ద్రవ్యం & ద్రవ్య సరఫరా (Money Supply)

ద్రవ్యం (Money) రాకముందు ప్రజలు ఒక వస్తువు ఇచ్చి మరో వస్తువు తీసుకునేవారు. దీన్నే వస్తు మార్పిడి పద్ధతి (Barter System) అంటారు. ఈ పద్ధతిలో చాలా ఇబ్బందులు ఉండటంతో క్రమంగా ద్రవ్యం పుట్టింది.

• వస్తు మార్పిడి లోపాలు:
  1. కోరికల ద్విసంగమం లేకపోవడం (Lack of Double Coincidence of Wants) – నాకు కావలసింది నీ దగ్గర, నీకు కావలసింది నా దగ్గర ఒకేసారి ఉండాలి.
  2. విలువను కొలిచే ఉమ్మడి కొలమానం (Common Measure of Value) లేకపోవడం.
  3. వస్తువులను చిన్న భాగాలుగా విభజించడం కష్టం (Indivisibility) – ఒక ఆవును సగం చేసి ఇవ్వలేము.
  4. సంపదను దాచుకోవడం కష్టం – ధాన్యం, పాలు పాడైపోతాయి.
  5. భవిష్యత్ చెల్లింపులు (Deferred Payments) కష్టం.
• ద్రవ్య పరిణామ క్రమం:
  1. వస్తు ద్రవ్యం (Commodity Money) – పశువులు, ధాన్యం, ఉప్పు, గవ్వలు.
  2. లోహ ద్రవ్యం (Metallic Money) – బంగారం, వెండి, రాగి నాణేలు.
  3. కాగితపు ద్రవ్యం (Paper Money) – కరెన్సీ నోట్లు.
  4. పరపతి / బ్యాంకు ద్రవ్యం (Credit / Bank Money) – చెక్కులు, డ్రాఫ్టులు.
  5. ప్లాస్టిక్ ద్రవ్యం (Plastic Money) – డెబిట్, క్రెడిట్ కార్డులు.
  6. డిజిటల్ ద్రవ్యం (Digital Money) – UPI, మొబైల్ వాలెట్లు, ఇ-రూపీ (e₹) వంటి సెంట్రల్ బ్యాంక్ డిజిటల్ కరెన్సీ (CBDC).
• CBDC: RBI 2022 లో డిజిటల్ రూపాయి (e₹) పైలట్ ప్రారంభించింది – మొదట హోల్‌సేల్ (నవంబర్ 2022), తర్వాత రిటైల్ (డిసెంబర్ 2022).

ద్రవ్యం ఏ పనులు చేస్తుందో వాటిని ద్రవ్య విధులు (Functions of Money) అంటారు. 'Money is what money does' – ద్రవ్యం ఏం చేస్తుందో అదే ద్రవ్యం అని ప్రముఖ నిర్వచనం ఉంది. విధులను సాధారణంగా మూడు రకాలుగా విభజిస్తారు.

• ప్రాథమిక విధులు (Primary Functions):
  1. వినిమయ మాధ్యమం (Medium of Exchange) – కొనుగోలు, అమ్మకాలకు మధ్యవర్తిగా పని చేస్తుంది. ఇదే అతి ముఖ్యమైన విధి.
  2. విలువ కొలమానం (Measure of Value / Unit of Account) – ప్రతి వస్తువు ధరను రూపాయల్లో చెప్పగలం.
• ద్వితీయ విధులు (Secondary Functions):
  1. విలువ నిల్వ (Store of Value) – సంపాదనను పొదుపు చేసి తర్వాత వాడుకోవచ్చు.
  2. వాయిదా చెల్లింపుల ప్రమాణం (Standard of Deferred Payments) – అప్పులు, EMI లు ద్రవ్యంలో లెక్కిస్తారు.
  3. విలువ బదిలీ (Transfer of Value) – ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు, ఒక వ్యక్తి నుండి మరో వ్యక్తికి కొనుగోలు శక్తిని పంపవచ్చు.
• ఆగంతుక విధులు (Contingent Functions):
  1. జాతీయ ఆదాయ పంపిణీ, లెక్కింపు.
  2. పరపతి (Credit) వ్యవస్థకు ఆధారం.
  3. వినియోగదారుడు, ఉత్పత్తిదారుడు గరిష్ఠ ప్రయోజనం పొందడానికి సహాయం.
  4. సంపదకు ద్రవ్యత్వం (Liquidity) ఇవ్వడం.
• ద్రవ్యత్వం (Liquidity): ఒక ఆస్తిని ఎంత త్వరగా, నష్టం లేకుండా నగదుగా మార్చగలమో అదే ద్రవ్యత్వం. నగదుకు ద్రవ్యత్వం అత్యధికం.
• ద్రవ్య విలువ: ద్రవ్య విలువ అంటే దాని కొనుగోలు శక్తి (Purchasing Power). ధరలు పెరిగితే ద్రవ్య విలువ తగ్గుతుంది – రెండూ విలోమ సంబంధం కలిగి ఉంటాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ప్రాథమికం = 'మార్పిడి + కొలత'. ద్వితీయం = 'దాచుకో + వాయిదా + బదిలీ'.

అన్ని రకాల ద్రవ్యాలను ప్రజలు ఒకే విధంగా అంగీకరించాల్సిన అవసరం లేదు. చట్టం బలవంతంగా అంగీకరించేలా చేసేది ఒక రకం, నమ్మకంతో అంగీకరించేది మరో రకం. ఈ తేడాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• చట్టబద్ధ ద్రవ్యం (Legal Tender Money): చట్టం ప్రకారం చెల్లింపుగా ఎవరూ నిరాకరించలేని ద్రవ్యం.
• భారత్‌లో RBI జారీ చేసిన కరెన్సీ నోట్లు, ప్రభుత్వం జారీ చేసిన నాణేలు చట్టబద్ధ ద్రవ్యం.
• అపరిమిత చట్టబద్ధ ద్రవ్యం (Unlimited Legal Tender) – ఎంత మొత్తమైనా అంగీకరించాలి (కరెన్సీ నోట్లు).
• పరిమిత చట్టబద్ధ ద్రవ్యం (Limited Legal Tender) – ఒక పరిమితి వరకే అంగీకరించాలి (నాణేలు, కాయినేజ్ చట్టం 2011 ప్రకారం).
• ఫియట్ ద్రవ్యం (Fiat Money): ప్రభుత్వ ఆదేశం (Fiat = ఆదేశం) వల్ల విలువ పొందే ద్రవ్యం. దానికి స్వంత విలువ (Intrinsic Value) ఉండదు. నేటి కాగితపు నోట్లు అన్నీ ఫియట్ ద్రవ్యమే.
• విశ్వాస ద్రవ్యం (Fiduciary Money): ప్రజల నమ్మకం మీద ఆధారపడేది. చట్టబద్ధం కాదు. ఉదా: చెక్కులు, డ్రాఫ్టులు, బిల్లులు. చెక్కును తీసుకోవాలా వద్దా అనేది అవతలి వ్యక్తి ఇష్టం.
• పూర్తి విలువ ద్రవ్యం (Full-bodied Money): ముఖ విలువ (Face Value) = లోహ విలువ (Intrinsic Value). ఉదా: పాత బంగారు నాణేలు.
• ప్రాతినిధ్య / టోకెన్ ద్రవ్యం (Token Money): ముఖ విలువ లోహ విలువ కంటే ఎక్కువ. నేటి నాణేలు టోకెన్ ద్రవ్యం.
• సమీప ద్రవ్యం (Near Money): త్వరగా నగదుగా మార్చగల ఆస్తులు – ట్రెజరీ బిల్లులు, బాండ్లు, కాల డిపాజిట్లు. ఇవి నేరుగా చెల్లింపులకు పనికిరావు.
• గ్రేషమ్ సూత్రం (Gresham's Law): 'చెడ్డ ద్రవ్యం మంచి ద్రవ్యాన్ని చలామణి నుండి తరిమేస్తుంది (Bad money drives out good money)' – థామస్ గ్రేషమ్.

