భారతదేశ సాంస్కృతిక మూలాలు (Cultural Roots of India)

భారతీయ సంస్కృతి (Indian culture) ఏ లెక్కన చూసినా కొన్ని వేల సంవత్సరాల (several millenniums) నాటిది. పాఠ్యపుస్తకం దీన్ని ఒక ప్రాచీన చెట్టుతో పోల్చింది. AP SCERT 6వ తరగతి సోషల్ 5వ పాఠం మూడు అంశాలు చెబుతుంది – వేదాలు, క్రీ.పూ.

1వ సహస్రాబ్దిలో వచ్చిన కొత్త ఆలోచనా విధానాలు (బౌద్ధమతం, జైనమతం), జానపద–గిరిజన సంప్రదాయాల తోడ్పాటు.

• చెట్టు పోలిక:
  1. వేర్లు (roots) ఒకే కాండాన్ని (common trunk) పోషిస్తాయి.
  2. కాండం నుండి ఎన్నో కొమ్మలు (branches) వస్తాయి – అవి భారతీయ సంస్కృతి యొక్క వేర్వేరు రూపాలు, కానీ ఒకే కాండంతో కలిసి ఉంటాయి.
  3. కొమ్మలకు ఉదాహరణలు: కళ, సాహిత్యం, విజ్ఞాన శాస్త్రం, వైద్యం, మతం, పరిపాలనా కళ, యుద్ధ కళలు (martial arts).
• ఆలోచనా విధానాలు (Schools of Thought): మనిషి జీవితం, ప్రపంచం గురించి ఒకే రకమైన ఆలోచనలు పంచుకునే ఆలోచనాపరుల లేదా అన్వేషకుల (seekers) సమూహాలు. అన్వేషకుడు అంటే ఈ ప్రపంచ సత్యాలను వెతికేవాడు – ఋషి, సాధువు, యోగి, తత్వవేత్త మొదలైనవారు.
• ఆధ్యాత్మికత (Spirituality):
  1. ఆత్మ (atman – spirit/soul) కి సంబంధించినది
  2. మన ప్రస్తుత వ్యక్తిత్వానికి మించిన లోతైన స్థాయిని వెతకడం.
• మూలాలు ఎంత పాతవి?: భారతదేశ సాంస్కృతిక మూలాలు సింధు లేదా హరప్పా నాగరికత (సింధు–సరస్వతి నాగరికత) వరకు వెళ్తాయని చాలా మంది పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు, పండితులు చెప్పారు.
• పాఠం మొదటి సుభాషితం (Wise Saying): దొంగలు దోచుకోలేనిది, రాజులు స్వాధీనం చేసుకోలేనిది, బరువు లేనిది, వాడేకొద్దీ పెరిగేది – నిజమైన జ్ఞానమే (true knowledge) అన్నిటికంటే గొప్ప సంపద.
• మర్రి చెట్టు (Banyan tree): లోతైన వేర్లు, బలమైన కాండం, అన్ని వైపులా విస్తరించే కొమ్మలతో శతాబ్దాలు నిలిచే మర్రి చెట్టు భారతీయ నాగరికతకు చక్కని గుర్తు (symbol). దాని కొమ్మలు కాండంతో కలిసి ఉంటూనే కొత్త వేర్లు దించుతాయి. హిందూ, బౌద్ధ, జైన సంప్రదాయాలు మూడూ మర్రి చెట్టును పవిత్రంగా భావిస్తాయి.

తికమక పెట్టే అంశాలు (Exam Traps)

• మర్రి చెట్టును పవిత్రంగా భావించేవి – హిందూ, బౌద్ధ, జైన మూడూ (ఒక్కటే కాదు).
• సాంస్కృతిక మూలాలు సింధు/హరప్పా (సింధు–సరస్వతి) నాగరికత వరకు – గ్రీకు/పర్షియన్ కాదు.
• చెట్టు 'కాండం' = వేర్వేరు ఆలోచనా విధానాల ఉమ్మడి భావనలు (ధర్మం, కర్మ, పునర్జన్మ).

భారతదేశపు అతి ప్రాచీన గ్రంథాలు వేదాలు (Vedas). ప్రపంచంలోనే అతి ప్రాచీన గ్రంథాల్లో ఇవి కూడా ఉన్నాయి. వీటి ప్రత్యేకత ఏమిటంటే – వేల ఏళ్ల పాటు వీటిని రాయకుండా, నోటితో వల్లె వేసి (orally) తరం నుండి తరానికి అందించారు.

