ఛందస్సు (Chandassu)

పద్యాన్ని రాయడానికి ఉండే నియమాల శాస్త్రమే ఛందస్సు (Prosody). అక్షరాల సంఖ్య, గురు లఘువుల అమరిక, గణాలు, యతి, ప్రాస అనే నియమాలను పాటించి రాసిన రచనే పద్యం. నియమం లేకుండా రాసేది గద్యం.

• పద్యం: నిర్ణీత ఛందో నియమాలతో కూడిన రచన. ప్రతి పద్యానికి సాధారణంగా నాలుగు పాదాలు (పంక్తులు) ఉంటాయి.
• ఛందస్సు అంగాలు: గురు లఘువులు, గణాలు, యతి, ప్రాస, పాదాలు.
• ఛందస్సు రకాలు:
  1. అక్షర ఛందస్సు: అక్షరాల సంఖ్య, గణాల క్రమం ప్రధానం (వృత్తాలు).
  2. మాత్రా ఛందస్సు: మాత్రల లెక్క ప్రధానం (కందం వంటివి).
• ఛందస్సుపై తొలి తెలుగు గ్రంథం: మల్లియ రేచన రచించిన కవిజనాశ్రయం.
• పద్య విభాగాలు: వృత్తాలు, జాతులు, ఉపజాతులు.
• వృత్తాలు: అక్షర గణాలతో నియమం కలవి (ఉత్పలమాల, చంపకమాల, శార్దూలం, మత్తేభం).
• జాతులు: మాత్రా గణాలతో కలవి (కందం, ద్విపద).
• ఉపజాతులు: తెలుగులో ప్రత్యేకంగా పెరిగిన దేశి ఛందాలు (ఆటవెలది, తేటగీతి, సీసం).
• పాదం: పద్యంలో ఒక పంక్తి. పద్యానికి సాధారణంగా నాలుగు పాదాలు.

ఛందస్సుకు పునాది గురువు, లఘువు. ప్రతి అక్షరం ఏదో ఒకటి (గురువు లేదా లఘువు) అవుతుంది. వీటిని సరిగ్గా గుర్తిస్తేనే గణాలను గుర్తించగలం.

• లఘువు (I): హ్రస్వ అక్షరం (అ, ఇ, ఉ, ఋ, ఎ, ఒ లతో కలిసిన అక్షరం). ఉచ్చరించడానికి ఒక మాత్ర కాలం పడుతుంది. గుర్తు: I (నిలువు గీత).
• గురువు (U): దీర్ఘ అక్షరం లేదా దీర్ఘంగా పలికే అక్షరం. రెండు మాత్రల కాలం. గుర్తు: U (వంపు గీత).
• గురువుగా మారే సందర్భాలు:
  1. దీర్ఘాక్షరాలు: ఆ, ఈ, ఊ, ౠ, ఏ, ఓ, ఐ, ఔ లతో కలిసిన అక్షరాలు (కా, కీ, కూ, కే, కో, కై, కౌ).
  2. అనుస్వారం (ం) కలిసిన అక్షరం (కం, నం).
  3. విసర్గ (ః) కలిసిన అక్షరం (దుఃఖ).
  4. సంయుక్తాక్షరానికి (ద్విత్వం లేదా సంయోగం) ముందున్న అక్షరం (ఉదా: 'సత్యం'లో 'స' గురువు, 'ధర్మం'లో 'ధ' గురువు).
  5. పాదం చివరి అక్షరం ఐచ్ఛికంగా గురువుగా పరిగణించవచ్చు (పాదాంత లఘువు గురువు కావచ్చు).
• లఘువుగా ఉండేవి:
  1. హ్రస్వ అక్షరాలు, ఎక్కువ సంయుక్తాక్షరం లేనివి
  2. సంయుక్తాక్షరంలోని అక్షరం స్వయంగా లఘువే (ఉదా: 'సత్యం'లో 'త్య' లఘువు
  3. కానీ దానిపై 'ం' ఉంటే గురువు).

