భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ రంగాలు (Sectors of Economy)

ఒక దేశంలో జరిగే ఆర్థిక కార్యకలాపాలన్నింటినీ వాటి స్వభావాన్ని బట్టి మూడు రంగాలుగా విభజిస్తారు. ప్రకృతి నుండి నేరుగా తీసుకునేది ప్రాథమిక రంగం, వాటిని మార్చి తయారుచేసేది ద్వితీయ రంగం, సేవలు అందించేది తృతీయ రంగం.

• ప్రాథమిక రంగం (Primary Sector): సహజ వనరులను నేరుగా వాడుకునే కార్యకలాపాలు – వ్యవసాయం, పశుపోషణ, అటవీ, చేపల పెంపకం. దీన్ని "వ్యవసాయ రంగం" అని కూడా అంటారు.
• ద్వితీయ రంగం (Secondary Sector): ముడిసరుకులను కొత్త వస్తువులుగా మార్చే కార్యకలాపాలు – తయారీ (Manufacturing), నిర్మాణం (Construction), విద్యుత్, గ్యాస్, నీటి సరఫరా. దీన్ని "పారిశ్రామిక రంగం" అంటారు.
• తృతీయ రంగం (Tertiary Sector): వస్తువులు కాకుండా సేవలు అందించేవి – వ్యాపారం, రవాణా, కమ్యూనికేషన్, బ్యాంకింగ్, బీమా, విద్య, ఆరోగ్యం, ప్రభుత్వ పాలన. దీన్ని "సేవా రంగం (Service Sector)" అంటారు.
• ఆధునిక ఉప-విభజనలు:
  1. చతుర్థ రంగం (Quaternary Sector): జ్ఞానం ఆధారిత సేవలు – పరిశోధన, IT, సమాచార సేవలు.
  2. పంచమ రంగం (Quinary Sector): ఉన్నత స్థాయి నిర్ణయాలు తీసుకునేవారు – ప్రభుత్వ, కార్పొరేట్ ఉన్నతాధికారులు.
• క్లార్క్–ఫిషర్ సిద్ధాంతం (Clark–Fisher Model): కోలిన్ క్లార్క్, ఎ.జి.బి. ఫిషర్ చెప్పిన మూడు రంగాల సిద్ధాంతం. ఒక దేశం అభివృద్ధి చెందేకొద్దీ ఉపాధి, ఆదాయం ప్రాథమిక రంగం నుండి ద్వితీయ, తర్వాత తృతీయ రంగానికి మారుతుంది.
• భారత్ ప్రత్యేకత: చాలా అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు వ్యవసాయం → పరిశ్రమ → సేవలు అనే క్రమంలో ఎదిగాయి. భారత్‌లో పరిశ్రమల దశ పూర్తిగా బలపడకముందే సేవా రంగం ముందుకు దూసుకెళ్లింది – దీన్ని "సేవల ఆధారిత వృద్ధి" అంటారు.

భారత్‌లో సగం వరకు కార్మికులకు ఉపాధి ఇస్తున్నది ప్రాథమిక రంగమే. దేశ GVAలో దాని వాటా తగ్గుతూ వచ్చినా, ఆహార భద్రత, గ్రామీణ ఆదాయం, పరిశ్రమలకు ముడిసరుకుల కోసం ఈ రంగం చాలా కీలకం.

• ఇందులో ఉండే కార్యకలాపాలు:
  1. పంటల సాగు (Crop Production) – అతిపెద్ద భాగం.
  2. పశుపోషణ (Livestock) – పాలు, మాంసం, గుడ్లు. ప్రపంచంలో అత్యధిక పాల ఉత్పత్తి దేశం భారత్.
  3. అటవీ (Forestry), చేపల పెంపకం (Fishing).
• గనుల తవ్వకం (Mining & Quarrying): సిద్ధాంతపరంగా ప్రకృతి నుండి నేరుగా తీసుకునేది కాబట్టి ప్రాథమిక కార్యకలాపం. కానీ భారత జాతీయ ఖాతాలు, ఆర్థిక సర్వేలో గనులను "పరిశ్రమ (Industry)" రంగంలో చూపిస్తారు. పరీక్షల్లో ప్రశ్న ఎలా అడిగారో జాగ్రత్తగా చూడాలి.
• GVAలో వాటా: స్వాతంత్ర్యం సమయంలో జాతీయాదాయంలో సగానికి పైగా వ్యవసాయానిదే. ఇప్పుడు ప్రస్తుత ధరల వద్ద దాదాపు ఐదో వంతు (సుమారు 18%) మాత్రమే (ఆర్థిక సర్వే 2023-24).
• ఉపాధిలో వాటా: PLFS 2023-24 ప్రకారం దేశ కార్మికుల్లో సుమారు 46% మంది వ్యవసాయ, అనుబంధ రంగాల్లో ఉన్నారు.
• సమస్యలు:
  1. మారువేష నిరుద్యోగం (Disguised Unemployment): అవసరమైనదానికంటే ఎక్కువ మంది ఒకే పొలంలో పనిచేయడం; కొందరిని తీసేసినా ఉత్పత్తి తగ్గదు.
  2. చిన్న, ముక్కలైన కమతాలు; వర్షాధార సాగు; తక్కువ ఉత్పాదకత.
  3. కాలానుగుణ నిరుద్యోగం (Seasonal Unemployment) – పంట కాలం అయిపోయాక పని ఉండదు.
• ప్రాముఖ్యత: ఆహార భద్రత, వస్త్ర–చక్కెర వంటి పరిశ్రమలకు ముడిసరుకు, గ్రామీణ డిమాండ్ పెరుగుదల, కోవిడ్ (2020-21) సమయంలో కూడా సానుకూల వృద్ధి సాధించిన రంగం.