భారత్‌లో కరెన్సీ నోట్లను ఎవరు జారీ చేస్తారు, నాణేలను ఎవరు తయారు చేస్తారు, ఎక్కడ ముద్రిస్తారు అనేవి బ్యాంకింగ్, గ్రూప్స్ పరీక్షల్లో చాలా తరచుగా వచ్చే ప్రశ్నలు.

• నోట్ల జారీ అధికారం: RBI చట్టం 1934 లోని సెక్షన్ 22 ప్రకారం కరెన్సీ నోట్లు జారీ చేసే ఏకైక అధికారం RBI ది.
• ₹2 నుండి పై నోట్లపై RBI గవర్నర్ సంతకం ఉంటుంది.
• ₹1 నోటు & నాణేలు: ₹1 నోటును, అన్ని నాణేలను భారత ప్రభుత్వం (ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ) జారీ చేస్తుంది.
• ₹1 నోటుపై ఆర్థిక కార్యదర్శి (Finance Secretary) సంతకం ఉంటుంది.
• నాణేలను చలామణిలోకి పంపేది మాత్రం RBI.
• నోట్ల ముద్రణాలయాలు (4):
  1. నాసిక్ (మహారాష్ట్ర), దేవాస్ (మధ్యప్రదేశ్) – ప్రభుత్వ సంస్థ SPMCIL ఆధ్వర్యంలో.
  2. మైసూరు (కర్ణాటక), సాల్బొని (పశ్చిమ బెంగాల్) – RBI అనుబంధ సంస్థ BRBNMPL ఆధ్వర్యంలో.
• నాణేల ముద్రణశాలలు / మింట్లు (4): ముంబయి, హైదరాబాద్, కోల్‌కతా, నోయిడా.
• హైదరాబాద్ మింట్ తెలుగు రాష్ట్రాల విద్యార్థులకు ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశం.
• రూపాయి చిహ్నం (₹): 2010 లో ఆమోదించారు. రూపకర్త – డి. ఉదయ కుమార్.
• నోట్ల రద్దు (Demonetisation):
  1. 1946 మరియు 1978 లో పెద్ద నోట్ల రద్దు జరిగింది (1978 లో ₹1,000, ₹5,000, ₹10,000).
  2. 8 నవంబర్ 2016 – ₹500, ₹1,000 నోట్ల రద్దు. తర్వాత కొత్త ₹2,000, ₹500 నోట్లు వచ్చాయి.
  3. మే 2023 లో ₹2,000 నోట్లను చలామణి నుండి ఉపసంహరిస్తున్నట్లు RBI ప్రకటించింది (అవి చట్టబద్ధ ద్రవ్యంగా కొనసాగుతాయి).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా నోట్లు = 'నా-దే-మై-సా' (నాసిక్, దేవాస్, మైసూరు, సాల్బొని). నాణేలు = 'ముం-హై-కో-నో' (ముంబయి, హైదరాబాద్, కోల్‌కతా, నోయిడా).

RBI ఇష్టం వచ్చినన్ని నోట్లు ముద్రించలేదు. నోట్లకు హామీగా కొన్ని ఆస్తులను నిల్వ ఉంచాలి. ఈ నిల్వ ఎలా ఉండాలో చెప్పే పద్ధతిని నోట్ల జారీ వ్యవస్థ అంటారు. భారత్ ప్రస్తుతం కనీస నిల్వల వ్యవస్థను (Minimum Reserve System – MRS) పాటిస్తోంది.

