భారతీయ దర్శనాలు (Schools of Philosophy)

దర్శనం (Darshana) అంటే జీవితం, ప్రపంచం, దేవుడు, మోక్షం గురించి 'చూసే విధానం' లేదా తత్త్వ సిద్ధాంతం. భారతీయ దర్శనాలను వేదాలను ప్రమాణంగా అంగీకరిస్తారా లేదా అనే ఆధారంగా రెండు వర్గాలుగా విభజిస్తారు.

• ఆస్తిక దర్శనాలు (Orthodox / Astika): వేదాల ప్రామాణికతను అంగీకరించేవి. ఇవి ఆరు, అందుకే 'షడ్దర్శనాలు' అంటారు:
• న్యాయం (Nyaya)
• వైశేషికం (Vaisheshika)
• సాంఖ్యం (Samkhya)
• యోగం (Yoga)
• పూర్వ మీమాంస (Purva Mimamsa)
• ఉత్తర మీమాంస / వేదాంతం (Vedanta)
• నాస్తిక దర్శనాలు (Heterodox / Nastika): వేదాల ప్రామాణికతను అంగీకరించనివి: చార్వాకం (లోకాయతం), బౌద్ధం, జైనం.
• జతలు: ఆరు దర్శనాలు మూడు జతలుగా ఉంటాయి – న్యాయ + వైశేషికం, సాంఖ్య + యోగ, మీమాంస + వేదాంతం.
• ముఖ్య ఉద్దేశం: అన్ని దర్శనాల అంతిమ లక్ష్యం దుఃఖం నుండి విముక్తి (మోక్షం / అపవర్గం).

దర్శనాల స్థాపకులు (ప్రసిద్ధ సంప్రదాయం ప్రకారం)

• న్యాయ: గౌతముడు (అక్షపాదుడు)
• వైశేషిక: కణాదుడు
• సాంఖ్య: కపిలుడు
• యోగ: పతంజలి
• పూర్వ మీమాంస: జైమిని
• ఉత్తర మీమాంస (వేదాంతం): బాదరాయణుడు
• చార్వాకం: బృహస్పతి

గుర్తుంచుకునే చిట్కా న్యాయ–గౌతమ, వైశేషిక–కణాద, సాంఖ్య–కపిల, యోగ–పతంజలి, మీమాంస–జైమిని, వేదాంత–బాదరాయణ. 'గ–క–క–ప–జై–బా' అని క్రమంగా చదువుకోండి.

న్యాయ దర్శనం తర్కం (Logic), సరైన జ్ఞానం ఎలా పొందాలి అనే అంశాలపై దృష్టి పెడుతుంది. వైశేషికం ప్రపంచం ఎలా నిర్మితమైందో పరమాణువుల ఆధారంగా వివరిస్తుంది. రెండూ దాదాపు ఒకే రకమైన ఆలోచన కలిగి ఉంటాయి.

• న్యాయ దర్శనం (Nyaya):
  1. స్థాపకుడు గౌతముడు (అక్షపాదుడు); గ్రంథం న్యాయ సూత్రాలు.
  2. సరైన జ్ఞానానికి నాలుగు ప్రమాణాలు (Pramanas): ప్రత్యక్షం (Perception), అనుమానం (Inference), ఉపమానం (Comparison), శబ్దం (Testimony).
  3. భారతీయ తర్కశాస్త్ర (Logic) పునాది ఇదే.
  4. ఈశ్వరుడిని సృష్టికర్తగా అంగీకరిస్తారు (తరువాతి న్యాయ పండితులు).
• వైశేషిక దర్శనం (Vaisheshika):
  1. స్థాపకుడు కణాదుడు (ఉలూకుడు అని కూడా అంటారు); గ్రంథం వైశేషిక సూత్రాలు.
  2. పరమాణువాదం (Atomism): ప్రపంచం పరమాణువులతో నిర్మితం; ఇవి నాశనం కావు.
  3. మూల పదార్థాలు (Padarthas): ద్రవ్యం, గుణం, కర్మ, సామాన్యం, విశేషం, సమవాయం (తర్వాత అభావం కూడా చేర్చారు).
  4. రెండు ప్రమాణాలు మాత్రమే అంగీకరిస్తారు: ప్రత్యక్షం, అనుమానం.
• సంబంధం:
  1. న్యాయం తర్కాన్ని, వైశేషికం ప్రకృతి శాస్త్రాన్ని వివరిస్తాయి
  2. ఈ రెండూ కలిసి 'న్యాయ–వైశేషిక' గా చదువుతారు.