ద్వితీయ రంగం (Secondary Sector) అంటే ముడిసరుకులను యంత్రాల సహాయంతో కొత్త వస్తువులుగా మార్చే రంగం. దేశ పారిశ్రామికీకరణకు, మంచి వేతనాలున్న ఉద్యోగాలకు ఈ రంగం ఆధారం.

• భారత జాతీయ ఖాతాల్లో "పరిశ్రమ (Industry)" భాగాలు:
  1. గనుల తవ్వకం (Mining & Quarrying)
  2. తయారీ రంగం (Manufacturing) – పరిశ్రమల్లో అతిపెద్ద భాగం
  3. విద్యుత్, గ్యాస్, నీటి సరఫరా, ఇతర ప్రజోపయోగ సేవలు (Utilities)
  4. నిర్మాణ రంగం (Construction) – ఉపాధి ఇవ్వడంలో పరిశ్రమల్లో ముందుంది
• GVAలో వాటా:
  1. పరిశ్రమల వాటా సుమారు నాలుగో వంతు (25–28% మధ్య)
  2. అందులో తయారీ రంగం వాటా దాదాపు 14–17% మధ్య ఉంటూ వస్తోంది.
• ఉపాధి:
  1. PLFS సర్వేల ప్రకారం దాదాపు నాలుగో వంతు కార్మికులు పరిశ్రమల్లో ఉన్నారు
  2. ఇందులో నిర్మాణ రంగం వాటా పెద్దది.
• కొలిచే సూచీ: పారిశ్రామికోత్పత్తి సూచీ (Index of Industrial Production – IIP) – ఆధార సంవత్సరం 2011-12, NSO విడుదల చేస్తుంది.
• ఎనిమిది కీలక పరిశ్రమలు (Eight Core Industries): బొగ్గు, ముడి చమురు, సహజ వాయువు, రిఫైనరీ ఉత్పత్తులు, ఎరువులు, ఉక్కు, సిమెంట్, విద్యుత్. IIPలో వీటికి సుమారు 40% బరువు (Weight) ఉంది.
• ప్రభుత్వ ప్రయత్నాలు: మేక్ ఇన్ ఇండియా (Make in India, 2014), ఉత్పత్తి ఆధారిత ప్రోత్సాహకం (PLI Scheme, 2020), MSMEల ప్రోత్సాహం.
• MSMEలు (సూక్ష్మ, చిన్న, మధ్య తరహా పరిశ్రమలు): వ్యవసాయం తర్వాత అత్యధిక ఉపాధి ఇచ్చే వాటిలో ఒకటి. MSMED చట్టం 2006 కింద వర్గీకరణ.

తృతీయ రంగం (Tertiary Sector) వస్తువులను తయారు చేయదు – ప్రాథమిక, ద్వితీయ రంగాలకు, ప్రజలకు సేవలు అందిస్తుంది. నేడు భారత GVAలో సగానికి పైగా వాటా సేవా రంగానిదే. అందుకే భారత్‌ను "సేవల ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ" అంటారు.