• అనుపాత నిల్వల వ్యవస్థ (Proportional Reserve System): 1935 నుండి 1956 వరకు అమల్లో ఉంది.
• జారీ చేసిన నోట్ల మొత్తం విలువలో 40% బంగారం, విదేశీ సెక్యూరిటీల రూపంలో ఉంచాలి.
• మిగతా 60% రూపాయి సెక్యూరిటీలు, ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు.
• కనీస నిల్వల వ్యవస్థ (Minimum Reserve System):
  1. 1956 లో RBI చట్టాన్ని సవరించి ప్రవేశపెట్టారు
  2. 1957 నుండి ప్రస్తుత రూపంలో ఉంది.
• RBI ఎప్పుడూ కనీసం ₹200 కోట్ల విలువైన బంగారం + విదేశీ మారక నిల్వలు ఉంచాలి.
• అందులో కనీసం ₹115 కోట్లు బంగారం (బంగారు నాణేలు, కడ్డీలు) రూపంలో ఉండాలి.
• మిగతా ₹85 కోట్లు విదేశీ సెక్యూరిటీలు.
• ఈ కనీస నిల్వ ఉంటే చాలు, అవసరాన్ని బట్టి ఎన్ని నోట్లైనా జారీ చేయవచ్చు.
• ఎందుకు మార్చారు?: పంచవర్ష ప్రణాళికల కాలంలో అభివృద్ధికి ఎక్కువ ద్రవ్యం అవసరం అయింది. 40% బంగారం నిబంధన వల్ల ద్రవ్య సరఫరా పరిమితం అవుతుందని ఈ మార్పు చేశారు.
• లోపం: నోట్ల జారీపై కఠిన పరిమితి లేకపోవడం వల్ల ఎక్కువ నోట్లు జారీ అయితే ద్రవ్యోల్బణం (Inflation) పెరిగే ప్రమాదం ఉంటుంది.
• RBI విభాగాలు: నోట్ల జారీ పనిని RBI లోని ఇష్యూ డిపార్ట్‌మెంట్ (Issue Department) చూస్తుంది.

ఒక నిర్దిష్ట సమయంలో ప్రజల దగ్గర ఉన్న మొత్తం ద్రవ్యాన్ని ద్రవ్య సరఫరా (Money Supply) అంటారు. దీన్ని కొలవడానికి RBI 1977 లో తన రెండవ వర్కింగ్ గ్రూప్ (Second Working Group on Money Supply) సిఫార్సుల మేరకు నాలుగు కొలమానాలు ప్రవేశపెట్టింది.

ప్రభుత్వం, బ్యాంకుల దగ్గర ఉన్న నగదును ఇందులో లెక్కించరు – ప్రజల (Public) దగ్గర ఉన్నదే లెక్కిస్తారు.

• M0 – రిజర్వ్ ద్రవ్యం (Reserve Money):
  1. M0 = చలామణిలో ఉన్న కరెన్సీ + బ్యాంకులు RBI వద్ద ఉంచిన డిపాజిట్లు + RBI వద్ద ఇతర డిపాజిట్లు.
  2. దీన్నే అధిక శక్తి ద్రవ్యం (High Powered Money) లేదా మూల ద్రవ్యం (Base Money) అంటారు.
• M1 – సంకుచిత ద్రవ్యం (Narrow Money):
  1. M1 = ప్రజల వద్ద ఉన్న కరెన్సీ + బ్యాంకుల్లో డిమాండ్ డిపాజిట్లు (Demand Deposits) + RBI వద్ద ఇతర డిపాజిట్లు.
  2. డిమాండ్ డిపాజిట్లు = కరెంట్ ఖాతాలు, సేవింగ్స్ ఖాతాల్లో డిమాండ్ భాగం.
• M2: M1 + పోస్టాఫీసు సేవింగ్స్ బ్యాంకుల్లో సేవింగ్స్ డిపాజిట్లు.
• M3 – విస్తృత ద్రవ్యం (Broad Money):
  1. M3 = M1 + బ్యాంకుల్లో కాల డిపాజిట్లు (Time Deposits – ఫిక్స్‌డ్ డిపాజిట్లు).
  2. RBI ఎక్కువగా వాడే, అతి ముఖ్యమైన కొలమానం M3. దీన్నే 'సమగ్ర ద్రవ్య వనరులు (Aggregate Monetary Resources)' అంటారు.
• M4: M3 + పోస్టాఫీసు సేవింగ్స్ సంస్థలోని మొత్తం డిపాజిట్లు (జాతీయ పొదుపు పత్రాలు – NSC తప్ప).
• ద్రవ్యత్వ క్రమం (Liquidity Order): M1 > M2 > M3 > M4. M1 కు అత్యధిక ద్రవ్యత్వం, M4 కు అత్యల్పం.
• పరిమాణ క్రమం (Size): M4 అతి పెద్దది, M1 అతి చిన్నది (M0 ను వేరుగా చూస్తారు).
• కొత్త కొలమానాలు: Y.V. రెడ్డి అధ్యక్షతన వర్కింగ్ గ్రూప్ (1998) సిఫార్సుతో NM0–NM3, L1–L3 (Liquidity Aggregates) కొలమానాలు వచ్చాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా M1 + పోస్టాఫీస్ సేవింగ్స్ = M2; M1 + బ్యాంక్ FD = M3; M3 + పోస్టాఫీస్ మొత్తం = M4. 'బేసి (1,3) బ్యాంకు, సరి (2,4) పోస్టాఫీసు'.