• వేదం పదం: 'వేద' అనే మాట సంస్కృతంలోని 'విద్' (vid) నుండి వచ్చింది. 'విద్' అంటే 'తెలుసుకోవడం' (to know). అందుకే 'విద్య' అనే మాట కూడా దీని నుండే వచ్చింది.
• నాలుగు వేదాలు:
  1. ఋగ్వేదం (Rig Veda) – నాలుగింటిలో అతి ప్రాచీనమైనది
  2. యజుర్వేదం (Yajur Veda)
  3. సామవేదం (Sama Veda)
  4. అథర్వవేదం (Atharva Veda)
• సూక్తాలు (Hymns): వేదాల్లో వేల సంఖ్యలో సూక్తాలు ఉన్నాయి. సూక్తాలు అంటే కవితలు, పాటల రూపంలో ఉండే ప్రార్థనలు. వీటిని రాయలేదు, నోటితో పఠించారు (recited orally). అందుకే 'వేద సూక్తాలు తాటాకు రాతప్రతులపై రాయబడ్డాయి' అనే వాక్యం తప్పు.
• ఎక్కడ రచించారు?: ఈ సూక్తాలను సప్త సింధవ ప్రాంతంలో (ఏడు నదుల భూమి – వాయవ్య ప్రాంతం) రచించారు.
• ఋగ్వేదం కాలం: కచ్చితంగా చెప్పడం కష్టం. నిపుణులు క్రీ.పూ. 5వ సహస్రాబ్ది నుండి 2వ సహస్రాబ్ది (5th to 2nd millennium BCE) మధ్య వేర్వేరు కాలాలను సూచించారు.
• జ్ఞాపకశక్తితో కాపాడటం: సుమారు 100 నుండి 200 తరాల పాటు, కఠినమైన శిక్షణతో ఈ గ్రంథాలను కంఠస్థం చేసి, దాదాపు ఏ మార్పూ లేకుండా నోటితో అందించారు.
• యునెస్కో గుర్తింపు: వేల ఏళ్ల ఈ జాగ్రత్తైన ప్రసారం వల్లే 2008లో యునెస్కో (UNESCO) వేద పఠనాన్ని (Vedic chanting) 'మానవాళి మౌఖిక, అమూర్త వారసత్వ అద్భుత కృతి' (masterpiece of the oral and intangible heritage of humanity) గా గుర్తించింది.
• UNESCO పూర్తి పేరు: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization – విద్య, విజ్ఞాన శాస్త్రం, సంస్కృతి ద్వారా ప్రజలు, దేశాల మధ్య సంభాషణను పెంచే ఐక్యరాజ్యసమితి సంస్థ.

తికమక పెట్టే అంశాలు (Exam Traps)

• వేదాలను తాటాకులపై రాయలేదు – మౌఖికంగా (oral) అందించారు.
• UNESCO గుర్తింపు సంవత్సరం 2008 – 2011 (తెగల లెక్కలు)తో కలపవద్దు.
• ఋగ్వేద కాలం – క్రీ.పూ. 5వ నుండి 2వ సహస్రాబ్ది (millennium), శతాబ్దం కాదు.

వేద సూక్తాలను ఎవరు రచించారు, వాటిలో ఏ ఆలోచనలు ఉన్నాయి, అప్పటి సమాజం ఎలా ఉండేది – ఈ విషయాలు ఈ నోట్‌లో చూద్దాం.

• రచయితలు: వేద సూక్తాలను ఋషులు (rishis – పురుష ద్రష్టలు, మునులు), ఋషికలు (rishikas – స్త్రీ ద్రష్టలు) సంస్కృత భాష తొలి రూపంలో రచించారు.
• దేవతలు (Deities): ఇంద్రుడు, అగ్ని, వరుణుడు, మిత్రుడు, సరస్వతి, ఉషస్ (Ushas) వంటి ఎందరో దేవీదేవతలకు ఈ సూక్తాలను కవితా రూపంలో అర్పించారు.
• ఋతం (Ritam): ఋషులు, దేవతలు కలిసి 'ఋతం' ను నిలబెట్టారని భావించారు. ఋతం అంటే మనిషి జీవితంలో, విశ్వంలో (cosmos) ఉండే సత్యం, క్రమం (truth and order). విశ్వం (cosmos) అంటే క్రమబద్ధమైన, సామరస్యపూర్వకమైన వ్యవస్థగా ఉన్న ప్రపంచం.
• ఏకం సత్ విప్రా బహుధా వదంతి: 'ఉన్నది ఒక్కటే (పరమ సత్యం), జ్ఞానులు దానికి ఎన్నో పేర్లు పెడతారు.' దేవుడు లేదా పరమ సత్యం ఒక్కటే, ప్రజలు తమ అవగాహనను బట్టి వేర్వేరు రూపాల్లో, పేర్లతో పూజిస్తారు అని దీని భావం. ఇది విశ్వ శక్తుల ఐక్యతపై నమ్మకాన్ని చూపిస్తుంది.
• సత్యం (Truth):
  1. ఈ దృక్పథంలో అతి ముఖ్యమైన విలువ సత్యం
  2. తరచూ దేవుడికే మరో పేరుగా వాడారు.
• ఐక్యతా సూక్తం: ఋగ్వేదపు చివరి మంత్రాలు ప్రజల మధ్య ఐక్యతను కోరుతాయి – కలిసి రండి, కలిసి మాట్లాడండి, మీ మనసులు, లక్ష్యాలు, హృదయాలు ఒక్కటి కావాలి.
• జనాలు (Janas – Clans): తొలి వైదిక సమాజం 'జనాలు' అనే పెద్ద ప్రజా సమూహాలుగా ఉండేది. ఒక్క ఋగ్వేదమే 30 కంటే ఎక్కువ జనాలను పేర్కొంది – భరతులు, పురులు, కురులు, యదులు, తుర్వశులు మొదలైనవి. ప్రతి జనం ఉపఖండం వాయవ్య భాగంలోని ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతంతో ముడిపడి ఉంది.
• పాలన ఆధారాలు: జనాలు ఎలా పాలించుకున్నారో పెద్దగా తెలియదు. వేదాల్లో 'రాజ' (రాజు/పాలకుడు), 'సభ', 'సమితి' (రెండూ సామూహిక సమావేశం లేదా సభ) అనే మాటలే కొన్ని ఆధారాలు (clues) ఇస్తాయి.
• వృత్తులు (Professions): రైతు, నేత పనివాడు, కుమ్మరి, నిర్మాణదారు, వడ్రంగి, వైద్యుడు (healer), నర్తకుడు, క్షురకుడు, పూజారి మొదలైనవి.
• యజ్ఞం (Yajna): వ్యక్తిగత లేదా సామూహిక మేలు కోసం దేవతలకు చేసే క్రతువులు. రోజువారీ క్రతువులు ఎక్కువగా అగ్నికి (అగ్ని దేవుడు) చేసే ప్రార్థనలు, సమర్పణలు. కాలక్రమంలో ఇవి మరింత క్లిష్టంగా మారాయి.

