యత్న-దోష అభ్యసనం – థార్న్‌డైక్ (Thorndike)

ఎడ్వర్డ్ లీ థార్న్‌డైక్ (Edward Lee Thorndike) ఒక అమెరికన్ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త. ఆయన్ను 'విద్యా మనోవిజ్ఞాన పితామహుడు' అని కూడా అంటారు. అభ్యసనం అంటే ఉద్దీపన (Stimulus), ప్రతిస్పందన (Response) మధ్య బంధం ఏర్పడటమని ఆయన చెప్పారు.

• సిద్ధాంతం పేర్లు: యత్న-దోష అభ్యసనం (Trial and Error Learning), అనుసంధానవాదం (Connectionism), S-R బంధ సిద్ధాంతం (S-R Bond Theory), ప్రయత్న-పొరపాటు సిద్ధాంతం.
• ప్రధాన ఆలోచన: ఒక ఉద్దీపనకు సరైన ప్రతిస్పందన మధ్య నాడీ బంధం (Neural bond) ఏర్పడినప్పుడు అభ్యసనం జరుగుతుంది.
• ప్రయోగాలు: ఆకలిగా ఉన్న పిల్లులు, కోళ్ల పిల్లలు, కుక్కలపై చేశారు. పిల్లి ప్రయోగం అత్యంత ప్రసిద్ధం.
• ముఖ్య గ్రంథాలు: 'జంతు మేధస్సు (Animal Intelligence)' – 1898, 'విద్యా మనోవిజ్ఞానం (Educational Psychology)' – 1913.
• ప్రాముఖ్యం: ఈ సిద్ధాంతమే తరువాత స్కిన్నర్ క్రియాజన్య నిబంధనానికి (Operant Conditioning) పునాది వేసింది. అందుకే దీన్ని 'సాధన నిబంధనం (Instrumental Conditioning)' అని కూడా అంటారు.
• దృష్టి: అభ్యసనం అంటే అర్థం చేసుకోవడం కాదు, ప్రయత్నాల ద్వారా సరైన స్పందనను ఎంచుకోవడం అని ఆయన భావించారు.

థార్న్‌డైక్ ఒక ఆకలిగా ఉన్న పిల్లిని 'పజిల్ బాక్స్ (Puzzle Box)' అనే ప్రత్యేక పెట్టెలో ఉంచారు. పెట్టె బయట చేపముక్క ఉంచారు. పిల్లి బయటకు వచ్చి చేపను తినాలంటే పెట్టె తలుపు తెరవాలి.

• ఏర్పాటు: పెట్టె తలుపు ఒక చిన్న గొళ్లెం, తాడు లేదా పెడల్‌తో తెరుచుకుంటుంది. పిల్లికి ఇది తెలియదు.
• ఆకలి (Drive): పిల్లి ఆకలితో ఉండటం, చేప ఆకర్షణ (Goal) – ఇవే పిల్లిని ప్రయత్నాలకు ప్రేరేపించాయి.
• పిల్లి ప్రవర్తన:
  1. మొదట గోళ్లతో గీరడం, కొరకడం, అటూ ఇటూ దూకడం వంటి ఎన్నో అనవసర చర్యలు చేసింది.
  2. యాదృచ్ఛికంగా గొళ్లెం నొక్కగానే తలుపు తెరుచుకుంది; పిల్లి బయటకు వచ్చి చేప తిన్నది.
• పునరావృతం: ప్రయోగాన్ని మళ్లీ మళ్లీ చేసినప్పుడు తప్పు చర్యలు క్రమంగా తగ్గాయి, సరైన చర్యకు పట్టే సమయం కూడా తగ్గింది.
• చివరి ఫలితం: కొన్ని ప్రయత్నాల తరువాత పిల్లి పెట్టెలో పెట్టగానే నేరుగా గొళ్లెం నొక్కి తలుపు తెరవడం నేర్చుకుంది.
• నిర్ధారణ: తప్పులు చేస్తూ, క్రమంగా తగ్గించుకుంటూ, సరైన స్పందనను నేర్చుకోవడమే అభ్యసనం. ఇందులో అంతర్దృష్టి (Insight) ఉండదని థార్న్‌డైక్ భావించారు.

యత్న-దోష అభ్యసనంలో కొన్ని నిర్దిష్ట దశలు, లక్షణాలు ఉంటాయి. పిల్లి ప్రయోగాన్ని వీటికి జతచేసి గుర్తుపెట్టుకుంటే పరీక్షల్లో సులభంగా సమాధానం ఇవ్వొచ్చు.

• దశలు:
  1. 1. చోదకం (Drive): ఆకలి వంటి అవసరం.
  2. 2. లక్ష్యం (Goal): చేప వంటి లక్ష్యం.
  3. 3. అడ్డంకి (Block): తలుపు మూసి ఉండటం.
  4. 4. యాదృచ్ఛిక చర్యలు (Random Activity): ఎన్నో ప్రయత్నాలు.
  5. 5. అనుకోకుండా విజయం (Chance Success).
  6. 6. సరైన చర్య స్థిరపడటం (Fixation / Stamping in).
• లక్షణాలు:
  1. అభ్యసనం క్రమక్రమంగా జరుగుతుంది, ఒక్కసారిగా కాదు.
  2. తప్పు ప్రతిస్పందనలు తొలగిపోతాయి (Stamping out), సరైనవి స్థిరపడతాయి (Stamping in).
  3. ప్రేరణ, ఫలితం ముఖ్యం.
• అభ్యసన వక్రరేఖ:
  1. మొదట ప్రయత్నాలకు ఎక్కువ సమయం పడుతుంది
  2. సాధనతో సమయం తగ్గుతుంది. వక్రరేఖ క్రమంగా కిందికి వస్తుంది.
• వర్తించే సందర్భాలు: కొత్త పరికరం వాడటం, సమస్యల పరిష్కారం, పొరపాట్ల నుండి నేర్చుకోవడం.

థార్న్‌డైక్ అభ్యసనాన్ని వివరించడానికి మూడు ప్రధాన నియమాలు ఇచ్చారు. ఇవి TET, DSC పరీక్షల్లో ప్రతి సంవత్సరం వచ్చే అత్యంత ముఖ్యమైన అంశాలు.

• 1. సంసిద్ధత నియమం (Law of Readiness): నేర్చుకోవడానికి మానసికంగా, శారీరకంగా సిద్ధంగా ఉన్నప్పుడు అభ్యసనం సులభం, సంతృప్తికరం.
• సిద్ధంగా ఉన్నప్పుడు పని చేయనివ్వకపోతే అసంతృప్తి కలుగుతుంది.
• సిద్ధంగా లేనప్పుడు బలవంతంగా చేయిస్తే విసుగు కలుగుతుంది.
• 2. సాధన నియమం (Law of Exercise): ఇందులో రెండు భాగాలు.
• ఉపయోగ నియమం (Law of Use): సాధన చేసే కొద్దీ S-R బంధం బలపడుతుంది.
• అనుపయోగ నియమం (Law of Disuse): సాధన చేయకపోతే బంధం బలహీనమవుతుంది, మర్చిపోతాం.
• 3. ఫల నియమం (Law of Effect):
  1. ఫలితం సంతృప్తికరంగా ఉంటే ఆ S-R బంధం బలపడుతుంది
  2. అసంతృప్తికరంగా ఉంటే బలహీనపడుతుంది. థార్న్‌డైక్ ఈ నియమాన్ని అన్నిటికంటే ముఖ్యమైనదిగా భావించారు.
• సంబంధిత పదాలు: సంతృప్తి (Satisfier), అసంతృప్తి (Annoyer).

మూడు ప్రాథమిక నియమాలతో పాటు థార్న్‌డైక్ ఐదు ద్వితీయ (అనుబంధ) నియమాలు కూడా ఇచ్చారు. పరీక్షల్లో 'కింది వాటిలో ద్వితీయ నియమం ఏది?' అని అడుగుతారు.

• 1. బహుళ ప్రతిస్పందన (Multiple Response): ఒక పరిస్థితిలో రకరకాల ప్రతిస్పందనలు ఇస్తూ, సరైనది దొరికే వరకు ప్రయత్నించడం.
• 2. మానసిక స్థితి/వైఖరి (Set or Attitude): వ్యక్తి మానసిక స్థితి, వైఖరిని బట్టి అభ్యసనం ఉంటుంది.
• 3. ఎంపిక ప్రతిస్పందన/అంశాల ప్రాబల్యం (Prepotency of Elements): పరిస్థితిలో ముఖ్యమైన అంశాలనే ఎంచుకుని, అవసరం లేనివి వదిలేయడం.
• 4. సాదృశ్య ప్రతిస్పందన (Response by Analogy): కొత్త పరిస్థితిలో పాత పరిస్థితితో పోలిక ఉన్న స్పందనను వాడటం.
• 5. అనుబంధ మార్పు (Associative Shifting): ఒక ఉద్దీపనకు ఇచ్చే స్పందనను పోలిన మరో ఉద్దీపనకు మార్చడం.
• గుర్తుపెట్టుకునే చిట్కా: బహుళ స్పందన, వైఖరి, ప్రాబల్యం, సాదృశ్యం, అనుబంధ మార్పు – మొత్తం ఐదు.
• సంఖ్యలు: ప్రాథమిక నియమాలు 3, ద్వితీయ నియమాలు 5.

థార్న్‌డైక్ తన నియమాలను తరువాతి కాలంలో కొన్ని మార్పులతో సవరించారు. అలాగే ఈ సిద్ధాంతంపై అనేక విమర్శలు వచ్చాయి. ఇవి కూడా పరీక్షలకు ఉపయోగపడతాయి.

• సవరణలు (1930ల్లో):
  1. సాధన నియమానికి ప్రాధాన్యం తగ్గించారు; కేవలం సాధన చేస్తే చాలదు, ఫలితం కూడా ముఖ్యమని చెప్పారు.
  2. ఫల నియమంలో బహుమతి (సంతృప్తి) బంధాన్ని బలపరుస్తుందని అంగీకరించి, శిక్ష బంధాన్ని అంత తప్పనిసరిగా బలహీనపరచదని చెప్పారు.
• విమర్శలు:
  1. అభ్యసనం కేవలం యాంత్రిక ప్రక్రియ కాదు; ఆలోచన, అవగాహనకు స్థానం ఇవ్వలేదు.
  2. జంతువులపై చేసిన ప్రయోగాల ఫలితాలను మనుషులకు సరళంగా వర్తింపజేయడం సరికాదు.
  3. గెస్టాల్ట్ వాదులు (కోహ్లర్ వంటివారు) అభ్యసనం అంతర్దృష్టి ద్వారా జరుగుతుందని విమర్శించారు.
• విద్యా ప్రయోజనాలు:
  1. ఉపాధ్యాయులు పిల్లలను సిద్ధం చేసి, అభ్యసనానికి తగిన ప్రేరణ ఇవ్వాలి.
  2. పాఠాలను తరచూ పునశ్చరణ చేయించాలి (సాధన).
  3. ప్రశంస, బహుమతులు ఇవ్వాలి (ఫలం).
  4. తప్పుల నుండి నేర్చుకునే అవకాశం కల్పించాలి.
  5. పాఠాలను సరళం నుండి కఠినానికి అమర్చాలి.