సంస్థల పనితీరు (Working of Institutions)

ప్రజాస్వామ్యం అంటే ప్రజలు పాలకులను ఎన్నుకోవడం మాత్రమే కాదు. పాలకులు కొన్ని నియమాలు, పద్ధతులను పాటించాలి; సంస్థల (institutions) ద్వారా, వాటి పరిధిలోనే పనిచేయాలి.

ఈ అధ్యాయం ముఖ్యమైన నిర్ణయాలు ఎలా తీసుకుంటారు, ఎలా అమలు చేస్తారు, వాటిపై వివాదాలు ఎలా పరిష్కారమవుతాయో వివరిస్తుంది. ఇందులో మూడు కీలక సంస్థలు: శాసనవ్యవస్థ (legislature), కార్యనిర్వాహక వర్గం (executive), న్యాయవ్యవస్థ (judiciary).

ఉదాహరణలు కేంద్ర ప్రభుత్వం (Union Government / Government of India) పనితీరు నుంచి తీసుకున్నారు.

• ప్రతి సంస్థ గురించి మూడు ప్రశ్నలు: ఆ సంస్థ ఏమి చేస్తుంది? ఇతర సంస్థలతో దాని సంబంధం ఏమిటి? దాని పనితీరును ఎక్కువ/తక్కువ ప్రజాస్వామికంగా చేసేది ఏమిటి?
• ప్రభుత్వ బాధ్యతలు:
  1. పౌరులకు భద్రత, విద్య-ఆరోగ్య సౌకర్యాలు కల్పించడం
  2. పన్నులు వసూలు చేసి పరిపాలన, రక్షణ, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు ఖర్చు చేయడం
  3. సంక్షేమ పథకాలు రూపొందించి అమలు చేయడం.
• ఎవరు నిర్ణయం తీసుకోవాలి, ఎవరు అమలు చేయాలి, వివాదం వస్తే ఎవరు తీర్పు చెప్పాలి అనేది స్పష్టంగా ఉండాలి. కీలక పదవుల్లోని వ్యక్తులు మారినా పని ఆగకుండా కొనసాగాలి. ఇందుకోసం చేసే ఏర్పాట్లనే సంస్థలు అంటారు.
• దేశ రాజ్యాంగం ప్రతి సంస్థ అధికారాలు, విధులపై ప్రాథమిక నియమాలను నిర్దేశిస్తుంది.
• ఉదాహరణలు:
  1. ప్రధానమంత్రి, మంత్రిమండలి (Cabinet) – ముఖ్య విధాన నిర్ణయాలు
  2. సివిల్ సర్వెంట్లు – మంత్రుల నిర్ణయాల అమలు
  3. సుప్రీంకోర్టు – పౌరులు, ప్రభుత్వం మధ్య వివాదాలకు తుది పరిష్కారం.
• సంస్థలతో పనిచేయడం కష్టం:
  1. నియమాలు నాయకుల చేతులను కట్టేయవచ్చు
  2. సమావేశాలు, కమిటీలు, పద్ధతుల వల్ల ఆలస్యం, సంక్లిష్టత ఉంటుంది. ఒక్క వ్యక్తి అన్ని నిర్ణయాలు తీసుకోవడం సులభంగా అనిపించవచ్చు, కానీ అది ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తి కాదు.
• సంస్థల ప్రయోజనం:
  1. ఏ నిర్ణయంలోనైనా విస్తృత వర్గాన్ని సంప్రదించే అవకాశం
  2. నిర్ణయాలు త్వరగా తీసుకోవడం ఎంత కష్టమో, చెడు నిర్ణయాన్ని హడావిడిగా తీసుకోవడం కూడా అంతే కష్టం చేస్తాయి. అందుకే ప్రజాస్వామిక ప్రభుత్వాలు సంస్థలకే ప్రాధాన్యమిస్తాయి.
• పదకోశం:
  1. రాజకీయ సంస్థ (Political Institution) అంటే ప్రభుత్వ, రాజకీయ జీవిత ప్రవర్తనను క్రమబద్ధం చేసే పద్ధతుల సముదాయం. ప్రభుత్వం (Government) అంటే చట్టాలను చేయడానికి, అమలు చేయడానికి, వ్యాఖ్యానించడానికి అధికారమున్న సంస్థల సమితి. రాజ్యం (State) అంటే నిర్దిష్ట భూభాగం, వ్యవస్థీకృత ప్రభుత్వం, దేశీయ-విదేశీ విధానాలు రూపొందించే అధికారం ఉన్న రాజకీయ సంఘం
  2. ప్రభుత్వాలు మారినా రాజ్యం కొనసాగుతుంది.

భారత ప్రభుత్వం 1990 ఆగస్టు 13న ఒక ఉత్తర్వు జారీ చేసింది. దీనిని కార్యాలయ మెమోరాండం (Office Memorandum – OM) అంటారు. అన్ని ప్రభుత్వ ఉత్తర్వుల్లాగే దీనికి ఒక సంఖ్య ఉంది: O.M. No. 36012/31/90-Est (SCT), తేదీ 13.8.1990.

పర్సనల్, పబ్లిక్ గ్రీవెన్సెస్ అండ్ పెన్షన్స్ మంత్రిత్వ శాఖలోని పర్సనల్ అండ్ ట్రైనింగ్ విభాగం (Department of Personnel and Training) జాయింట్ సెక్రటరీ దీనిపై సంతకం చేశారు. ఇది కేవలం ఒక పేజీ ఉత్తర్వే అయినా అనేక సంవత్సరాలు వివాదానికి కారణమైంది.

• నిర్ణయం: కేంద్ర ప్రభుత్వ సివిల్ పోస్టులు, సర్వీసుల్లోని ఖాళీల్లో 27 శాతం సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతుల (Socially and Educationally Backward Classes – SEBC) వారికి రిజర్వ్ చేయడం.
• SEBC అంటే ప్రభుత్వం వెనుకబడినవిగా పరిగణించే కులాల వారందరూ. అప్పటివరకు ఉద్యోగ రిజర్వేషన్లు షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగల (ST) వారికే ఉండేవి
• ఇప్పుడు SEBC మూడో కొత్త వర్గంగా చేరింది. ఈ 27% కోటా ఉద్యోగాలకు వెనుకబడిన తరగతుల వారే అర్హులు, ఇతరులు పోటీపడలేరు.
• నిర్ణయం ఎవరిది? సంతకం చేసిన అధికారి కేవలం మంత్రి ఇచ్చిన ఆదేశాలను అమలు చేశారు. ఇంత పెద్ద నిర్ణయంలో దేశంలోని ఇతర ముఖ్య అధికారులూ భాగమయ్యారు (రాష్ట్రపతి, ప్రధానమంత్రి, పార్లమెంటు, న్యాయస్థానాలు).
• మండల్ కమిషన్: భారత ప్రభుత్వం 1979లో రెండో వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్‌ను నియమించింది. దీని అధ్యక్షుడు బి.పి. మండల్ కావడంతో మండల్ కమిషన్ అని ప్రసిద్ధి. దేశంలో సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతులను గుర్తించే ప్రమాణాలను నిర్ణయించి, వారి అభివృద్ధికి చర్యలు సూచించడం దీని పని.
• కమిషన్ 1980లో నివేదిక ఇచ్చి అనేక సిఫారసులు చేసింది
• వాటిలో ఒకటి ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో 27% వెనుకబడిన తరగతులకు రిజర్వ్ చేయడం. నివేదిక, సిఫారసులపై పార్లమెంటులో చర్చ జరిగింది.
• అనేక సంవత్సరాలు పార్లమెంటు సభ్యులు, పార్టీలు సిఫారసుల అమలును డిమాండ్ చేశారు. 1989 లోక్‌సభ ఎన్నికల మేనిఫెస్టోలో జనతాదళ్ తాము గెలిస్తే మండల్ నివేదికను అమలు చేస్తామని హామీ ఇచ్చింది. ఎన్నికల తర్వాత జనతాదళ్ ప్రభుత్వం ఏర్పడింది
• దాని నాయకుడు వి.పి. సింగ్ ప్రధానమంత్రి అయ్యారు.
• పదకోశం: Office Memorandum = ప్రభుత్వ విధానం/నిర్ణయాన్ని తెలిపే, సంబంధిత అధికారి జారీ చేసే సమాచార పత్రం. Reservations = ఉద్యోగాలు, విద్యాసంస్థల్లో వివక్షకు గురైన, వెనుకబడిన వర్గాల వారికి కొన్ని స్థానాలను 'రిజర్వ్' చేసే విధానం.
• గమనిక:
  1. ఈ అధ్యాయంలో నిర్ణయం మంచిదా కాదా అని చర్చించరు
  2. ముఖ్య నిర్ణయాలు ఎలా తీసుకుంటారో, అమలు చేస్తారో అర్థం చేసుకోవడానికే దీనిని ఉదాహరణగా తీసుకున్నారు.
• [పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం:
  1. ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు (EWS) 10% రిజర్వేషన్ 2019లో 103వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా వచ్చింది
  2. OBC క్రీమీ లేయర్ వార్షిక ఆదాయ పరిమితి 2017 నుంచి రూ. 8 లక్షలు (2026లో మార్పు ఆధారాలు దొరకలేదు).]