• సేవా రంగంలోని భాగాలు (జాతీయ ఖాతాల ప్రకారం):
  1. వ్యాపారం, హోటళ్లు, రవాణా, నిల్వ, కమ్యూనికేషన్ (Trade, Hotels, Transport, Communication).
  2. ఆర్థిక సేవలు, రియల్ ఎస్టేట్, వృత్తిపర సేవలు (Financial, Real Estate & Professional Services) – IT సేవలు ఇందులోనే.
  3. ప్రభుత్వ పాలన, రక్షణ, ఇతర సేవలు (Public Administration, Defence & Other Services) – విద్య, ఆరోగ్యం.
• GVAలో వాటా: సుమారు 55% (ఆర్థిక సర్వే 2023-24) – మూడు రంగాల్లో అతిపెద్దది.
• ఉపాధిలో వాటా: దాదాపు 30% మాత్రమే. అంటే ఆదాయంలో పెద్ద వాటా ఉన్నా, ఉద్యోగాలు ఆ స్థాయిలో సృష్టించలేదు – దీన్ని "ఉద్యోగాలు లేని వృద్ధి (Jobless Growth)" కోణంలో విమర్శిస్తారు.
• సేవా రంగం వేగంగా ఎదగడానికి కారణాలు:
  1. 1991 సంస్కరణలు – బ్యాంకింగ్, బీమా, టెలికాం రంగాల్లో ప్రైవేటు, విదేశీ పెట్టుబడులు.
  2. IT, సాఫ్ట్‌వేర్ ఎగుమతులు; ఇంగ్లీష్ తెలిసిన చౌక నిపుణ శ్రామికులు.
  3. పట్టణీకరణ, పెరుగుతున్న మధ్యతరగతి డిమాండ్.
• ఎగుమతులు: సేవల ఎగుమతుల్లో (ముఖ్యంగా IT, IT ఆధారిత సేవలు) భారత్ ప్రపంచంలోని ముందు వరుస దేశాల్లో ఒకటి. హైదరాబాద్, బెంగళూరు IT కేంద్రాలు.
• సేవా రంగ సూచీ: సేవల కొనుగోలు నిర్వాహకుల సూచీ (Services PMI) – 50 కంటే ఎక్కువ అయితే విస్తరణ, తక్కువ అయితే సంకోచం.

స్వాతంత్ర్యం నుండి ఇప్పటివరకు భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ నిర్మాణంలో పెద్ద మార్పు వచ్చింది. ఆదాయంలో వ్యవసాయ వాటా బాగా తగ్గి, సేవల వాటా బాగా పెరిగింది. కానీ ఉపాధిలో ఆ స్థాయి మార్పు రాలేదు – ఇదే భారత నిర్మాణాత్మక సమస్య.

• 1950-51 పరిస్థితి: జాతీయాదాయంలో వ్యవసాయం, అనుబంధ రంగాల వాటా సగానికి పైగా. 70% పైగా ప్రజలు వ్యవసాయంపైనే ఆధారపడ్డారు.
• ఇటీవలి GVA వాటాలు (ప్రస్తుత ధరలు, ఆర్థిక సర్వే 2023-24 ఆధారంగా సుమారుగా):
  1. వ్యవసాయం & అనుబంధ రంగాలు: సుమారు 18%
  2. పరిశ్రమ: సుమారు 27–28%
  3. సేవలు: సుమారు 55%
• ఉపాధి వాటాలు (PLFS 2023-24, సుమారుగా):
  1. వ్యవసాయం: సుమారు 46%
  2. పరిశ్రమ (నిర్మాణంతో కలిపి): సుమారు 25%
  3. సేవలు: సుమారు 29%
• ముఖ్యమైన పరిశీలనలు:
  1. GVAలో 18% వాటా ఉన్న రంగంపై 46% మంది ఆధారపడటం వల్ల వ్యవసాయదారుల తలసరి ఆదాయం తక్కువ.
  2. సేవా రంగం ఆదాయంలో పెద్దది, కానీ ఉద్యోగాల్లో చిన్నది.
  3. కోవిడ్ సమయంలో (2020-21) చాలామంది తిరిగి గ్రామాలకు వెళ్లడంతో వ్యవసాయ ఉపాధి వాటా తాత్కాలికంగా పెరిగింది.
• పరిష్కార మార్గాలు: శ్రమ ఆధారిత తయారీ రంగం (వస్త్రాలు, తోలు, ఆహార శుద్ధి), నైపుణ్య అభివృద్ధి, MSMEల ప్రోత్సాహం ద్వారా వ్యవసాయం నుండి కార్మికులను ఇతర రంగాలకు మళ్లించడం.

ఉద్యోగ భద్రత, నియమాలు, సౌకర్యాలు ఉన్నాయా లేదా అనే ఆధారంగా ఆర్థిక వ్యవస్థను సంఘటిత, అసంఘటిత రంగాలుగా విభజిస్తారు. భారత్‌లో చాలామంది కార్మికులు అసంఘటిత రంగంలోనే పనిచేస్తున్నారు.