సాంఖ్యం భారతీయ దర్శనాలలో అత్యంత ప్రాచీనమైనదిగా భావిస్తారు. యోగ దర్శనం సాంఖ్య సిద్ధాంతాలనే ఆధారంగా తీసుకుని ఆచరణ మార్గాన్ని చెబుతుంది.

• సాంఖ్య దర్శనం (Samkhya):
  1. స్థాపకుడు కపిలుడు; ప్రముఖ గ్రంథం ఈశ్వరకృష్ణుని సాంఖ్యకారిక.
  2. ద్వైతవాదం (Dualism): రెండు మూల తత్త్వాలు – పురుషుడు (చైతన్యం, ఆత్మ) మరియు ప్రకృతి (జడ పదార్థం).
  3. ప్రకృతికి మూడు గుణాలు (Gunas): సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సు.
  4. మొత్తం 25 తత్త్వాలను చెబుతుంది.
  5. ఈశ్వరుని సృష్టికర్తగా అంగీకరించదు (నిరీశ్వర సాంఖ్యం).
  6. మూడు ప్రమాణాలు: ప్రత్యక్షం, అనుమానం, శబ్దం.
• యోగ దర్శనం (Yoga):
  1. స్థాపకుడు పతంజలి; గ్రంథం యోగ సూత్రాలు.
  2. ఈశ్వరుడిని ఒక ప్రత్యేక పురుషునిగా అంగీకరిస్తుంది (సేశ్వర సాంఖ్యం).
  3. అష్టాంగ యోగం (Eight Limbs): యమ, నియమ, ఆసన, ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం, ధారణ, ధ్యానం, సమాధి.
  4. యోగ అంటే 'చిత్తవృత్తి నిరోధం' (మనసు కదలికలను నియంత్రించడం).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా యమ, నియమ (నియంత్రణలు) → ఆసన, ప్రాణాయామం (శరీరం, శ్వాస) → ప్రత్యాహారం (ఇంద్రియాలు) → ధారణ, ధ్యానం, సమాధి (మనసు). మొదటి నాలుగు బాహ్య, చివరి మూడు అంతర్గత అంగాలు.

మీమాంస దర్శనం వేదాలను, ముఖ్యంగా వేదాల యజ్ఞ కర్మకాండ భాగాన్ని వివరిస్తుంది. వేదాంతం వేదాల చివరి భాగమైన ఉపనిషత్తుల ఆధారంగా పుట్టింది. అందుకే వేదాంతాన్ని 'ఉత్తర మీమాంస' అంటారు.

• పూర్వ మీమాంస (Purva Mimamsa):
  1. స్థాపకుడు జైమిని; గ్రంథం మీమాంస సూత్రాలు.
  2. ప్రధాన అంశం కర్మ, ధర్మం, యజ్ఞాలు; వేదాలు నిత్యం, అపౌరుషేయం (మనుషులు రాయనివి).
  3. ప్రముఖ వ్యాఖ్యాతలు: కుమారిల భట్టు, ప్రభాకరుడు.
• ఉత్తర మీమాంస / వేదాంతం (Vedanta):
  1. మూలం ఉపనిషత్తులు; బాదరాయణుడు బ్రహ్మసూత్రాలు రాశాడు.
  2. ప్రధాన అంశం బ్రహ్మ (Brahman), ఆత్మ (Atman), మోక్షం.
• ప్రస్థానత్రయం (Prasthanatrayi): వేదాంతానికి ఆధార గ్రంథాలు మూడు – ఉపనిషత్తులు, భగవద్గీత, బ్రహ్మసూత్రాలు.
• ఉపనిషత్తులు:
  1. మొత్తం 108 అని సంప్రదాయం
  2. వీటిలో 10 ప్రధానమైనవిగా (శంకరాచార్యులు వ్యాఖ్యానించినవి) పరిగణిస్తారు.
• మహావాక్యాలు (Mahavakyas):
  1. 'అహం బ్రహ్మాస్మి' – బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తు
  2. 'తత్ త్వం అసి' – ఛాందోగ్య ఉపనిషత్తు
  3. 'అయమాత్మా బ్రహ్మ' – మాండూక్య ఉపనిషత్తు
  4. 'ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ' – ఐతరేయ ఉపనిషత్తు
• 'ఉపనిషత్' అర్థం: గురువు పక్కన కూర్చుని నేర్చుకోవడం.