మండల్ సిఫారసుల అమలు నిర్ణయం ఒక దశల వారీ ప్రక్రియ ద్వారా వచ్చింది. ఇందులో రాష్ట్రపతి, కేబినెట్, ప్రధానమంత్రి, పార్లమెంటు, అధికారులు, చివరకు సుప్రీంకోర్టు పాత్రలు ఉన్నాయి.

• రాష్ట్రపతి ప్రసంగం: పార్లమెంటును ఉద్దేశించి చేసిన ప్రసంగంలో మండల్ కమిషన్ సిఫారసులు అమలు చేయాలన్న ప్రభుత్వ ఉద్దేశాన్ని రాష్ట్రపతి ప్రకటించారు.
• 1990 ఆగస్టు 6: కేంద్ర మంత్రిమండలి (Union Cabinet) సిఫారసుల అమలుపై అధికారిక నిర్ణయం తీసుకుంది.
• ఆగస్టు 7: ప్రధానమంత్రి వి.పి. సింగ్ పార్లమెంటు ఉభయ సభల్లో ప్రకటన ద్వారా ఈ నిర్ణయాన్ని తెలియజేశారు.
• కేబినెట్ నిర్ణయం పర్సనల్ అండ్ ట్రైనింగ్ విభాగానికి వెళ్లింది. విభాగంలోని సీనియర్ అధికారులు ఆ నిర్ణయానికి అనుగుణంగా ఉత్తర్వు ముసాయిదా తయారు చేసి మంత్రి ఆమోదం తీసుకున్నారు. ఒక అధికారి కేంద్ర ప్రభుత్వం తరఫున సంతకం చేయగా ఆగస్టు 13న O.M. No. 36012/31/90 వచ్చింది.
• ప్రతిస్పందన:
  1. అనేక నెలలు ఇది దేశంలో అత్యంత చర్చనీయ అంశమైంది. విస్తృత నిరసనలు, ప్రతి నిరసనలు జరిగాయి
  2. కొన్ని హింసాత్మకమయ్యాయి, ఎందుకంటే వేలాది ఉద్యోగావకాశాలపై ప్రభావం పడింది.
• అనుకూల వాదన:
  1. కులాల మధ్య అసమానతలు ఉన్నందున ఉద్యోగ రిజర్వేషన్లు అవసరం
  2. ఇప్పటివరకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో తగిన ప్రాతినిధ్యం లేని వర్గాలకు సరైన అవకాశం లభిస్తుంది.
• వ్యతిరేక వాదన:
  1. వెనుకబడని వర్గాల వారికి అవకాశాల్లో సమానత్వం దక్కదు
  2. ఎక్కువ అర్హత ఉన్నా ఉద్యోగం రాకపోవచ్చు
  3. కుల భావనలు కొనసాగి జాతీయ ఐక్యతకు ఆటంకం.
• సుప్రీంకోర్టు:
  1. ఆర్డర్‌ను చెల్లనిదిగా ప్రకటించాలని, అమలు ఆపాలని కోరుతూ కొందరు వ్యక్తులు, సంఘాలు అనేక కేసులు వేశారు. సుప్రీంకోర్టు వాటన్నింటినీ కలిపి విచారించింది
  2. అదే ఇందిరా సహానీ మరియు ఇతరులు Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసు. 11 మంది న్యాయమూర్తులు ఇరుపక్షాల వాదనలు విన్నారు.
• 1992 తీర్పు: మెజారిటీతో న్యాయమూర్తులు ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు చెల్లుబాటవుతుందని ప్రకటించారు. అదే సమయంలో అసలు ఉత్తర్వును మార్చాలని ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించారు: వెనుకబడిన తరగతుల్లోని సంపన్నులను రిజర్వేషన్ ప్రయోజనం నుంచి మినహాయించాలి.
• దీనికి అనుగుణంగా పర్సనల్ అండ్ ట్రైనింగ్ విభాగం 1993 సెప్టెంబర్ 8న మరో కార్యాలయ మెమోరాండం (O.M. No. 36012/22/93-Est (SCT)) జారీ చేసింది. వివాదం అక్కడితో ముగిసింది
• అప్పటి నుంచి ఈ విధానమే అనుసరిస్తున్నారు.
• పట్టిక – ఎవరు ఏం చేశారు?: సుప్రీంకోర్టు – రిజర్వేషన్లు చెల్లుబాటవుతాయని సమర్థించింది. కేబినెట్ – 27% ఉద్యోగ రిజర్వేషన్ల నిర్ణయం తీసుకుంది. ప్రభుత్వ అధికారులు – ఉత్తర్వు జారీ చేసి నిర్ణయాన్ని అమలు చేశారు. రాష్ట్రపతి – ఈ నిర్ణయాన్ని అధికారికంగా ప్రకటించారు.

మండల్ ఉత్తర్వు పార్లమెంటు నేరుగా తీసుకున్న నిర్ణయం కాదు. అయినా నివేదికపై పార్లమెంటు చర్చలు ప్రభుత్వ నిర్ణయాన్ని ప్రభావితం చేశాయి, ఆచరణకు ఒత్తిడి తెచ్చాయి. పార్లమెంటు అనుకూలంగా లేకుంటే ప్రభుత్వం ముందుకు వెళ్లలేకపోయేది.