ఉదాహరణలు

1. 'రామ' = రా (గురువు) + మ (లఘువు) → U I
2. 'కమలం' = క (లఘువు) మ (లఘువు) లం (అనుస్వార సహితం కాబట్టి గురువు) → I I U
3. 'ధర్మము' = ధ (గురువు, ర్మకు ముందు) ర్మ (లఘువు) ము (లఘువు) → U I I
4. 'సీత' = సీ (గురువు) త (లఘువు) → U I

గురు లఘువుల వరుస క్రమాన్ని గణం అంటారు. తెలుగు ఛందస్సులో గణాలు రెండు రకాల నియమాల్లో కనిపిస్తాయి: అక్షర గణాలు (వృత్తాలకు) మరియు మాత్రా గణాలు (ఉపజాతులకు).

• త్రిక గణాలు (అక్షర గణాలు, 8):
  1. మూడు అక్షరాల సమూహాలు
  2. వృత్తాల్లో వాడతారు. గుర్తుంచుకోవడానికి సూత్రం: య మా తా రా జ భా న స ల గం.
• య గణం = లఘువు, గురువు, గురువు (I U U)
• మ గణం = గురువు, గురువు, గురువు (U U U)
• త గణం = గురువు, గురువు, లఘువు (U U I)
• ర గణం = గురువు, లఘువు, గురువు (U I U)
• జ గణం = లఘువు, గురువు, లఘువు (I U I)
• భ గణం = గురువు, లఘువు, లఘువు (U I I)
• న గణం = లఘువు, లఘువు, లఘువు (I I I)
• స గణం = లఘువు, లఘువు, గురువు (I I U)
• మిగిలిన ల (లఘువు), గ (గురువు) ఒక్కక్క అక్షరం.
• సూర్య గణాలు (2): న (III), హ లేదా గల (U I).
• ఇంద్ర గణాలు (6): నల (I I I I), నగ (I I I U), సల (I I U I), భ (U I I), ర (U I U), త (U U I).
• ఉపయోగం: సూర్య, ఇంద్ర గణాలను ఆటవెలది, తేటగీతి, సీసం, ద్విపద వంటి ఉపజాతుల్లో వాడతారు. త్రిక (య, మ, త, ర, జ, భ, న, స) గణాలను ఉత్పలమాల, చంపకమాల, శార్దూలం, మత్తేభం వంటి వృత్తాల్లో వాడతారు.

గణాలతో పాటు పద్యంలో పాటించాల్సిన మరో రెండు ముఖ్య నియమాలు యతి, ప్రాస. వీటిని సరిగ్గా తెలుసుకుంటే పద్య లక్షణం అడిగిన ప్రశ్నలకు సులభంగా సమాధానం చెప్పగలం.

• యతి (యతిమైత్రి / వళ్ళు): పాదం మొదటి అక్షరానికి, పాదం మధ్యలో నిర్ణీత స్థానంలో ఉన్న అక్షరానికి మైత్రి (సరిపోలిక) ఉండటం. పాదాన్ని చదివేటప్పుడు విరామం (విశ్రాంతి) ఇవ్వాల్సిన చోటు యతి స్థానం.
• యతి స్థానాలు: ఒక్కో వృత్తానికి ఒక్కో స్థానం (ఉత్పలమాలకు 10వ అక్షరం, చంపకమాలకు 11వ, శార్దూలానికి 13వ, మత్తేభానికి 14వ).
• ప్రాస: ప్రతి పాదంలోని రెండవ అక్షరం (హల్లు సహితం) ఒకేలా ఉండటం. పాదాల రెండవ అక్షరం హల్లు ఒకే విధంగా ఉండాలి.
• ఉదాహరణ: 'కనకము', 'మనసు', 'తనయ', 'వనము' – రెండవ అక్షరం 'న' ఒకేలా ఉంది.
• ప్రాసయతి: యతి స్థానంలో మైత్రికి బదులు ప్రాస అక్షరం (పాదం రెండవ అక్షరం) వాడటం.
• ప్రాస నియమం ఉండే పద్యాలు: వృత్తాలు, ఆటవెలది, తేటగీతి మొదలైనవి (ద్విపదలో కూడా ప్రాస నియమం ఉంటుంది). సీసం పాదాల్లో ప్రాస నియమం ఉండదు, కానీ దాని తరువాత వచ్చే ఎత్తుగీతికి ఉంటుంది.