తికమక పెట్టే అంశాలు (Exam Traps)

• సభ, సమితి = సామూహిక సమావేశాలు – సైన్యం కాదు.
• జనాల పాలన గురించి వేదాలు కొన్ని ఆధారాలు (clues) మాత్రమే ఇస్తాయి – పూర్తి వివరాలు కాదు.
• ఋతం (సత్యం–క్రమం) వైదిక భావన
• కర్మ, పునర్జన్మ ఉపనిషత్ భావనలు.

వేదాల తర్వాత వచ్చిన 'ఉపనిషత్తులు' (Upanishads) అనే గ్రంథాల సమూహం వేద భావనల మీద ఆధారపడి కొత్త ఆలోచనలను పరిచయం చేసింది. వీటి నుండే వేదాంతం, యోగం వంటి ఆలోచనా విధానాలు పెరిగాయి.

• ఉపనిషత్తుల కొత్త భావనలు:
  1. పునర్జన్మ (Rebirth) – మళ్లీ మళ్లీ జన్మించడం.
  2. కర్మ (Karma) – మన పనులు లేదా వాటి ఫలితాలు.
• వేదాంతం (Vedanta): ఈ ఆలోచనా విధానం ప్రకారం మనిషి జీవితం, ప్రకృతి, విశ్వం – అన్నీ 'బ్రహ్మన్' (brahman) అనే ఒకే దివ్య సారం (divine essence). కొన్నిసార్లు దీన్ని 'తత్' ('అది' – that) అని మాత్రమే అంటారు.
• గమనిక:
  1. 'బ్రహ్మన్' అనేది సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ దేవుడు కాదు
  2. ఈ రెండింటినీ కలిపి గందరగోళపడకూడదు.
• రెండు ప్రసిద్ధ మహావాక్యాలు:
  1. 'అహం బ్రహ్మాస్మి' – 'నేను బ్రహ్మన్‌ను' (అంటే నేను దివ్యమైనవాడిని).
  2. 'తత్ త్వమ్ అసి' – 'నీవే అది' (You are That).
• ఆత్మ (Atman – Self): ప్రతి జీవిలో ఉండే దివ్య సారం. అది చివరకు బ్రహ్మన్‌తో ఒక్కటే. కాబట్టి ఈ ప్రపంచంలో అన్నీ ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానమై, పరస్పరం ఆధారపడి (interdependent) ఉన్నాయి.
• సర్వే భవంతు సుఖినః: 'అన్ని జీవులూ సుఖంగా ఉండాలి' అని మొదలయ్యే సాధారణ ప్రార్థన. అందరూ రోగాలు, దుఃఖం లేకుండా ఉండాలని కోరుతుంది. అన్నీ అనుసంధానమై ఉన్నాయనే భావన నుండే ఈ ప్రార్థన వచ్చింది.
• యోగం (Yoga): క్రీ.పూ. 1వ సహస్రాబ్ది ప్రారంభంలో వేదాల నుండి ఇంకా కొన్ని ఆలోచనా విధానాలు పెరిగాయి. వాటిలో ఒకటి యోగం. ఒకరి చైతన్యంలో (consciousness – తనలో తాను ఏదైనా గ్రహించే స్థితి) బ్రహ్మన్‌ను అనుభవించడానికి (realisation) పద్ధతులను యోగం అభివృద్ధి చేసింది.
• హిందూ మతానికి పునాది: ఈ ఆలోచనా విధానాలన్నీ కలిసి నేడు మనం 'హిందూ మతం' (Hinduism) అని పిలిచే దానికి పునాదులు అయ్యాయి.
• నేటి యోగం: ఈ రోజు చాలా మంది అంతర్గత శాంతి, ఆత్మ సాక్షాత్కారం కోసం యోగా చేస్తారు. యోగానికి వైదిక ఆధ్యాత్మిక మూలాలు (Vedic spiritual roots) ఉన్నాయి – ఇది కేవలం ఆధునిక వ్యాయామ పద్ధతి కాదు.

తికమక పెట్టే అంశాలు (Exam Traps)

• బ్రహ్మన్ ≠ బ్రహ్మ దేవుడు.
• 'అహం బ్రహ్మాస్మి' = నేను బ్రహ్మన్‌ను
• 'తత్ త్వమ్ అసి' = నీవే అది – అర్థాలు తారుమారు చేయకండి.
• యోగానికి వైదిక ఆధ్యాత్మిక మూలాలు ఉన్నాయి – కేవలం వ్యాయామం కాదు.

ఉపనిషత్తుల్లోని చాలా కథలు ప్రశ్నలు అడగడం (asking questions) ఎంత ముఖ్యమో చెబుతాయి. ఆ ప్రశ్నలు పురుషులు అడిగినా, స్త్రీలు అడిగినా, పిల్లలు అడిగినా – అన్నీ విలువైనవే. మూడు ప్రసిద్ధ కథలు ఇవి.