• అన్ని ప్రజాస్వామ్యాల్లో ప్రజాప్రతినిధుల సభ ప్రజల తరఫున అత్యున్నత రాజకీయ అధికారాన్ని వినియోగిస్తుంది. భారతదేశంలో జాతీయ స్థాయి సభను పార్లమెంటు అంటారు
• రాష్ట్ర స్థాయిలో శాసనసభ (Legislature / Legislative Assembly).
• విధులు (ప్రజల తరఫున రాజకీయ అధికారం వినియోగించే విధానాలు):

1. చట్టాలు చేయడం: దేశంలో చట్టాలు చేసే అంతిమ అధికారం పార్లమెంటుదే. ఈ చట్టనిర్మాణ (legislation) పని కీలకం కాబట్టే ఈ సభలను శాసనవ్యవస్థలు (legislatures) అంటారు. కొత్త చట్టాలు చేయవచ్చు, ఉన్నవాటిని మార్చవచ్చు, రద్దు చేసి వాటి స్థానంలో కొత్తవి తేవచ్చు.
2. ప్రభుత్వాన్ని నడిపేవారిపై నియంత్రణ: భారతదేశం వంటి దేశాల్లో ఈ నియంత్రణ ప్రత్యక్షం, సంపూర్ణం. పాలకులు పార్లమెంటు మద్దతు ఉన్నంతవరకే నిర్ణయాలు తీసుకోగలరు.
3. ధనంపై నియంత్రణ: ప్రభుత్వం వద్ద ఉన్న ధనంపై పార్లమెంటుకు నియంత్రణ ఉంటుంది. చాలా దేశాల్లో పార్లమెంటు అనుమతించినప్పుడే ప్రజాధనాన్ని ఖర్చు చేయగలరు.
4. చర్చావేదిక: ఏ దేశంలోనైనా ప్రజా సమస్యలు, జాతీయ విధానంపై చర్చ, వాదనకు పార్లమెంటు అత్యున్నత వేదిక. ఏ విషయంపై అయినా సమాచారం కోరవచ్చు.

• పాఠ్యపుస్తక ప్రశ్న: పాలక పక్షం అభిప్రాయమే నెగ్గుతుందని తెలిసినప్పుడు ఇంత చర్చ ఎందుకు? (చర్చ ద్వారా ప్రజా సమస్యలు బహిర్గతమై ప్రభుత్వంపై ఒత్తిడి వస్తుంది.)
• పదకోశం:
  1. Legislature = చట్టాలు చేసే అధికారం ఉన్న ప్రజాప్రతినిధుల సభ
  2. చట్టాలతో పాటు పన్నులు విధించడం, బడ్జెట్, మనీ బిల్లులు ఆమోదించే అధికారం కూడా దీనికి ఉంటుంది.
• కార్యకలాపం:
  1. పార్లమెంటు సమావేశాల్లో దూరదర్శన్‌లో రోజూ ప్రత్యేక కార్యక్రమం వస్తుంది
  2. రెండు సభల అధికారాలు, స్పీకర్ పాత్ర, ప్రతిపక్ష పాత్రను గమనించవచ్చు.

ఆధునిక ప్రజాస్వామ్యాల్లో పార్లమెంటుకు కేంద్ర పాత్ర ఉండటంతో చాలా పెద్ద దేశాలు దాని పాత్ర, అధికారాలను రెండు భాగాలుగా (సభలు / Chambers / Houses) విభజిస్తాయి. ఒక సభను ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుని ప్రజల తరఫున వాస్తవ అధికారం వినియోగిస్తుంది.

రెండో సభను సాధారణంగా పరోక్షంగా ఎన్నుకుంటారు; దానికి కొన్ని ప్రత్యేక విధులుంటాయి, ముఖ్యంగా రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు, సమాఖ్య యూనిట్ల ప్రయోజనాలను కాపాడటం.

• భారత పార్లమెంటులో రెండు సభలు: రాజ్యసభ (Council of States), లోక్‌సభ (House of the People). రాష్ట్రపతి పార్లమెంటులో భాగం, కానీ ఏ సభలోనూ సభ్యురాలు కాదు. అందుకే సభలు చేసిన అన్ని చట్టాలు రాష్ట్రపతి ఆమోదం (assent) పొందాకే అమల్లోకి వస్తాయి.
• రాజ్యసభను కొన్నిసార్లు 'ఎగువ సభ (Upper Chamber)', లోక్‌సభను 'దిగువ సభ (Lower Chamber)' అంటారు. దీని అర్థం రాజ్యసభ ఎక్కువ శక్తివంతమని కాదు
• ఇది పాత పద్ధతి మాట మాత్రమే, రాజ్యాంగ భాష కాదు.
• రాజ్యాంగం రాజ్యసభకు రాష్ట్రాలపై కొన్ని ప్రత్యేక అధికారాలిచ్చింది. కానీ చాలా విషయాల్లో లోక్‌సభదే సర్వోన్నత అధికారం. అది ఇలా:

1. సాధారణ చట్టాలు: రెండు సభలూ ఆమోదించాలి. రెండు సభల మధ్య తేడా వస్తే ఉభయ సభల సభ్యులు కలిసి కూర్చునే సంయుక్త సమావేశం (joint session)లో తుది నిర్ణయం జరుగుతుంది. లోక్‌సభ సభ్యుల సంఖ్య ఎక్కువ కాబట్టి లోక్‌సభ అభిప్రాయమే నెగ్గే అవకాశం ఎక్కువ.
2. ద్రవ్య విషయాలు (money matters): ప్రభుత్వ బడ్జెట్ లేదా ఇతర ద్రవ్య సంబంధిత చట్టాన్ని లోక్‌సభ ఆమోదించాక రాజ్యసభ తిరస్కరించలేదు. రాజ్యసభ కేవలం 14 రోజులు ఆలస్యం చేయవచ్చు లేదా మార్పులు సూచించవచ్చు; వాటిని లోక్‌సభ అంగీకరించవచ్చు, అంగీకరించకపోవచ్చు.
3. మంత్రిమండలిపై నియంత్రణ: అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా లోక్‌సభే మంత్రిమండలిని నియంత్రిస్తుంది. లోక్‌సభలో మెజారిటీ సభ్యుల మద్దతున్న వ్యక్తే ప్రధానమంత్రిగా నియమితులవుతారు. లోక్‌సభ మెజారిటీ సభ్యులు మంత్రిమండలిపై అవిశ్వాసం (no confidence) ప్రకటిస్తే ప్రధానమంత్రితో సహా అందరు మంత్రులు రాజీనామా చేయాలి. రాజ్యసభకు ఈ అధికారం లేదు.

• లోక్‌సభ, రాజ్యసభల సభ్యుల సంఖ్య, ఎన్నుకునేవారు, పదవీ కాలం, రద్దు కాగల/శాశ్వత స్వభావాన్ని పోల్చి గుర్తుచేసుకోమని పాఠ్యపుస్తకం కోరుతుంది. [పుస్తకం వెలుపలి ప్రామాణిక సమాచారం: లోక్‌సభ గరిష్ఠ సభ్యులు 550 (ప్రస్తుతం ఎన్నికైనవారు 543), ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు, పదవీకాలం 5 సంవత్సరాలు, రద్దు చేయవచ్చు
• రాజ్యసభ గరిష్ఠ 250 (ప్రస్తుతం 245), రాష్ట్రాల శాసనసభ్యులు పరోక్షంగా ఎన్నుకుంటారు, శాశ్వత సభ – రద్దు కాదు, ప్రతి రెండేళ్లకు మూడో వంతు సభ్యులు పదవీ విరమణ చేస్తారు.]