వృత్తాలు అక్షర ఛందస్సుకు చెందినవి. ఇవి ప్రతి పాదంలో నిర్ణీత గణ క్రమం, అక్షరాల సంఖ్య, యతి స్థానం కలిగి ఉంటాయి. పరీక్షల్లో ఈ నాలుగు వృత్తాల లక్షణాలు ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• ఉత్పలమాల:
  1. గణాలు: భ, ర, న, భ, భ, ర, వ (వ = లఘువు, గురువు)
  2. ప్రతి పాదంలో 20 అక్షరాలు
  3. యతి స్థానం: 10వ అక్షరం
• చంపకమాల:
  1. గణాలు: న, జ, భ, జ, జ, జ, ర
  2. ప్రతి పాదంలో 21 అక్షరాలు
  3. యతి స్థానం: 11వ అక్షరం
• శార్దూల విక్రీడితం:
  1. గణాలు: మ, స, జ, స, త, త, గ
  2. ప్రతి పాదంలో 19 అక్షరాలు
  3. యతి స్థానం: 13వ అక్షరం
• మత్తేభ విక్రీడితం:
  1. గణాలు: స, భ, ర, న, మ, య, వ
  2. ప్రతి పాదంలో 20 అక్షరాలు
  3. యతి స్థానం: 14వ అక్షరం
• సాధారణ లక్షణాలు:
  1. అన్నింటికీ నాలుగు పాదాలు
  2. ప్రాస నియమం ఉంటుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఉత్పలమాల – 20/10; చంపకమాల – 21/11; శార్దూలం – 19/13; మత్తేభం – 20/14 (అక్షరాలు/యతి స్థానం).

వృత్తాలే కాకుండా తెలుగులో ప్రసిద్ధమైన జాతి, ఉపజాతి పద్యాలు ఉన్నాయి. ఇవి సూర్య, ఇంద్ర గణాలు, మాత్రల ఆధారంగా నడుస్తాయి. శతకాలు, కావ్యాల్లో ఇవి ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.

• కందం (జాతి):
  1. మాత్రా ఛందస్సు
  2. నాలుగు పాదాలు
  3. గణాలు నాలుగు మాత్రల చొప్పున ఉంటాయి. బేసి గణాల్లో జ గణం (లఘువు గురువు లఘువు) రాకూడదు
  4. ఆరవ గణం జ లేదా నల అయి ఉండాలి. పాదాల చివర గురువు ఉంటుంది. నన్నయ, తిక్కన, పోతన కందాన్ని అద్భుతంగా వాడారు.
• ఆటవెలది: నాలుగు పాదాలు.
• 1, 3 పాదాలు: మూడు సూర్య గణాలు + రెండు ఇంద్ర గణాలు
• 2, 4 పాదాలు: ఐదు సూర్య గణాలు
• యతి, ప్రాస నియమాలు ఉంటాయి. వేమన శతకం ఆటవెలదిలో ఉంది.
• తేటగీతి:
  1. నాలుగు పాదాలు
  2. ప్రతి పాదంలో ఒక సూర్య గణం, రెండు ఇంద్ర గణాలు, రెండు సూర్య గణాలు.
• సీసం:
  1. ప్రతి పాదంలో నాలుగు ఇంద్ర గణాలు, రెండు సూర్య గణాలు
  2. దీని తరువాత ఎత్తుగీతి (తేటగీతి లేదా ఆటవెలది) వస్తుంది. సీసంలో ప్రాస నియమం లేదు.
• ద్విపద:
  1. రెండు పాదాలు
  2. ప్రతి పాదంలో మూడు ఇంద్ర గణాలు, ఒక సూర్య గణం ఉంటాయి
  3. ప్రాస నియమం ఉంటుంది. జానపద సాహిత్యం, రంగనాథ రామాయణం ద్విపదలో ఉంది.