• ఉద్దాలక ఆరుణి – శ్వేతకేతు:
  1. ఋషి ఉద్దాలక ఆరుణి తన కుమారుడు శ్వేతకేతును వేదాలు నేర్చుకోవడానికి గురుకులానికి (gurukula) పంపాడు.
  2. 12 ఏళ్ల తర్వాత తిరిగి వచ్చిన శ్వేతకేతుకు తన చదువు మీద గర్వం (pride) వచ్చిందని తండ్రి గమనించాడు.
  3. బ్రహ్మన్ స్వభావం గురించి ప్రశ్నలు అడిగితే శ్వేతకేతు జవాబు చెప్పలేకపోయాడు.
  4. ఉద్దాలకుడి వివరణ: మర్రి పండు విత్తనం తెరిచి చూస్తే ఖాళీగా కనిపిస్తుంది, కానీ అందులోనే భవిష్యత్తు మర్రి చెట్టు ఉంది; ఒకే మట్టితో రకరకాల కుండలు చేయవచ్చు. అలాగే కనిపించని బ్రహ్మన్ అంతటా ఉంది, అన్నీ దాని నుండే వచ్చాయి.
  5. ముగింపు మాట: 'నీవే అది, శ్వేతకేతూ' (తత్ త్వమ్ అసి).
• నచికేత – యముడు:
  1. ఒక వ్యక్తి ఒక క్రతువులో తన ఆస్తులన్నీ దానం చేస్తున్నాడు. 'నన్ను ఏ దేవుడికి ఇస్తావు?' అని కొడుకు నచికేత పదే పదే అడిగాడు.
  2. కోపంతో తండ్రి 'నిన్ను యముడికి (మృత్యు దేవుడు) ఇస్తాను' అన్నాడు.
  3. నచికేత యమలోకానికి వెళ్లి, చాలా కాలం ఎదురుచూసి యముడిని కలిశాడు. అతని ప్రశ్న: 'శరీరం మరణించిన తర్వాత ఏమవుతుంది?'
  4. యముడు తప్పించుకోవాలని చూసినా బాలుడు పట్టు వదలలేదు. సంతోషించిన యముడు చెప్పాడు: ఆత్మ అన్ని జీవుల్లో దాగి ఉంది; అది పుట్టదు, చావదు; అది అమరం (immortal).
  5. ఆ జ్ఞానంతో నచికేత తిరిగి రాగా తండ్రి ఆనందంగా స్వాగతించాడు.
• జనకుడు – యాజ్ఞవల్క్యుడు – గార్గి:
  1. జ్ఞాని అయిన రాజు జనకుడు తాత్విక చర్చ (philosophical debate) విజేతకు బహుమతి ప్రకటించాడు.
  2. ప్రసిద్ధ ఋషి యాజ్ఞవల్క్యుడు చాలా మంది పండితులను ఓడించాడు.
  3. అప్పుడు ఋషిక గార్గి ప్రపంచ స్వభావం, చివరకు బ్రహ్మన్ స్వభావం గురించి వరుస ప్రశ్నలు అడిగింది. యాజ్ఞవల్క్యుడు ఆపమన్నాడు.
  4. తర్వాత గార్గి మళ్లీ ప్రశ్నలు మొదలుపెట్టింది. ప్రపంచం, ఋతువులు, నదులు – అన్నీ సాధ్యమయ్యేది బ్రహ్మన్ వల్లనే అని యాజ్ఞవల్క్యుడు వివరించాడు.

తికమక పెట్టే అంశాలు (Exam Traps)

• 'తత్ త్వమ్ అసి' అని చెప్పింది ఉద్దాలకుడు శ్వేతకేతుతో.
• గార్గి – ఋషిక
• యాజ్ఞవల్క్యుడు ఆపమన్నా తర్వాత మళ్లీ ప్రశ్నించింది.
• రోహిణేయుడు ఉపనిషత్ కథ కాదు – జైన కథ.

వేదాల అధికారాన్ని (authority of the Vedas) అంగీకరించకుండా తమ సొంత వ్యవస్థలు ఏర్పరచుకున్న ఆలోచనా విధానాలు కూడా వచ్చాయి. వాటిలో ఒకటి బౌద్ధమతం (Buddhism). దీన్ని స్థాపించినవారు గౌతమ బుద్ధుడు.