పద్నాలుగో లోక్‌సభలో 2004 డిసెంబర్ 7 ఒక సాధారణ రోజు. ఆ రోజు కార్యకలాపాలు పార్లమెంటు విభిన్న పాత్రలను చూపుతాయి: ప్రభుత్వాన్ని ప్రశ్నించడం, పత్రాల సమర్పణ, బిల్లులు, ప్రజా సమస్యల ప్రస్తావన, విధాన చర్చ.

రోజు సమయ క్రమం

• **11:
  1. 00 – ప్రశ్నోత్తరాలు: వివిధ మంత్రిత్వ శాఖలు సభ్యులు అడిగిన సుమారు 250 ప్రశ్నలకు లిఖితపూర్వక సమాధానాలిచ్చాయి. ఉదాహరణ ప్రశ్నలు: కశ్మీర్‌లో ఉగ్రవాద బృందాలతో చర్చలపై ప్రభుత్వ విధానం
  2. షెడ్యూల్డ్ తెగలపై జరిగే అత్యాచారాల గణాంకాలు
  3. పెద్ద కంపెనీలు మందుల ధరలు అధికంగా నిర్ణయించడంపై ప్రభుత్వ చర్యలు.
• **12:
  1. 00 – అధికారిక పత్రాల సమర్పణ: ఇండో-టిబెటన్ బోర్డర్ పోలీస్ ఫోర్స్ నియామక నిబంధనలు
  2. ఖరగ్‌పూర్ ఐఐటీ వార్షిక నివేదిక
  3. విశాఖపట్నం రాష్ట్రీయ ఇస్పాత్ నిగమ్ లిమిటెడ్ నివేదిక, ఖాతాలు మొదలైనవి.
• 12:02: ఈశాన్య ప్రాంత అభివృద్ధి మంత్రి ఈశాన్య మండలి పునరుజ్జీవనంపై ప్రకటన చేశారు. రైల్వే సహాయ మంత్రి రైల్వే బడ్జెట్‌లో ఆమోదించినదానికి అదనంగా రైల్వేలకు కావలసిన గ్రాంటును చూపే ప్రకటన సమర్పించారు.
• మానవ వనరుల అభివృద్ధి మంత్రి నేషనల్ కమిషన్ ఫర్ మైనారిటీ ఎడ్యుకేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్స్ బిల్లు, 2004ను ప్రవేశపెట్టారు
• దీనిపై ఆర్డినెన్స్ తేవాల్సి వచ్చిన కారణాలనూ వివరించారు.
• **12:
  1. 14 – ప్రజా ప్రాముఖ్యత అంశాల ప్రస్తావన (సభ్యులు): టెహెల్కా కేసులో కొందరు నాయకులపై కేసులు నమోదు చేయడంలో CBI ప్రతీకార ధోరణి
  2. రాజస్థానీ భాషను రాజ్యాంగంలో అధికార భాషగా చేర్చాల్సిన అవసరం
  3. ఆంధ్రప్రదేశ్ రైతులు, వ్యవసాయ కార్మికుల బీమా పాలసీల పునరుద్ధరణ అవసరం.
• 2:26 – బిల్లుల ఆమోదం: ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించిన రెండు బిల్లులను పరిశీలించి ఆమోదించారు: సెక్యూరిటీస్ లాస్ (సవరణ) బిల్లు
• ఎన్‌ఫోర్స్‌మెంట్ ఆఫ్ సెక్యూరిటీ ఇంటరెస్ట్ అండ్ రికవరీ ఆఫ్ డెట్స్ లాస్ (సవరణ) బిల్లు.
• 4:00 – విదేశాంగ విధాన చర్చ: ఇరాక్ పరిస్థితి నేపథ్యంలో ప్రభుత్వ విదేశీ విధానం, స్వతంత్ర విదేశాంగ విధానం కొనసాగించాల్సిన అవసరంపై సుదీర్ఘ చర్చ జరిగింది. సభ మరుసటి రోజుకు వాయిదా పడింది.

ఈ రోజు చూపే పార్లమెంటు పాత్రలు: ప్రభుత్వ జవాబుదారీతనం (ప్రశ్నలు), చట్టనిర్మాణం (బిల్లులు), ప్రజా సమస్యల ప్రస్తావన, విధాన చర్చ, పత్రాల పరిశీలన. [గమనిక: స్కాన్ అస్పష్టత వల్ల చదవలేకపోయిన కొన్ని చిన్న వివరాలు చేర్చలేదు.]

మెమోరాండంపై సంతకం చేసిన అధికారి నిర్ణయం తీసుకోలేదు; మరొకరు తీసుకున్న విధాన నిర్ణయాన్ని అమలు చేశాడు. ప్రధానమంత్రి కూడా లోక్‌సభ మద్దతు లేకపోతే ఆ నిర్ణయం తీసుకోలేరు; ఈ కోణంలో ఆయన పార్లమెంటు కోరికలనే అమలు చేశారు.

ప్రభుత్వంలోని వివిధ స్థాయిల్లో రోజువారీ నిర్ణయాలు తీసుకునే, కానీ ప్రజల తరఫున సర్వోన్నత అధికారం వినియోగించని వారిని కలిపి కార్యనిర్వాహక వర్గం (executive) అంటారు.

విధానాలను 'అమలు (execution)' చేసే బాధ్యత వారిదే. 'ప్రభుత్వం' అంటే సాధారణంగా ఈ కార్యనిర్వాహక వర్గమే.

• రాజకీయ కార్యనిర్వాహకులు (political executive): నిర్ణీత కాలానికి ప్రజలచే ఎన్నికైనవారు. పెద్ద నిర్ణయాలు తీసుకునే రాజకీయ నాయకులు ఈ వర్గం.
• శాశ్వత కార్యనిర్వాహకులు (permanent executive / సివిల్ సర్వీసులు):
  1. దీర్ఘకాలం కోసం నియమితులైనవారు
  2. సివిల్ సర్వెంట్లు అంటారు. పాలక పార్టీ మారినా వారు పదవిలో కొనసాగుతారు. వారు రాజకీయ కార్యనిర్వాహకుల పర్యవేక్షణలో పనిచేసి, రోజువారీ పరిపాలనలో సహాయపడతారు.
• మంత్రిత్వ శాఖల్లో సెక్రటరీలు సివిల్ సర్వెంట్లు
• వారు మంత్రులకు నిర్ణయాలకు కావలసిన నేపథ్య సమాచారం ఇస్తారు.
• రాజకీయ కార్యనిర్వాహకుడికి ఎందుకు ఎక్కువ అధికారం? సివిల్ సర్వెంట్ సాధారణంగా ఎక్కువ విద్యావంతుడు, విషయ నైపుణ్యం ఉన్నవాడు. ఆర్థిక శాఖ సలహాదారులకు ఆర్థిక మంత్రికంటే ఆర్థికశాస్త్రం ఎక్కువ తెలుసు. రక్షణ, పరిశ్రమలు, ఆరోగ్యం, సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ, గనులు వంటి శాఖల్లో మంత్రులకు సాంకేతిక అంశాలు తక్కువగా తెలియవచ్చు.
• కారణం:
  1. ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రజల ఇష్టమే సర్వోన్నతం. మంత్రి ప్రజాప్రతినిధి
  2. ప్రజల తరఫున వారి ఇష్టాన్ని అమలు చేసే అధికారం ఆయనకు ఉంది, తన నిర్ణయాల పర్యవసానాలకు ప్రజలకు చివరకు జవాబుదారీ. అందుకే తుది నిర్ణయాలు మంత్రే తీసుకుంటారు.
• మంత్రి విధానం తీసుకునే మొత్తం చట్రాన్ని, లక్ష్యాలను నిర్ణయిస్తారు. తన శాఖ విషయాల్లో నిపుణుడిగా ఉండాల్సిన అవసరం లేదు
• సాంకేతిక విషయాల్లో నిపుణుల సలహా తీసుకుంటారు. నిపుణులు తరచుగా విభిన్న అభిప్రాయాలు చెబుతారు లేదా ఒకటికంటే ఎక్కువ ఎంపికలు ఉంచుతారు
• మొత్తం లక్ష్యాన్ని బట్టి మంత్రి నిర్ణయిస్తారు.
• పెద్ద సంస్థల్లో కూడా ఇంతే:
  1. మొత్తం చిత్రాన్ని అర్థం చేసుకున్నవారు ముఖ్య నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు, నిపుణులు కాదు. నిపుణులు మార్గాన్ని చెప్పగలరు
  2. గమ్యాన్ని విస్తృత దృష్టి ఉన్నవారు నిర్ణయిస్తారు.
• పదకోశం: Executive = విధానాలను ప్రారంభించడానికి, నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి, రాజ్యాంగం, చట్టాల ఆధారంగా అమలు చేయడానికి అధికారమున్న వ్యక్తుల సమూహం.