• సంఘటిత రంగం (Organised / Formal Sector):
  1. ప్రభుత్వం వద్ద నమోదైన సంస్థలు; ఫ్యాక్టరీల చట్టం, కనీస వేతనాల చట్టం వంటి చట్టాలు వర్తిస్తాయి.
  2. క్రమమైన జీతం, నిర్ణీత పని గంటలు, సెలవులు, భవిష్య నిధి (PF), పింఛను, వైద్య సౌకర్యాలు.
  3. ఉదా: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, బ్యాంకులు, పెద్ద కంపెనీలు.
• అసంఘటిత రంగం (Unorganised / Informal Sector):
  1. చిన్న, చెల్లాచెదురైన యూనిట్లు; ప్రభుత్వ నియంత్రణ తక్కువ.
  2. ఉద్యోగ భద్రత లేదు, తక్కువ వేతనాలు, సామాజిక భద్రత ఉండదు.
  3. ఉదా: వ్యవసాయ కూలీలు, వీధి వ్యాపారులు, భవన నిర్మాణ కార్మికులు, ఇళ్లలో పనిచేసేవారు.
• వాటా: భారత కార్మికుల్లో దాదాపు 90% మంది అనధికారిక / అసంఘటిత రంగంలోనే ఉన్నారని వివిధ అధికారిక అధ్యయనాలు చెబుతున్నాయి.
• ముఖ్య కమిషన్లు, పథకాలు:
  1. అర్జున్ సేన్‌గుప్తా అధ్యక్షతన అసంఘటిత రంగ సంస్థల జాతీయ కమిషన్ (NCEUS) – 2004లో ఏర్పాటు.
  2. అసంఘటిత కార్మికుల సామాజిక భద్రతా చట్టం – 2008.
  3. ఇ-శ్రమ్ పోర్టల్ (e-Shram) – 2021, అసంఘటిత కార్మికుల జాతీయ డేటాబేస్.
  4. ప్రధాన మంత్రి శ్రమ్ యోగి మాన్-ధన్ (PM-SYM) – 2019, అసంఘటిత కార్మికులకు పింఛను పథకం.
• ఫార్మలైజేషన్ (Formalisation): GST, డిజిటల్ చెల్లింపులు, EPFO నమోదులు పెరగడం ద్వారా అసంఘటిత రంగాన్ని క్రమంగా సంఘటితంగా మార్చే ప్రయత్నం జరుగుతోంది.

యాజమాన్యం ఎవరిది అనే ఆధారంగా ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగాలుగా విభజిస్తారు. మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థ అయిన భారత్‌లో రెండు రంగాలూ కలిసి పనిచేస్తాయి.

• ప్రభుత్వ రంగం (Public Sector):
  1. ఆస్తులు, నిర్వహణ ప్రభుత్వం చేతుల్లో; లక్ష్యం ప్రజా సంక్షేమం.
  2. ఉదా: భారతీయ రైల్వేలు, SBI, LIC, ONGC, NTPC, BHEL.
  3. కేంద్ర ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు (CPSEs) – ప్రభుత్వ వాటా 51% లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఉన్న కంపెనీలు.
• ప్రైవేటు రంగం (Private Sector):
  1. వ్యక్తులు లేదా కంపెనీల యాజమాన్యం; ప్రధాన లక్ష్యం లాభం.
  2. ఉదా: టాటా, రిలయన్స్, ఇన్ఫోసిస్ వంటి సంస్థలు.
• ప్రభుత్వ రంగం పాత్ర (చరిత్ర):
  1. పారిశ్రామిక విధాన తీర్మానం 1956 – భారీ, మౌలిక పరిశ్రమల్లో ప్రభుత్వ రంగానికి ప్రధాన స్థానం; దీన్ని "ఆర్థిక వ్యవస్థ కమాండింగ్ హైట్స్" అన్నారు.
  2. 1969లో 14 పెద్ద బ్యాంకుల జాతీయీకరణ, 1980లో మరో 6 బ్యాంకుల జాతీయీకరణ.
  3. 1991 నూతన పారిశ్రామిక విధానం తర్వాత ప్రభుత్వ రంగానికి కేటాయించిన పరిశ్రమల సంఖ్య తగ్గించారు; ప్రైవేటు రంగానికి ఎక్కువ అవకాశం.
• ప్రభుత్వ సంస్థల హోదాలు:
  1. మహారత్న (Maharatna) – 2009లో ప్రవేశపెట్టారు; అత్యధిక స్వయంప్రతిపత్తి.
  2. నవరత్న (Navratna) – 1997లో ప్రవేశపెట్టారు.
  3. మినీరత్న (Miniratna) – కేటగిరీ I, II.
• ప్రభుత్వ–ప్రైవేటు భాగస్వామ్యం (Public Private Partnership – PPP): రోడ్లు, విమానాశ్రయాలు, మెట్రో వంటి ప్రాజెక్టుల్లో ప్రభుత్వం, ప్రైవేటు సంస్థ కలిసి పెట్టుబడి పెట్టడం. ఉదా: హైదరాబాద్ రాజీవ్ గాంధీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం.