శాస్త్రీయ నిబంధనం – పావ్‌లోవ్ (Pavlov)

ఇవాన్ పెట్రోవిచ్ పావ్‌లోవ్ (Ivan Petrovich Pavlov) రష్యాకు చెందిన శరీరధర్మ శాస్త్రవేత్త (Physiologist). మొదట ఆయన జీర్ణక్రియపై పరిశోధన చేశారు. ఆ పరిశోధనలకు 1904లో వైద్య/శరీరధర్మ శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతి వచ్చింది.

• ఎలా కనుగొన్నారు: కుక్కల జీర్ణక్రియ అధ్యయనంలో ఆహారం చూడకముందే, సహాయకుడి అడుగుల శబ్దం వినగానే కుక్కల నోట్లో లాలాజలం ఊరడం గమనించారు. దీని నుండే నిబంధన సిద్ధాంతం పుట్టింది.
• ఇతర పేర్లు:
  1. శాస్త్రీయ నిబంధనం (Classical Conditioning)
  2. ప్రతిస్పందన నిబంధనం (Respondent Conditioning)
  3. పావ్‌లోవియన్ నిబంధనం
  4. 'టైప్ S' నిబంధనం (స్కిన్నర్ పేరు, ఉద్దీపనకు ప్రాధాన్యం)
  5. ప్రత్యామ్నాయ ఉద్దీపన సిద్ధాంతం (Stimulus Substitution)
• ప్రధాన ఆలోచన: సహజంగా ప్రతిస్పందన కలిగించని తటస్థ ఉద్దీపన (Neutral Stimulus), సహజ ఉద్దీపనతో పదేపదే జతకూడితే అదే ప్రతిస్పందనను రాబట్టగలుగుతుంది. అంటే సాహచర్యం (Association) ద్వారా అభ్యసనం జరుగుతుంది.
• ప్రవర్తనావాదానికి పునాది: జె.బి. వాట్సన్ ఈ ఆలోచనలను తీసుకుని ప్రవర్తనావాదాన్ని (Behaviourism) అభివృద్ధి చేశారు.
• పుస్తకం: 'షరతులతో కూడిన ప్రతీకార చర్యలు' (Conditioned Reflexes) అనే ఆయన పుస్తకం ప్రసిద్ధం.

పావ్‌లోవ్ ఒక ఆకలిగా ఉన్న కుక్కను ప్రయోగశాలలో ఉంచి, లాలాజలాన్ని కొలిచే ఏర్పాటు చేశారు. గంట (లేదా మెట్రోనోమ్) శబ్దాన్ని, ఆహారాన్ని జతచేసి చూపించారు. ఇది మూడు దశల్లో జరిగింది.

• దశ 1 – నిబంధనానికి ముందు (Before Conditioning):
  1. ఆహారం (UCS) చూపిస్తే కుక్కకు లాలాజలం ఊరుతుంది (UCR).
  2. గంట శబ్దానికి (తటస్థ ఉద్దీపన) లాలాజలం ఊరదు.
• దశ 2 – నిబంధన సమయంలో (During Conditioning): గంట శబ్దం చేసి వెంటనే ఆహారం ఇస్తారు. దీన్ని చాలాసార్లు పునరావృతం చేస్తారు.
• దశ 3 – నిబంధనం తరువాత (After Conditioning): ఆహారం ఇవ్వకుండా కేవలం గంట శబ్దం వినిపించినా కుక్కకు లాలాజలం ఊరుతుంది.
• నిబంధన పదాలు:
  1. అనిబంధిత ఉద్దీపన (Unconditioned Stimulus – UCS): ఆహారం
  2. అనిబంధిత ప్రతిస్పందన (Unconditioned Response – UCR): ఆహారానికి లాలాజలం
  3. నిబంధిత ఉద్దీపన (Conditioned Stimulus – CS): గంట శబ్దం
  4. నిబంధిత ప్రతిస్పందన (Conditioned Response – CR): గంట శబ్దానికి లాలాజలం
• ముఖ్య నియమం:
  1. CS ముందుగా, UCS తరువాత రావాలి
  2. రెండింటి మధ్య కాల వ్యవధి తక్కువగా ఉండాలి.

నిబంధనం ఒకసారి ఏర్పడ్డాక దానితో పాటు కొన్ని ముఖ్యమైన దృగ్విషయాలు (Phenomena) కనిపిస్తాయి. ప్రతి దానికీ ప్రత్యేకంగా ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• విలుప్తి (Extinction): నిబంధిత ఉద్దీపన (CS)ను అనిబంధిత ఉద్దీపన (UCS) లేకుండా పదేపదే ఇస్తే, నిబంధిత ప్రతిస్పందన క్రమంగా తగ్గి మాయమవుతుంది.
• స్వచ్ఛంద పునరుద్ధరణ (Spontaneous Recovery): విలుప్తి తరువాత కొంత విరామం ఇచ్చి మళ్లీ CS ఇస్తే, ప్రతిస్పందన తిరిగి కనిపిస్తుంది (కొంచెం బలహీనంగా).
• సాధారణీకరణ (Generalization): CSను పోలిన ఇతర ఉద్దీపనలకూ అదే ప్రతిస్పందన ఇవ్వడం. ఉదా: ఒక రకమైన గంటకు నిబంధనం ఏర్పడితే, వేరే గంట శబ్దానికీ కుక్క లాలాజలం స్రవించడం.
• విచక్షణ (Discrimination): సరైన CSకి మాత్రమే స్పందించి, ఇతర ఉద్దీపనలను వేరుచేయడం. ఇది సాధారణీకరణకు వ్యతిరేకం.
• ఉన్నత క్రమ నిబంధనం (Higher-order Conditioning): నిబంధిత ఉద్దీపనను ఉపయోగించి కొత్త ఉద్దీపనతో నిబంధనం ఏర్పరచడం.
• పునర్బలనం (Reinforcement): ఇక్కడ UCS ఇవ్వడమే పునర్బలనం.

జాన్ బి. వాట్సన్ (J.B. Watson) అమెరికన్ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త; ప్రవర్తనావాద (Behaviourism) స్థాపకుడు. పావ్‌లోవ్ నిబంధన సూత్రాలను మనుషులకు, ముఖ్యంగా భావోద్వేగాల అభ్యసనానికి వర్తింపజేసి చూపించారు.

• ప్రయోగం: వాట్సన్, రోసాలీ రేనర్ (Rosalie Rayner) కలిసి 1920లో 'లిటిల్ ఆల్బర్ట్' అనే చిన్న బాబుపై ప్రయోగం చేశారు.
• ప్రక్రియ:
  1. మొదట ఆల్బర్ట్ తెల్ల ఎలుకను ఆసక్తిగా చూశాడు, భయపడలేదు.
  2. ఎలుకను చూపించిన ప్రతిసారీ పెద్ద శబ్దం (UCS) చేయడంతో బాబు భయపడ్డాడు.
  3. కొన్ని సార్లకు తరువాత ఎలుకను చూడగానే భయపడసాగాడు (CR).
• సాధారణీకరణ: ఎలుకలాంటి ఇతర బొచ్చు ఉన్న వస్తువులకూ భయం వ్యాపించింది.
• ముఖ్య నిర్ధారణ: భయం, ప్రేమ, కోపం వంటి భావోద్వేగాలు కూడా నిబంధనం ద్వారా నేర్చుకునేవే.
• ప్రవర్తనావాద ప్రకటన: పిల్లలను తనకు ఇస్తే వారిని ఎలాగైనా తీర్చిదిద్దగలనని వాట్సన్ ప్రకటించారు – ఇది పర్యావరణానికి ఇచ్చిన అతి ప్రాధాన్యం.
• నైతిక విమర్శ: ఈ ప్రయోగం నైతికంగా సరికాదని తరువాత విమర్శలు వచ్చాయి.
• ప్రాముఖ్యం: భయాలు (Phobias) ఎలా ఏర్పడతాయో వివరించడానికి ఈ ప్రయోగం తోడ్పడింది.

శాస్త్రీయ నిబంధనం తరగతి గదిలో ఎలా ఉపయోగపడుతుందో, దాని పరిమితులేమిటో తెలుసుకోవడం పరీక్షలకు, బోధనకూ ముఖ్యం.

• విద్యా ప్రయోజనాలు:
  1. మంచి అలవాట్లు (శుభ్రత, సమయపాలన) నిబంధనం ద్వారా నేర్పవచ్చు.
  2. పాఠశాల, ఉపాధ్యాయుడు, పాఠాల పట్ల సానుకూల వైఖరి కలిగించవచ్చు. ఆహ్లాదకరమైన తరగతి వాతావరణం ఇందుకు తోడ్పడుతుంది.
  3. భయాలు, ఆందోళనలను (పరీక్షల భయం వంటివి) తొలగించడానికి విలుప్తి, పునర్నిబంధనం (Counter-conditioning) ఉపయోగపడతాయి.
  4. అక్షరాలు, పదాలు, చిత్రాలను జతచేసి నేర్పడం (సాహచర్య అభ్యసనం) భాషా అభ్యసనంలో ఉపయోగపడుతుంది.
  5. క్రమశిక్షణ, నైతిక విలువల అలవాట్లు ఏర్పరచవచ్చు.
• పరిమితులు (విమర్శ):
  1. ఇది యాంత్రిక అభ్యసనం; ఆలోచన, అవగాహనకు స్థానం లేదు.
  2. ఉన్నత స్థాయి మానసిక ప్రక్రియలను (సృజనాత్మకత, సమస్య పరిష్కారం) వివరించలేదు.
  3. జంతు ప్రయోగాలను మనుషులకు నేరుగా వర్తింపజేయడం సరికాదు.
  4. అభ్యాసకుడిని నిష్క్రియంగా చూస్తుంది.
• తేడా:
  1. శాస్త్రీయ నిబంధనంలో ప్రతిస్పందన అసంకల్పితం (Involuntary)
  2. స్కిన్నర్ క్రియాజన్య నిబంధనంలో ప్రవర్తన సంకల్పితం (Voluntary).