ప్రధానమంత్రి దేశంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన రాజకీయ సంస్థ. అయినా ప్రధాని పదవికి ప్రత్యక్ష ఎన్నిక ఉండదు.

• ప్రధానమంత్రి నియామకం: రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు, కానీ తనకు నచ్చినవారిని కాదు. లోక్‌సభలో మెజారిటీ ఉన్న పార్టీ లేదా పార్టీల కూటమి నాయకుడిని నియమించాలి. ఏ పార్టీ, కూటమికీ మెజారిటీ రాకపోతే, మెజారిటీ మద్దతు సాధించగలడని ఎక్కువ అవకాశం ఉన్న వ్యక్తిని నియమిస్తారు.
• ప్రధానమంత్రికి నిర్ణీత పదవీకాలం ఉండదు
• మెజారిటీ పార్టీ/కూటమి నాయకుడిగా ఉన్నంతవరకు పదవిలో కొనసాగుతారు.
• ప్రధాని నియామకం తర్వాత ఆయన సలహాపై రాష్ట్రపతి ఇతర మంత్రులను నియమిస్తారు. మంత్రులు సాధారణంగా లోక్‌సభలో మెజారిటీ ఉన్న పార్టీ లేదా కూటమి నుంచి వస్తారు. వారు పార్లమెంటు సభ్యులైతే ప్రధాని స్వేచ్ఛగా ఎంచుకోవచ్చు.
• పార్లమెంటు సభ్యుడు కాని వ్యక్తి కూడా మంత్రి కావచ్చు, కానీ నియామకమైన ఆరు నెలల్లోగా పార్లమెంటు ఉభయ సభల్లో ఒకదానికి ఎన్నికవ్వాలి.
• మంత్రిమండలి (Council of Ministers): మంత్రులందరినీ కలిపే అధికారిక పేరు. సాధారణంగా 60 నుంచి 80 మంది వివిధ స్థాయి మంత్రులుంటారు.
• కేబినెట్ మంత్రులు (Cabinet Ministers):
  1. పాలక పార్టీ/పార్టీల ఉన్నత స్థాయి నాయకులు
  2. ముఖ్య శాఖల బాధ్యత వహిస్తారు. మంత్రిమండలి పేరిట నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి సమావేశమవుతారు. కేబినెట్ మంత్రిమండలిలో 'లోపలి వలయం'.
• స్వతంత్ర బాధ్యత గల సహాయ మంత్రులు (Ministers of State with independent charge):
  1. సాధారణంగా తక్కువ ప్రాధాన్య శాఖల బాధ్యత వహిస్తారు
  2. ప్రత్యేకంగా ఆహ్వానిస్తే మాత్రమే కేబినెట్ సమావేశాల్లో పాల్గొంటారు.
• సహాయ మంత్రులు (Ministers of State): కేబినెట్ మంత్రులకు అనుబంధంగా ఉండి వారికి సహాయపడతారు.
• మంత్రులందరూ క్రమం తప్పకుండా కలిసి అన్నిటినీ చర్చించడం ఆచరణీయం కాదు కాబట్టి నిర్ణయాలు కేబినెట్ సమావేశాల్లో తీసుకుంటారు. అందుకే చాలా దేశాల్లో పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని కేబినెట్ తరహా ప్రభుత్వం (Cabinet form of government) అంటారు.
• కేబినెట్ ఒక బృందంగా పనిచేస్తుంది. మంత్రులకు వేర్వేరు అభిప్రాయాలుండవచ్చు, కానీ కేబినెట్ ప్రతి నిర్ణయాన్ని అందరూ సొంత నిర్ణయంగా స్వీకరించాలి. మరో శాఖకు సంబంధించిన ప్రభుత్వ నిర్ణయాన్ని కూడా ఏ మంత్రీ బహిరంగంగా విమర్శించకూడదు.
• ప్రతి మంత్రిత్వ శాఖకు సెక్రటరీలు (సివిల్ సర్వెంట్లు) ఉంటారు
• వారు నిర్ణయాలకు అవసరమైన నేపథ్య సమాచారమిస్తారు. కేబినెట్‌కు కేబినెట్ సెక్రటేరియట్ సహాయపడుతుంది
• ఇందులో అనేక మంది సీనియర్ సివిల్ సర్వెంట్లు వివిధ మంత్రిత్వ శాఖల పనిని సమన్వయం చేస్తారు.

రాజ్యాంగం ప్రధానమంత్రి, మంత్రుల అధికారాలు, వారి పరస్పర సంబంధాల గురించి పెద్దగా చెప్పదు. కానీ ప్రభుత్వాధిపతిగా ప్రధానికి విస్తృత అధికారాలున్నాయి.

• అధికారాలు:
  1. కేబినెట్ సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహిస్తారు
  2. వివిధ శాఖల పనిని సమన్వయం చేస్తారు
  3. శాఖల మధ్య విభేదాలు వస్తే ఆయన నిర్ణయమే తుది
  4. వివిధ మంత్రిత్వ శాఖలపై సాధారణ పర్యవేక్షణ ఉంటుంది
  5. మంత్రులందరూ ఆయన నాయకత్వంలో పనిచేస్తారు
  6. మంత్రులకు పనిని పంపిణీ చేసి తిరిగి పంపిణీ చేస్తారు
  7. మంత్రులను తొలగించే అధికారమూ ఉంది.
• ప్రధాని రాజీనామా చేస్తే మొత్తం మంత్రివర్గమే రాజీనామా చేస్తుంది.
• కేబినెట్ భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన సంస్థ అయితే, కేబినెట్‌లో అత్యంత శక్తివంతుడు ప్రధాని.
• అధికార కేంద్రీకరణ:
  1. అన్ని పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యాల్లో ప్రధాని అధికారాలు గత దశాబ్దాల్లో ఎంతగా పెరిగాయంటే వీటిని కొన్నిసార్లు 'ప్రధానమంత్రి తరహా ప్రభుత్వం (Prime Ministerial form)' అంటారు. కారణాలు: రాజకీయ పార్టీలు ప్రముఖ పాత్ర పోషించడంతో ప్రధాని పార్టీ ద్వారా కేబినెట్‌ను, పార్లమెంటును నియంత్రిస్తారు
  2. మీడియా రాజకీయాలను, ఎన్నికలను ప్రముఖ నాయకుల మధ్య పోటీగా చూపిస్తుంది.
• భారత్‌లో: మొదటి ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ప్రజల్లో తనకున్న గొప్ప ప్రభావం వల్ల అపారమైన అధికారం చెలాయించారు. ఇందిరా గాంధీ కూడా కేబినెట్ సహచరులతో పోలిస్తే చాలా శక్తివంతమైన నాయకురాలు. ప్రధాని అధికారం ఆ పదవిలోని వ్యక్తి వ్యక్తిత్వంపై కూడా ఆధారపడుతుంది.
• సంకీర్ణ రాజకీయాల ప్రభావం:
  1. ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో సంకీర్ణ రాజకీయాలు (coalition politics) పెరగడం వల్ల ప్రధాని అధికారంపై కొన్ని పరిమితులు ఏర్పడ్డాయి. సంకీర్ణ ప్రభుత్వ ప్రధాని తనకు ఇష్టమైన నిర్ణయాలు తీసుకోలేరు
  2. తన పార్టీలోని వివిధ వర్గాలనే కాక, కూటమి భాగస్వాములను కూడా సర్దుబాటు చేయాలి. ప్రభుత్వ మనుగడ ఆధారపడిన భాగస్వామ్య పక్షాలు, ఇతర పార్టీల అభిప్రాయాలు, స్థానాలను పట్టించుకోవాలి.
• పదకోశం: సంకీర్ణ ప్రభుత్వం (Coalition government) = శాసనసభలో ఏ ఒక్క పార్టీకీ మెజారిటీ లేనప్పుడు రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పార్టీల కూటమి ఏర్పరచే ప్రభుత్వం.
• చర్చా ప్రశ్న: ఏదైనా చేయగల ప్రధాని మంచిదా, నాయకులు, పార్టీల అవసరమున్న ప్రధాని మంచిదా? (పాఠ్యపుస్తకం ప్రశ్న.)

ప్రధానమంత్రి ప్రభుత్వాధిపతి (head of the government) కాగా, రాష్ట్రపతి రాజ్యాధిపతి (head of the State). మన రాజకీయ వ్యవస్థలో రాజ్యాధిపతికి నామమాత్ర అధికారాలే ఉంటాయి; బ్రిటన్ రాణి లాగా చాలా వరకు లాంఛనప్రాయ విధులే.

దేశంలోని అన్ని రాజకీయ సంస్థలు రాజ్య లక్ష్యాల సాధనకు సామరస్యంగా పనిచేసేలా రాష్ట్రపతి పర్యవేక్షిస్తారు.

• ఎన్నిక:
  1. రాష్ట్రపతిని ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకోరు. ఎన్నికైన పార్లమెంటు సభ్యులు (MPs), ఎన్నికైన శాసనసభ సభ్యులు (MLAs) ఎన్నుకుంటారు. అభ్యర్థి మెజారిటీ ఓట్లు సాధించాలి. దీనివల్ల రాష్ట్రపతి మొత్తం దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారని చూపవచ్చు. అదే సమయంలో ప్రధానికి ఉన్నట్లు ప్రత్యక్ష ప్రజాతీర్పు రాష్ట్రపతికి ఉండదు
  2. అందుకే ఆమె నామమాత్ర కార్యనిర్వాహకురాలిగా ఉంటారు.
• అధికారాలు: రాజ్యాంగాన్ని పైపైన చదివితే ఆమె చేయలేనిది ఏదీ లేదనిపిస్తుంది. ప్రభుత్వ కార్యకలాపాలన్నీ రాష్ట్రపతి పేరిటే జరుగుతాయి. అన్ని చట్టాలు, ముఖ్య విధాన నిర్ణయాలు ఆమె పేరిట జారీ అవుతాయి. ముఖ్య నియామకాలు ఆమె పేరిటే: భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు, రాష్ట్రాల గవర్నర్లు, ఎన్నికల కమిషనర్లు, విదేశాల్లో రాయబారులు మొదలైనవారు. అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలన్నీ రాష్ట్రపతి పేరిటే. ఆమె రక్షణ దళాల సర్వోన్నత అధిపతి (supreme commander).
• కానీ ఈ అధికారాలన్నీ మంత్రిమండలి సలహా మేరకే వినియోగిస్తారు. సలహాను పునఃపరిశీలించమని రాష్ట్రపతి కోరవచ్చు
• అదే సలహా మళ్లీ ఇస్తే ఆమె దానికి కట్టుబడి వ్యవహరించాలి.
• పార్లమెంటు ఆమోదించిన బిల్లు రాష్ట్రపతి ఆమోదం తర్వాతే చట్టమవుతుంది. ఆమె కొంతకాలం ఆలస్యం చేసి, పునఃపరిశీలనకు పార్లమెంటుకు తిప్పి పంపవచ్చు. కానీ పార్లమెంటు మళ్లీ ఆమోదిస్తే ఆమె సంతకం చేయాల్సిందే.
• స్వంత విచక్షణ:
  1. ఆమె స్వయంగా చేయాల్సిన ముఖ్య పని ప్రధానమంత్రి నియామకం. ఎన్నికల్లో ఒక పార్టీ లేదా కూటమికి స్పష్టమైన మెజారిటీ వస్తే, లోక్‌సభలో మెజారిటీ మద్దతున్న ఆ పార్టీ/కూటమి నాయకుడినే నియమించాలి. ఏ పార్టీకీ, కూటమికీ మెజారిటీ రాకపోతే రాష్ట్రపతి తన విచక్షణ వినియోగిస్తారు: లోక్‌సభలో మెజారిటీ కూడగట్టగలడని తన అభిప్రాయంలో భావించే నాయకుడిని నియమిస్తారు
  2. నిర్ణీత సమయంలో లోక్‌సభలో మెజారిటీ రుజువు చేసుకోమని ఆ ప్రధానిని కోరవచ్చు.
• అధ్యక్ష తరహా ప్రభుత్వం (Presidential System):
  1. అన్ని దేశాల అధ్యక్షులు భారత రాష్ట్రపతిలా నామమాత్రులు కారు. చాలా దేశాల్లో అధ్యక్షుడు రాజ్యాధిపతి, ప్రభుత్వాధిపతి కూడా. ఉదాహరణ అమెరికా అధ్యక్షుడు: ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు
  2. మంత్రులందరినీ స్వయంగా ఎంచుకుని నియమిస్తారు
  3. చట్టాలను శాసనసభ (అమెరికాలో కాంగ్రెస్) చేస్తుంది కానీ అధ్యక్షుడు ఏ చట్టంపైనైనా వీటో చేయగలడు. అతనికి కాంగ్రెస్‌లో మెజారిటీ మద్దతు అవసరం లేదు, వారికి జవాబుదారీ కాడు
  4. నాలుగేళ్ల నిర్ణీత పదవీకాలం, అతని పార్టీకి మెజారిటీ లేకపోయినా పూర్తి చేస్తాడు. ఈ నమూనా లాటిన్ అమెరికా చాలా దేశాల్లో, పూర్వపు సోవియట్ యూనియన్ దేశాల్లో ఉంది. బ్రిటిష్ నమూనా అనుసరించే మన వంటి దేశాల్లో పార్లమెంటు సర్వోన్నతం, కాబట్టి పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ విధానం అంటారు.
• [పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం:
  1. రాష్ట్రపతి పదవీకాలం 5 ఏళ్లు
  2. ప్రస్తుత రాష్ట్రపతి ద్రౌపది ముర్ము (2022 నుంచి).]

న్యాయవ్యవస్థ గురించి ఆలోచించడానికి మండల్ ఉదాహరణను మరోసారి తీసుకోవచ్చు: సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పును అందరూ అంగీకరించడం వల్లే కథ సంతృప్తికరంగా ముగిసింది.

సుప్రీంకోర్టు లేకపోతే; ఉన్నా ప్రభుత్వ చర్యలను తీర్పు చెప్పే అధికారం లేకపోతే; అధికారం ఉన్నా దాని తీర్పు నిష్పక్షపాతంగా ఉంటుందని ఎవరూ నమ్మకపోతే; తీర్పు న్యాయమైనా ఉత్తర్వును వ్యతిరేకించినవారు అంగీకరించకపోతే – ఈ పరిస్థితుల్లో ఏమి జరిగేదో ఊహించవచ్చు.

అందుకే ప్రజాస్వామ్యాలకు స్వతంత్ర, శక్తివంతమైన న్యాయవ్యవస్థ అవసరం.

• ఒక దేశంలోని వివిధ స్థాయుల న్యాయస్థానాలన్నింటినీ కలిపి న్యాయవ్యవస్థ (judiciary) అంటారు. భారత న్యాయవ్యవస్థలో: దేశం మొత్తానికి సుప్రీంకోర్టు
• రాష్ట్రాల్లో హైకోర్టులు
• జిల్లా కోర్టులు
• స్థానిక స్థాయి కోర్టులు.
• భారత్‌లో సమగ్ర (ఏకీకృత) న్యాయవ్యవస్థ (integrated judiciary) ఉంది: సుప్రీంకోర్టు దేశంలో న్యాయ పరిపాలనను నియంత్రిస్తుంది
• దాని నిర్ణయాలు దేశంలోని అన్ని ఇతర కోర్టులకు శిరోధార్యం (binding).
• సుప్రీంకోర్టు పరిధి:
  1. పౌరుల మధ్య
  2. పౌరులు–ప్రభుత్వం మధ్య
  3. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మధ్య
  4. కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మధ్య వివాదాలను విచారించగలదు. సివిల్, క్రిమినల్ కేసుల్లో అత్యున్నత అప్పీలు కోర్టు
  5. హైకోర్టుల తీర్పులపై అప్పీళ్లను వినగలదు.
• న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం (independence):
  1. అది శాసనవ్యవస్థ లేదా కార్యనిర్వాహక వర్గం నియంత్రణలో ఉండదని అర్థం. న్యాయమూర్తులు ప్రభుత్వ ఆదేశాల మేరకో, అధికార పార్టీ ఇష్టం మేరకో వ్యవహరించరు. అందుకే అన్ని ఆధునిక ప్రజాస్వామ్యాల్లో శాసనవ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక వర్గాల నుంచి స్వతంత్రంగా ఉండే కోర్టులున్నాయి
  2. భారత్ దీన్ని సాధించింది.
• నియామకం:
  1. సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను రాష్ట్రపతి ప్రధానమంత్రి సలహాపై, సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తితో సంప్రదించి నియమిస్తారు. ఆచరణలో ఇప్పుడు దీని అర్థం: సుప్రీంకోర్టు సీనియర్ న్యాయమూర్తులే సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులకు కొత్త న్యాయమూర్తులను ఎంపిక చేస్తారు
  2. రాజకీయ కార్యనిర్వాహక వర్గం జోక్యానికి అవకాశం చాలా తక్కువ. సుప్రీంకోర్టులో అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తిని సాధారణంగా ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా నియమిస్తారు.
• తొలగింపు:
  1. సుప్రీంకోర్టు/హైకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమితులయ్యాక అతడిని పదవి నుంచి తొలగించడం దాదాపు అసాధ్యం
  2. రాష్ట్రపతిని తొలగించడమంత కష్టం. పార్లమెంటు రెండు సభల్లో విడివిడిగా మూడింట రెండొంతుల సభ్యులు ఆమోదించే అభిశంసన తీర్మానం (impeachment) ద్వారానే తొలగించవచ్చు. భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో ఇది ఎప్పుడూ జరగలేదు (పాఠ్యపుస్తకం ప్రకారం).
• పోలిక:
  1. అమెరికాలో న్యాయమూర్తులను ప్రసిద్ధ రాజకీయ అభిప్రాయాలు, అనుబంధాల ఆధారంగా నామినేట్ చేయడం సర్వసాధారణం
  2. అక్కడి 2005 నాటి కార్టూన్ (అధ్యక్షుడు బుష్ సుప్రీంకోర్టు నామినేషన్ పరిశీలన సందర్భం) దీన్ని వ్యంగ్యంగా చూపుతుంది. అలాంటి కార్టూన్లు భారత్‌లో రావు.
• [పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం:
  1. 1993 నుంచి 'కొలీజియం' వ్యవస్థ ద్వారా న్యాయమూర్తుల నియామకాలు జరుగుతున్నాయి. సుప్రీంకోర్టు మంజూరు సంఖ్య 2019 నుంచి 34 (ప్రధాన న్యాయమూర్తి + 33) ఉండగా, 2026 మే 5న కేబినెట్ ఆమోదం, మే 16న రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ ద్వారా దీన్ని 38కి (CJI + 37) పెంచారు
  2. 2026 ఆగస్టులో పార్లమెంటు బిల్లును ఆమోదించగా ఆగస్టు 11న రాష్ట్రపతి ఆమోదం లభించి చట్టమైంది (మే 16 నుంచి అమలు).]

భారత న్యాయవ్యవస్థ ప్రపంచంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన న్యాయవ్యవస్థల్లో ఒకటి. దాని అధికారాలు, స్వాతంత్ర్యం ప్రాథమిక హక్కుల సంరక్షకురాలిగా పనిచేయడానికి వీలు కల్పిస్తాయి.

• రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానం: సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులకు దేశ రాజ్యాంగాన్ని వ్యాఖ్యానించే అధికారం ఉంది. శాసనవ్యవస్థ చేసిన ఏ చట్టాన్నైనా లేదా కార్యనిర్వాహక వర్గం ఏ చర్యనైనా – కేంద్ర స్థాయిలోదైనా, రాష్ట్ర స్థాయిలోదైనా – అది రాజ్యాంగానికి విరుద్ధమైతే చెల్లనిదిగా ప్రకటించగలవు. ఏదైనా చట్టం లేదా చర్య తమ ముందు సవాలు చేయబడినప్పుడు దాని రాజ్యాంగబద్ధతను నిర్ణయించే ఈ అధికారాన్నే న్యాయసమీక్ష (Judicial Review) అంటారు.
• ప్రాథమిక నిర్మాణం: రాజ్యాంగంలోని ప్రధాన, మౌలిక సూత్రాలను పార్లమెంటు మార్చలేదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది.
• ప్రాథమిక హక్కుల సంరక్షణ: హక్కులు ఉల్లంఘనకు గురైతే పరిష్కారం కోసం కోర్టులను ఆశ్రయించే హక్కు పౌరులకు ఉంది (తర్వాతి అధ్యాయంలో వివరిస్తారు). ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో ప్రజాప్రయోజనం, మానవ హక్కుల పరిరక్షణకు కోర్టులు అనేక తీర్పులు, ఆదేశాలు ఇచ్చాయి.
• ప్రజాప్రయోజన వ్యాజ్యం (Public Interest Litigation – PIL): ప్రభుత్వ చర్యల వల్ల ప్రజా ప్రయోజనం దెబ్బతిన్నప్పుడు ఎవరైనా కోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు.
• ప్రభుత్వ నిర్ణయాధికారం దుర్వినియోగం కాకుండా కోర్టులు జోక్యం చేసుకుంటాయి
• ప్రభుత్వ అధికారుల అక్రమాలను అడ్డుకుంటాయి. అందుకే న్యాయవ్యవస్థకు ప్రజల్లో అధిక విశ్వాసం ఉంది.
• స్వాతంత్ర్యానికి కారణాలు (పాఠ్యపుస్తక ప్రశ్న):
  1. నియామకాల్లో సీనియర్ న్యాయమూర్తుల పాత్ర
  2. తొలగింపు చాలా కష్టం (అభిశంసన)
  3. రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానం, న్యాయసమీక్ష అధికారాలు.
• పదకోశం:
  1. Judiciary = న్యాయం అందించే, చట్టపరమైన వివాదాల పరిష్కార యంత్రాంగంగా అధికారం గల సంస్థ
  2. దేశంలోని అన్ని కోర్టులను కలిపి న్యాయవ్యవస్థ అంటారు.
• ఫోటో గమనిక: సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ జె.ఎస్. ఖేహర్ పార్లమెంటు సెంట్రల్ హాల్‌లో శ్రీ రామ్‌నాథ్ కోవింద్‌తో రాష్ట్రపతిగా ప్రమాణం చేయించారు (రాష్ట్రపతి ప్రమాణం ప్రధాన న్యాయమూర్తి చేయిస్తారు).

అధ్యాయం చివరి అభ్యాసాల్లో దాగిన ముఖ్య వాస్తవాలు ఇవి.

• రాష్ట్రపతి స్వయంగా తీసుకోగల నిర్ణయం: ఉభయ సభలు ఆమోదించిన బిల్లును పునఃపరిశీలనకు కోరడం (ఇష్టమైన వ్యక్తిని ప్రధానిగా ఎంచుకోవడం, లోక్‌సభ మెజారిటీ ఉన్న ప్రధానిని తొలగించడం, తనకు నచ్చిన నాయకులను మంత్రిమండలికి నామినేట్ చేయడం ఆమె సొంతంగా చేయలేరు).
• రాజకీయ కార్యనిర్వాహక వర్గంలో భాగం: హోం మంత్రి. జిల్లా కలెక్టర్, హోం శాఖ సెక్రటరీ, డైరెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ పోలీస్ – వీరు సివిల్ సర్వెంట్లు (శాశ్వత కార్యనిర్వాహకులు).
• న్యాయవ్యవస్థ గురించి తప్పుడు ప్రకటన:
  1. పార్లమెంటు ఆమోదించే ప్రతి చట్టానికి సుప్రీంకోర్టు ఆమోదం అవసరం – ఇది తప్పు. నిజమైనవి: రాజ్యాంగ స్ఫూర్తికి విరుద్ధమైన చట్టాన్ని న్యాయవ్యవస్థ కొట్టివేయగలదు
  2. న్యాయవ్యవస్థ కార్యనిర్వాహక వర్గం నుంచి స్వతంత్రం
  3. హక్కులు ఉల్లంఘిస్తే ఏ పౌరుడైనా కోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు.
• ప్రస్తుత చట్టాన్ని మార్చగల సంస్థ: పార్లమెంటు (సుప్రీంకోర్టు లేదా ప్రధానమంత్రి కాదు).
• మంత్రిత్వ శాఖల జతలు: జనపనార ఎగుమతులు పెంచే కొత్త విధానం – వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖ (Commerce). గ్రామీణ ప్రాంతాలకు టెలిఫోన్ సేవల విస్తరణ – కమ్యూనికేషన్స్ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ శాఖ. ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థలో బియ్యం, గోధుమ ధరలు తగ్గడం – వ్యవసాయ, ఆహార, ప్రజా పంపిణీ శాఖ. పల్స్ పోలియో ప్రచారం – ఆరోగ్య శాఖ. ఎత్తైన ప్రాంతాల్లోని సైనికుల అలవెన్సులు – రక్షణ శాఖ.
• ఏ సంస్థ అధికారం? రోడ్లు, నీటిపారుదల వంటి మౌలిక సదుపాయాలు, సంక్షేమ కార్యక్రమాలకు నిధుల కేటాయింపు నిర్ణయం – పార్లమెంటు. స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజీని నియంత్రించే చట్టంపై కమిటీ సిఫారసుల పరిశీలన – పార్లమెంటు. రెండు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మధ్య న్యాయ వివాదంపై నిర్ణయం – సుప్రీంకోర్టు. విపత్తు బాధితులకు సహాయ నిర్ణయం అమలు – కార్యనిర్వాహక వర్గం.
• ప్రధానిని ప్రజలు నేరుగా ఎందుకు ఎన్నుకోరు? సరైన కారణాలు: పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యంలో లోక్‌సభ మెజారిటీ పార్టీ నాయకుడే ప్రధాని కాగలరు
• లోక్‌సభ ప్రధానిని, మంత్రిమండలిని కాలపరిమితికి ముందే తొలగించగలదు.
• కేస్ స్టడీ అభిప్రాయం:
  1. ఒక్కరోజు ముఖ్యమంత్రిగా హీరో పెద్ద మార్పులు చేసే సినిమాపై: సంస్థలు లేని వ్యక్తిగత పాలన ప్రమాదకరం
  2. ఏ మంత్రీ ఒక్కరోజులో గొప్ప మార్పులు చేయలేరు.
• రిజర్వేషన్ కేసులో న్యాయవ్యవస్థ పాత్ర (అభ్యాసం 10): సుప్రీంకోర్టు ప్రభుత్వ ఉత్తర్వును సవరించమని ఆదేశించింది కాబట్టి న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రం – ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా తీర్పు ఇవ్వగలిగింది.
• పదకోశం: Coalition government – ఏ పార్టీకీ మెజారిటీ లేనప్పుడు రెండు/అంతకంటే ఎక్కువ పార్టీల కూటమి. Executive – నిర్ణయాలు తీసుకుని అమలు చేసే వ్యక్తుల సమూహం. Government – చట్టాలను చేసి, అమలు చేసి, వ్యాఖ్యానించే సంస్థల సమితి. Judiciary – న్యాయం అందించే సంస్థ. Legislature – చట్టాలు చేసే ప్రజాప్రతినిధుల సభ. Office Memorandum – ప్రభుత్వ నిర్ణయాన్ని తెలిపే పత్రం. Political Institution – ప్రభుత్వ ప్రవర్తనను క్రమబద్ధం చేసే పద్ధతులు. Reservations – వెనుకబడిన వర్గాలకు స్థానాల రిజర్వేషన్. State – భూభాగం, ప్రభుత్వం, విధాన రూపకల్పన అధికారం ఉన్న రాజకీయ సంఘం.
• సంగ్రహం: మండల్ కేసు చూపేది: పార్లమెంటు (చర్చ, ఒత్తిడి), కేబినెట్ (నిర్ణయం), సివిల్ సర్వెంట్లు (అమలు), సుప్రీంకోర్టు (వివాద పరిష్కారం) – అన్నీ కలిసి ప్రభుత్వ పనిని నడుపుతాయి.