• జననం:
  1. సుమారు రెండున్నర వేల ఏళ్ల క్రితం సిద్ధార్థ గౌతముడు అనే యువరాజు లుంబినిలో (Lumbini – నేడు నేపాల్‌లో) జన్మించాడు. పుట్టిన సంవత్సరంపై పండితుల అభిప్రాయాలు వేరువేరు
  2. పాఠ్యపుస్తకం సుమారుగా క్రీ.పూ. 560 ను తీసుకుంది.
• నాలుగు దృశ్యాలు: రాజభవనంలో రక్షిత జీవితం గడిపిన సిద్ధార్థుడు 29 ఏళ్ల వయసులో రథంలో నగరం చూడటానికి వెళ్లాడు. మొదటిసారిగా ఒక వృద్ధుడిని, ఒక రోగిని, ఒక శవాన్ని చూశాడు. సంతోషంగా, ప్రశాంతంగా కనిపించిన ఒక సన్యాసిని (ascetic) కూడా చూశాడు.
• గృహ త్యాగం: ఆ తర్వాత భార్యను, కుమారుడిని, రాజభవన జీవితాన్ని వదిలి సన్యాసిగా కాలినడకన తిరుగుతూ, దుఃఖానికి మూల కారణం వెతికాడు.
• జ్ఞానోదయం (Enlightenment): బోధ్ గయలో (Bodh Gaya – నేడు బిహార్) రావి చెట్టు (pipal tree) కింద చాలా రోజులు ధ్యానం చేసి జ్ఞానోదయం పొందాడు. మనిషి దుఃఖానికి మూలం – అవిద్య (avidya – అజ్ఞానం), మమకారం/బంధం (attachment) అని గ్రహించి, వీటిని తొలగించే మార్గం కనుగొన్నాడు. అప్పటి నుండి 'బుద్ధుడు' (మేల్కొన్నవాడు, జ్ఞానోదయం పొందినవాడు) అయ్యాడు.
• బోధనలు:
  1. అహింస (ahimsa) – సాధారణంగా 'హింస చేయకపోవడం' (non-violence) అని అనువదిస్తారు, కానీ అసలు అర్థం 'బాధపెట్టకపోవడం, గాయపరచకపోవడం' (non-hurting, non-injuring).
  2. నిజాయితీతో కూడిన అంతర్గత క్రమశిక్షణ (inner discipline).
  3. బుద్ధుడి మాట భావం: పవిత్ర నదుల్లో స్నానంతో ఎవరూ పవిత్రులు కారు; సత్యం, ధర్మం ఉన్నవాడే పవిత్రుడు. యుద్ధభూమిలో వేల మందిని గెలవడం కంటే తనను తాను జయించడం గొప్పది.
• సంఘం (Sangha):
  1. బుద్ధుడు స్థాపించిన భిక్షువుల (bhikshus – సన్యాసులు) సమాజం
  2. తర్వాత భిక్షుణులు (bhikshunis – స్త్రీ సన్యాసులు) కూడా చేరారు. వీరు బోధనలను ఆచరించి, వ్యాప్తి చేశారు. బుద్ధుడి ప్రభావం భారతదేశంపై, మొత్తం ఆసియాపై చాలా ఎక్కువ.
• జాతక కథలు (Jataka tales): బుద్ధుని పూర్వ జన్మల కథలు. ఒక కథలో బుద్ధుడు కోతుల రాజు. సైనికుల దాడి నుండి కోతులను కాపాడటానికి తన శరీరాన్నే వంతెనగా చేసి, గాయాలతో చనిపోయాడు. ఆ త్యాగం చూసిన రాజు, తన ప్రజల పట్ల రాజుగా తన బాధ్యత గురించి ఆలోచించాడు.

తికమక పెట్టే అంశాలు (Exam Traps)

• జన్మస్థలం లుంబిని (నేపాల్)
• జ్ఞానోదయం బోధ్ గయ (బిహార్) – తారుమారు చేయకండి.
• జాతక కథలు బుద్ధుడి పూర్వజన్మ కథలు – మహావీరుడివి కాదు.
• క్రీ.పూ. 560 – పాఠ్యపుస్తకం తీసుకున్న సుమారు సంవత్సరం
• పండితుల్లో ఏకాభిప్రాయం లేదు.

అదే కాలంలో విస్తృతంగా వ్యాపించిన మరో ముఖ్యమైన ఆలోచనా విధానం జైనమతం (Jainism). దీని మూలాలు ఇంకా చాలా ప్రాచీనమైనవని చెబుతారు. దీన్ని ప్రచారం చేసినవారు వర్ధమాన మహావీరుడు.

• మహావీరుడి జీవితం:
  1. సిద్ధార్థుడిలాగే యువరాజు వర్ధమానుడు (Vardhamana) కూడా రాజ కుటుంబంలో క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో జన్మించాడు.
  2. జన్మస్థలం – నేటి బిహార్‌లోని వైశాలి (Vaishali) నగరం సమీపంలో.
  3. 30 ఏళ్ల వయసులో ఇల్లు వదిలి ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం కోసం బయలుదేరాడు.
  4. కఠిన సన్యాస క్రమశిక్షణ పాటించి, 12 ఏళ్ల తర్వాత కైవల్య జ్ఞానం (kevala jnana – సంపూర్ణ జ్ఞానం) పొందాడు.
  5. అప్పటి నుండి 'మహావీరుడు' (గొప్ప వీరుడు) అయ్యాడు, తాను గ్రహించినది బోధించడం మొదలుపెట్టాడు.
• జైన పదం అర్థం: 'జైన' అనే మాట 'జిన' (Jina) నుండి వచ్చింది. జిన అంటే 'జయించినవాడు' (conqueror). ఇది రాజ్యాలను, శత్రువులను జయించడం కాదు – అజ్ఞానాన్ని, బంధాలను (attachments) జయించి జ్ఞానోదయం పొందడం.
• మూడు ముఖ్య బోధనలు:
  1. అహింస (Ahimsa): ఊపిరి పీల్చే, జీవించే ఏ ప్రాణినీ చంపకూడదు, హింసించకూడదు, అవమానించకూడదు, బాధపెట్టకూడదు, తరిమేయకూడదు – అని మహావీరుడి మాట.
  2. అనేకాంతవాదం (Anekantavada): 'ఒక్కటే కాదు' అనే దృక్కోణం. సత్యానికి ఎన్నో కోణాలు ఉంటాయి; ఏ ఒక్క వాక్యమూ దాన్ని పూర్తిగా వర్ణించలేదు.
  3. అపరిగ్రహం (Aparigraha): 'ఆస్తి పోగు చేయకపోవడం' (non-possession). భౌతిక వస్తువులపై మమకారం వదిలి, జీవితానికి నిజంగా అవసరమైన వాటికే పరిమితం కావాలి.
• పరస్పర ఆధారం: మనుషుల నుండి కంటికి కనిపించని సూక్ష్మజీవుల వరకు అన్ని జీవులూ ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడి ఉన్నాయని జైనమతం నొక్కి చెబుతుంది. ప్రకృతిని అధ్యయనం చేసే శాస్త్రవేత్తలు ఈ సత్యాన్ని మళ్లీ మళ్లీ ధృవీకరించారు.
• పంచుకున్న ఆలోచనలు:
  1. ఈ ఆలోచనలు చాలా వరకు బౌద్ధమతంలో, వేదాంతంలో కూడా కనిపిస్తాయి
  2. ఇవి భారతీయ సంస్కృతికి కేంద్రమైనవి. జైనమతం బౌద్ధమతానికి శాఖ కాదు – అది ప్రత్యేక ఆలోచనా విధానం.
• రోహిణేయుడి కథ:
  1. చాలా నైపుణ్యం గల దొంగ రోహిణేయుడు అనుకోకుండా మహావీరుడి ప్రవచనంలోని కొన్ని మాటలు విన్నాడు. తర్వాత పట్టుబడినప్పుడు ఆ మాటల సాయంతో మంత్రి పన్నాగాన్ని ఛేదించాడు. పశ్చాత్తాపంతో మహావీరుడి దగ్గరకు వెళ్లి నేరాలు ఒప్పుకుని, దొంగసొమ్ము తిరిగిచ్చి సన్యాసి అయ్యాడు. సరైన ఆలోచన, సరైన పని ముఖ్యం
  2. ప్రతి ఒక్కరికీ రెండో అవకాశం (second chance) ఉండాలి – అని ఈ కథ నీతి.

తికమక పెట్టే అంశాలు (Exam Traps)

• జైనమతం బౌద్ధమతానికి శాఖ కాదు
• దాని మూలాలు ఇంకా ప్రాచీనమని చెబుతారు.
• అనేకాంతవాదం = 'ఒక్కటే కాదు' (బహుళ దృక్కోణాలు)
• అపరిగ్రహం = ఆస్తి పోగు చేయకపోవడం.
• మహావీరుడు: 30 ఏళ్లకు గృహత్యాగం, 12 ఏళ్ల తపస్సు – బుద్ధుడి 29తో కలపవద్దు.

బౌద్ధమతం, జైనమతం రెండింటిలోనూ అహింసకు లోతైన అర్థం ఉంది. రెండు సంప్రదాయాల సన్యాసులు దేశమంతా తిరిగి బోధనలు వ్యాపింపజేశారు. వైదిక, బౌద్ధ, జైన విధానాల్లో తేడాలు ఉన్నా, ఉమ్మడి విలువలు కూడా ఉన్నాయి.

• అహింస లోతైన అర్థం:
  1. మనిషిపై లేదా జంతువుపై శారీరక హింస చేయకపోవడం మాత్రమే కాదు
  2. ఆలోచనలో కూడా హింస చేయకూడదు – ఉదాహరణకు ఎవరిపైనా చెడు భావనలు (ill feelings) పెట్టుకోకపోవడం. మనల్ని మనం గమనించుకుంటే అలాంటి ప్రతికూల ఆలోచనలను సానుకూలంగా మార్చుకోవచ్చు. కొన్నిసార్లు ఆ ప్రతికూల ఆలోచనలు మన మీదే ఉంటాయి!
• సన్యాసుల ప్రయాణాలు: బౌద్ధ, జైన సన్యాసులు (కొన్నిసార్లు సన్యాసినులు కూడా) బోధనలు వ్యాప్తి చేయడానికి దేశమంతా తిరిగారు.
• కొందరు దూర ప్రాంతాల్లో కొత్త విహారాలు (monasteries) నిర్మించారు.
• మరికొందరు రాతిలో తొలిచిన గుహల్లో (rock-cut caves) సన్యాస జీవితం గడిపారు.
• పురావస్తు తవ్వకాల్లో ఆ విహారాల ఆనవాళ్లు, కొన్నిసార్లు అక్కడ ఉన్న సన్యాసుల పేర్లు, వారు పడుకున్న రాతి పడకలు (stone beds) కూడా బయటపడ్డాయి.
• ఎల్లోరా గుహలు (Ellora): మహారాష్ట్రలో క్రీ.శ. 6వ – 10వ శతాబ్దాల మధ్య రాతిలో తొలిచిన గుహలు. వీటిలో కొన్ని హిందూ, కొన్ని బౌద్ధ, కొన్ని జైన గుహలు – మూడు సంప్రదాయాలు ఒకే చోట.
• 'మతం' అనే పదం ఎందుకు వాడలేదు?: ఆంగ్లంలో హిందూ, బౌద్ధ, జైన, సిక్కు మతాలను 'రిలిజియన్స్' (religions) అంటారు. పాఠ్యపుస్తకం 'ఆలోచనా విధానాలు' అనే మాట వాడింది. కారణం – వీటికి తాత్విక, ఆధ్యాత్మిక, మతపరమైన, నైతిక, సామాజిక కోణాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. భారతీయ నాగరికత సందర్భంలో 'మతం' అనే పదం చాలా పరిమితమైనదని (too limiting) చాలా మంది పండితుల అభిప్రాయం.
• చార్వాక / లోకాయత (Charvaka / Lokayata): ఈ భౌతిక ప్రపంచం (material world) ఒక్కటే ఉంది, కాబట్టి మరణం తర్వాత జీవితం లేదు అని నమ్మిన ఆలోచనా విధానం. ఇది పెద్దగా ప్రజాదరణ పొందలేదు, కాలక్రమంలో కనుమరుగైంది. అప్పట్లో ఎన్నో రకాల నమ్మకాలు ఉండేవని, ప్రజలు తమకు నచ్చినది ఎంచుకునే స్వేచ్ఛ ఉండేదని ఇది చూపిస్తుంది.
• ఉమ్మడి భావనలు: వైదిక, బౌద్ధ, జైన విధానాల్లో ముఖ్య తేడాలు ఉన్నా – ధర్మం (dharma), కర్మ, పునర్జన్మ, దుఃఖం–అజ్ఞానాలకు ముగింపు వెతకడం, ఎన్నో ముఖ్య విలువలు ఉమ్మడిగా ఉన్నాయి. పాఠం మొదట్లో చెప్పిన చెట్టు యొక్క 'కాండం' (trunk) ఇదే.