వేదాంతంలో ఆత్మ–పరమాత్మ సంబంధాన్ని ఒక్కొక్క ఆచార్యుడు ఒక్కో విధంగా వివరించాడు. అందుకే వేదాంతం అనేక శాఖలుగా విడిపోయింది. పరీక్షల్లో ఆచార్యుడు – సిద్ధాంతం – స్థలం జతలు అడుగుతారు.

• ఆది శంకరాచార్యులు – అద్వైతం (Advaita):
  1. కేరళలోని కాలడిలో జన్మించారు (8వ శతాబ్దం).
  2. బ్రహ్మమే సత్యం; జగత్తు మిథ్య (మాయ); ఆత్మ, బ్రహ్మ ఒక్కటే.
  3. నాలుగు మఠాలు: శృంగేరి, ద్వారక, పూరి, జ్యోతిర్మఠం (బదరీ).
• రామానుజాచార్యులు – విశిష్టాద్వైతం (Vishishtadvaita):
  1. 11–12వ శతాబ్దం; తమిళనాడు శ్రీపెరంబుదూర్‌లో జననం, శ్రీరంగం కేంద్రం.
  2. బ్రహ్మ ఒక్కడే; జీవులు, జగత్తు ఆయన శరీరం లాంటివి. విష్ణు భక్తి ప్రధానం.
  3. ప్రధాన రచన: శ్రీభాష్యం.
• మధ్వాచార్యులు – ద్వైతం (Dvaita):
  1. 13వ శతాబ్దం; కర్ణాటకలోని ఉడిపి కేంద్రం.
  2. ఆత్మ, పరమాత్మ వేర్వేరు; ఈ భేదం శాశ్వతం.
• ఇతర ఆచార్యులు:
  1. నింబార్కుడు: ద్వైతాద్వైతం.
  2. వల్లభాచార్యుడు: శుద్ధాద్వైతం.
  3. చైతన్య మహాప్రభు: అచింత్య భేదాభేదం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా అద్వైతం = 'ఇద్దరు కాదు, ఒక్కరే' (జీవుడు = బ్రహ్మ). ద్వైతం = 'ఇద్దరు' (జీవుడు, దేవుడు వేర్వేరు). విశిష్టాద్వైతం = 'ఒక్కటే, కానీ ప్రత్యేకతలతో'.

నాస్తిక దర్శనాలు వేదాలను ప్రమాణంగా అంగీకరించవు. వీటిలో చార్వాకం పూర్తిగా భౌతికవాద (Materialist) దృక్పథం. ప్రతి దర్శనం ఎన్ని ప్రమాణాలను (జ్ఞాన సాధనాలు) అంగీకరిస్తుందో కూడా పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• చార్వాకం / లోకాయతం (Charvaka):
  1. స్థాపకుడు బృహస్పతి అని సంప్రదాయం.
  2. ప్రత్యక్షమే ఏకైక ప్రమాణం; ఆత్మ, పునర్జన్మ, దేవుడు, పరలోకం లేవు.
  3. ప్రపంచం నాలుగు భూతాలతో (భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు) ఏర్పడింది. 'ఈ జీవితమే నిజం' అనేది సూత్రం.
• బౌద్ధ తత్త్వ శాఖలు:
  1. మాధ్యమిక (శూన్యవాదం): నాగార్జునుడు.
  2. యోగాచార (విజ్ఞానవాదం): అసంగుడు, వసుబంధుడు.
  3. సౌత్రాంతిక, వైభాషిక శాఖలు కూడా ఉన్నాయి.
• జైన తత్త్వం: అనేకాంతవాదం (సత్యానికి అనేక కోణాలు), స్యాద్వాదం.
• ప్రమాణాల సంఖ్య:
  1. చార్వాకం: 1 (ప్రత్యక్షం)
  2. వైశేషికం, బౌద్ధం: 2 (ప్రత్యక్ష, అనుమాన)
  3. సాంఖ్య, యోగ: 3 (ప్రత్యక్ష, అనుమాన, శబ్ద)
  4. న్యాయం: 4 (ప్రత్యక్ష, అనుమాన, ఉపమాన, శబ్ద)
  5. మీమాంస (ప్రభాకర): 5 (న్యాయం 4 + అర్థాపత్తి)
  6. మీమాంస (కుమారిల), అద్వైత వేదాంతం: 6 (5 + అనుపలబ్ధి)