ద్రవ్య సరఫరాను రెండు పెద్ద వర్గాలుగా చూస్తారు – వెంటనే ఖర్చు చేయగలిగేది సంకుచిత ద్రవ్యం, కొంత సమయం పట్టేది కూడా కలిపితే విస్తృత ద్రవ్యం. బ్యాంకులు డిపాజిట్ల నుండి రుణాలు ఇచ్చి ద్రవ్యాన్ని ఎలా 'గుణిస్తాయో' కూడా ఇక్కడ తెలుసుకుందాం.

• సంకుచిత ద్రవ్యం (Narrow Money): M1 మరియు M2.
• వీటికి ద్రవ్యత్వం (Liquidity) ఎక్కువ – వెంటనే చెల్లింపులకు వాడవచ్చు.
• విస్తృత ద్రవ్యం (Broad Money): M3 మరియు M4.
• కాల డిపాజిట్లు (FD) కలిసి ఉంటాయి కాబట్టి ద్రవ్యత్వం తక్కువ.
• అధిక శక్తి ద్రవ్యం (High Powered Money – M0): RBI సృష్టించే ద్రవ్యం. బ్యాంకులు దీని ఆధారంగానే పరపతిని సృష్టిస్తాయి. అందుకే దీన్ని 'అధిక శక్తి' అంటారు.
• పరపతి సృష్టి (Credit Creation): బ్యాంకులు డిపాజిట్లలో కొంత భాగాన్ని నిల్వగా (CRR) ఉంచి, మిగతాది రుణాలుగా ఇస్తాయి. ఆ రుణం మళ్లీ ఏదో బ్యాంకులో డిపాజిట్ అవుతుంది. ఇలా మొదటి డిపాజిట్ కంటే చాలా రెట్లు ద్రవ్యం ఏర్పడుతుంది.
• ద్రవ్య గుణకం (Money Multiplier):
  1. ద్రవ్య గుణకం = M3 ÷ M0 (విస్తృత ద్రవ్యం ÷ రిజర్వ్ ద్రవ్యం).
  2. సిద్ధాంతపరంగా సులభ సూత్రం: పరపతి గుణకం = 1 ÷ నిల్వ నిష్పత్తి (Reserve Ratio).
  3. CRR పెరిగితే గుణకం తగ్గుతుంది → బ్యాంకుల రుణ సామర్థ్యం తగ్గుతుంది.
• ద్రవ్య చలన వేగం (Velocity of Money): ఒక రూపాయి నోటు ఒక సంవత్సరంలో ఎన్నిసార్లు చేతులు మారుతుందో అదే చలన వేగం.
• ఫిషర్ ద్రవ్య పరిమాణ సిద్ధాంతం (Fisher's Quantity Theory of Money): MV = PT. ద్రవ్య సరఫరా (M) పెరిగితే, మిగతావి స్థిరంగా ఉంటే ధరల స్థాయి (P) అదే నిష్పత్తిలో పెరుగుతుంది.