాంగ నిబంధనలు:
  1. ఆర్టికల్ 292 – భారత సంఘటిత నిధి హామీతో కేంద్రం రుణాలు తీసుకోవచ్చు (పార్లమెంటు విధించే పరిమితుల మేరకు)
  2. ఆర్టికల్ 293 – రాష్ట్రాలు దేశం లోపలే రుణాలు తీసుకోవాలి; కేంద్రానికి బాకీ ఉంటే కేంద్ర అనుమతి అవసరం
• అంతర్గత రుణం (Internal Debt): దేశంలోని బ్యాంకులు, బీమా సంస్థలు, RBI, ప్రజల నుండి.
• ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు (G-Secs – దీర్ఘకాలిక బాండ్లు)
• ట్రెజరీ బిల్లులు (T-Bills) – 91, 182, 364 రోజుల స్వల్పకాలిక రుణాలు
• ప్రభుత్వ రుణంలో ఎక్కువ భాగం అంతర్గత రుణమే
• బాహ్య రుణం (External Debt): ప్రపంచ బ్యాంకు, ADB వంటి బహుళపక్ష సంస్థలు, ఇతర దేశాల (ద్వైపాక్షిక) నుండి.
• విదేశీ కరెన్సీలో తిరిగి చెల్లించాలి కాబట్టి మారకపు రేటు ప్రమాదం (Exchange Rate Risk) ఉంటుంది
• ఇతర బాధ్యతలు (Other Liabilities): ప్రజా ఖాతాలోని చిన్న పొదుపులు, భవిష్య నిధులు (Provident Funds).
• రుణ నిర్వహణ: కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మార్కెట్ రుణాలను RBI నిర్వహిస్తుంది (RBI చట్టం 1934).
• సావరిన్ గ్రీన్ బాండ్లు (Sovereign Green Bonds): పర్యావరణ ప్రాజెక్టుల కోసం – మొదటిసారి 2023 జనవరిలో జారీ.
• రుణ ఉచ్చు (Debt Trap): పాత అప్పుల వడ్డీ కట్టడానికే కొత్త అప్పులు చేయాల్సి రావడం.