తికమక పెట్టే అంశాలు (Exam Traps)

• ఎల్లోరా – క్రీ.శ. (CE) 6–10 శతాబ్దాలు, మహారాష్ట్ర
• క్రీ.పూ. కాదు.
• చార్వాక/లోకాయత పెద్దగా ప్రజాదరణ పొందక కనుమరుగైంది.
• బౌద్ధ, జైన మతాలు వేదాల అధికారాన్ని అంగీకరించకపోయినా వైదిక విధానాలతో ఉమ్మడి భావనలు ఉన్నాయి.

ఇప్పటివరకు చూసిన సాంస్కృతిక మూలాలు ఎన్నో గ్రంథాల్లో నమోదయ్యాయి. కానీ భారతదేశానికి గొప్ప 'మౌఖిక సంప్రదాయాలు' (oral traditions) కూడా ఉన్నాయి – అంటే రాతపూర్వక గ్రంథాలు లేకుండా రోజువారీ ఆచరణ ద్వారా అందే బోధనలు, పద్ధతులు (వేదాలు కూడా ఇలాగే అందాయి).

• రెండు రకాలు:
  1. జానపద సంప్రదాయాలు (folk traditions) – సామాన్య ప్రజల ద్వారా అందేవి.
  2. గిరిజన సంప్రదాయాలు (tribal traditions) – తెగల ద్వారా అందేవి.
• తెగ (Tribe) అంటే?: దీనికి చాలా నిర్వచనాలు ఉన్నాయి. నేడు మానవ శాస్త్రవేత్తలు (anthropologists) సాధారణంగా ఇలా భావిస్తారు – ఉమ్మడి వంశ సంప్రదాయం (common descent), ఒక సంస్కృతి, ఒక భాష పంచుకుంటూ, ఒక నాయకుడి (chief) కింద సన్నిహిత సమాజంగా జీవిస్తూ, ప్రైవేట్ ఆస్తి లేని కుటుంబాలు లేదా వంశాల సమూహం.
• ప్రాచీన భారతంలో: 'తెగ' అనే మాటే లేదు. తెగలు అంటే అడవులు, కొండలు వంటి ప్రత్యేక పర్యావరణంలో జీవించిన వేర్వేరు 'జనాలు' మాత్రమే.
• రాజ్యాంగంలో: భారత రాజ్యాంగం ఆంగ్లంలో 'tribes', 'tribal communities' అనే పదాలు, హిందీలో 'జనజాతి' (janajati) అనే పదం వాడుతుంది.
• 2011 గణాంకాలు: అధికారిక లెక్కల ప్రకారం 2011లో భారతదేశంలో 705 తెగలు చాలా రాష్ట్రాల్లో విస్తరించి ఉన్నాయి. వారి జనాభా సుమారు 10.4 కోట్లు (104 million) – ఇది ఆస్ట్రేలియా, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ జనాభాలు కలిపిన దానికంటే ఎక్కువ!
• పాత పక్షపాతం: 19వ శతాబ్దంలో తెగలను అధ్యయనం చేసిన మానవ శాస్త్రవేత్తలు వారిని 'ఆదిమ' (primitive) లేదా 'నాగరికుల కంటే తక్కువ' అని వర్ణించారు. గిరిజన సమాజాల గొప్ప, సంక్లిష్ట సంస్కృతులను లోతుగా అధ్యయనం చేశాక ఈ పక్షపాత అభిప్రాయాలను దాదాపు వదిలేశారు.
• ఇచ్చిపుచ్చుకోవడం: జానపద, గిరిజన సంప్రదాయాలకు, ప్రధాన ఆలోచనా విధానాలకు మధ్య నిరంతరం పరస్పర ప్రభావం ఉంది. దేవతలు, భావనలు, ఐతిహ్యాలు, ఆచారాలు రెండు వైపులా స్వేచ్ఛగా మారాయి.
• సంప్రదాయం ప్రకారం పూరీ (ఒడిశా)లో పూజించే జగన్నాథుడు మొదట గిరిజన దేవత.
• దేశమంతా పూజించే మాతృదేవత (mother-goddess) యొక్క వివిధ రూపాలకు కూడా ఇదే వర్తిస్తుంది.
• మరోవైపు కొన్ని తెగలు చాలా కాలం క్రితమే హిందూ దేవతలను స్వీకరించాయి
• వారికి మహాభారతం, రామాయణాల సొంత రూపాంతరాలు ఉన్నాయి. ఈశాన్య రాష్ట్రాల నుండి తమిళనాడు వరకు ఇది బాగా నమోదైంది.

తికమక పెట్టే అంశాలు (Exam Traps)

• 705 = తెగల సంఖ్య
• సుమారు 10.4 కోట్లు (104 మిలియన్) = జనాభా (2011).
• 'జనజాతి' – రాజ్యాంగం హిందీలో వాడిన పదం
• ప్రాచీన భారతంలో 'తెగ' అనే మాటే లేదు.
• తెగలను 'ఆదిమ' అన్నది 19వ శతాబ్దపు మానవ శాస్త్రవేత్తలు – ఆ అభిప్రాయం దాదాపు వదిలేశారు.

జానపద, గిరిజన, హిందూ సంప్రదాయాల మధ్య ఇంత కాలం ఇంత సహజంగా ఇచ్చిపుచ్చుకోవడం ఎలా జరిగింది? కారణం – ఈ మూడు నమ్మక వ్యవస్థల్లో ఎన్నో ఒకేలాంటి భావనలు ఉన్నాయి.

• ప్రకృతి పవిత్రం: మూడు సంప్రదాయాల్లోనూ పర్వతాలు, నదులు, చెట్లు, మొక్కలు, జంతువులు, కొన్ని రాళ్లు కూడా పవిత్రమైనవి (sacred). ఎందుకంటే వాటన్నిటి వెనుక చైతన్యం (consciousness) ఉందని నమ్మకం. తెగలు సాధారణంగా ఈ ప్రకృతి అంశాలకు సంబంధించిన ఎన్నో దేవతలను పూజిస్తాయి.
• తోడా తెగ (Todas): తమిళనాడులోని నీలగిరి (Nilgiris) కొండల్లో నివసించే తోడా గిరిజనులకు ఆ పర్వత శ్రేణిలోని ముప్పైకి పైగా శిఖరాలు దేవీదేవతల నివాసాలు. ఆ శిఖరాలు ఎంత పవిత్రమంటే, తోడాలు వాటి వైపు వేలితో చూపించరు.
• సర్వోన్నత దైవం: ఎందరో దేవతలు ఉన్నా, హిందూమతంలో లాగే చాలా గిరిజన సమూహాలకు ఒక ఉన్నత దైవం లేదా సర్వోన్నత శక్తి (supreme being) భావన ఉంది. ఉదాహరణలు:
• తెలంగాణ – సమ్మక్క సారలమ్మ గిరిజన జానపద దేవతలుగా పూజలు అందుకుంటారు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ – పాడేరు ప్రాంతంలో మోదకొండమ్మ జాతర.
• అరుణాచల్ ప్రదేశ్ – అనేక తెగలు దోన్యి పోలో (Donyi Polo) ను పూజిస్తాయి. ఇది సూర్యుడు, చంద్రుడు కలిసిన రూపం
• తర్వాత సర్వోన్నత దైవ స్థాయికి ఎదిగింది.
• మధ్య భారతంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు – ఖండోబా (Khandoba) దేవుడు.
• తూర్పు భారతం – ముండా, సంతాల్ (Munda, Santhal) తెగలు ఈ ప్రపంచాన్నంతా సృష్టించిన సర్వోన్నత దైవం సింగ్‌బోంగా (Singbonga) ను పూజిస్తారు.
• ఆండ్రే బెటీ (André Béteille) మాట:
  1. ఈ భారత సామాజిక శాస్త్రవేత్త (sociologist) భావం – ఉపఖండంలోని వేలాది కులాలు, తెగలు చరిత్ర మొదలైనప్పటి నుండి, అంతకు ముందు నుండి ఒకరి మత నమ్మకాలపై మరొకరు ప్రభావం చూపారు. గిరిజన మతాలపై హిందూమత ప్రభావం అందరూ ఒప్పుకునేదే
  2. అలాగే హిందూమతం కూడా తన మొదటి దశలోనే కాక మొత్తం పరిణామంలో గిరిజన మతాల ప్రభావానికి లోనైంది.
• ఫలితం: ఈ దీర్ఘకాల పరస్పర ప్రభావం వల్ల రెండు వైపులా సుసంపన్నత (mutual enrichment) వచ్చింది. జానపద, గిరిజన నమ్మకాలు, ఆచారాలు కూడా భారతదేశ సాంస్కృతిక మూలాల్లో భాగమే. అందుకే 'గిరిజన నమ్మకాలు ఆత్మలు, చిన్న దేవతలకే పరిమితం' అనే వాక్యం తప్పు.

తికమక పెట్టే అంశాలు (Exam Traps)

• సమ్మక్క సారలమ్మ – తెలంగాణ
• మోదకొండమ్మ జాతర – పాడేరు (AP): రెండు తెలుగు రాష్ట్రాల ఉదాహరణలు తారుమారు చేయకండి.
• దోన్యి పోలో = సూర్యుడు + చంద్రుడు (అరుణాచల్)
• సింగ్‌బోంగా = ముండా, సంతాల్.
• 'గిరిజన నమ్మకాలు ఆత్మలు, చిన్న దేవతలకే పరిమితం' – తప్పు వాక్యం.