ముల్కీ నిబంధనలు (Mulki Rules)

‘ముల్క్’ అంటే దేశం/రాజ్యం. ‘ముల్కీ’ అంటే ఆ రాజ్యానికి చెందిన స్థానికుడు. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు స్థానికులకే దక్కేలా చేసిన నిబంధనలే ముల్కీ నిబంధనలు (Mulki Rules). తెలంగాణ ఉద్యమాలన్నింటిలో ఇది కేంద్ర అంశం.

• ముల్కీ (Mulki): హైదరాబాద్ రాష్ట్ర స్థానికుడు.
• నాన్-ముల్కీ (Non-Mulki): బయటి ప్రాంతం నుండి వచ్చినవాడు.

• సంస్కరణల కోసం ఉత్తర భారతం నుండి, ఇతర ప్రాంతాల నుండి చాలా మంది విద్యావంతులను ఉద్యోగాల్లో నియమించారు.
• దీనిపై స్థానికుల్లో అసంతృప్తి పెరగడంతో, సుమారు 1868 నుండి స్థానికులకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చే ఆదేశాలు మొదలయ్యాయని చెబుతారు.
• ఉద్దేశ్యం:
  1. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో స్థానికులకు రక్షణ.
  2. బయటి వారి ఆధిపత్యాన్ని తగ్గించడం.
• క్రమబద్ధీకరణ: తర్వాత ఏడో నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ 1919లో ఫర్మానా ద్వారా ముల్కీ నిర్వచనాన్ని స్పష్టంగా నిర్ణయించారు.
• ముల్కీ సర్టిఫికెట్: ఉద్యోగానికి దరఖాస్తు చేసేవారు ముల్కీ అని రుజువు చేసే పత్రం సమర్పించాలి.

ముల్కీ నిబంధనలకు చట్టబద్ధమైన స్పష్ట రూపం 1919లో వచ్చింది. ఏడో నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ జారీ చేసిన ఫర్మానా (రాజాజ్ఞ) ముల్కీ ఎవరో నిర్వచించింది. తర్వాత కోర్టు కేసుల్లో కూడా ఈ నిబంధనలే కీలకమయ్యాయి.

• ఫర్మానా (Firman): 1919లో నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ జారీ చేశారు.
• ముల్కీ ఎవరు?
• హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో పుట్టినవారు, లేదా
• కనీసం 15 సంవత్సరాలు రాష్ట్రంలో నివసించి, తమ సొంత ప్రాంతానికి తిరిగి వెళ్లబోమని అఫిడవిట్ ఇచ్చినవారు.
• ముల్కీ తండ్రికి పుట్టిన సంతానం కూడా ముల్కీలే.
• ఉద్యోగ నియమం: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు ముల్కీలకే ఇవ్వాలి. ముల్కీ కాని వారిని నియమించాలంటే నిజాం అనుమతి అవసరం.
• ఎందుకు ముఖ్యం?: రాజ్యాంగం వచ్చిన తర్వాత కూడా ఇవి ‘అమలులో ఉన్న చట్టం (existing law)’గా కొనసాగాయి. 1972 సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఈ అంశంపైనే ఆధారపడింది.
• అమలులో లోపాలు: నిజాం కాలంలోనూ, పోలీస్ చర్య తర్వాతా ఈ నిబంధనలు పూర్తిగా అమలు కాలేదనే విమర్శ ఉంది.

1930ల నాటికి కూడా ఉద్యోగాల్లో బయటి వారి సంఖ్య ఎక్కువగానే ఉందని స్థానిక విద్యావంతులు భావించారు. ముల్కీ నిబంధనలు కచ్చితంగా అమలు చేయాలని కోరుతూ 1935లో ఒక సంస్థ ఏర్పడింది. దీన్ని ముల్కీ లీగ్ లేదా నిజాం సబ్జెక్ట్స్ లీగ్ అంటారు.

• ఏర్పాటు: 1935.
• నేపథ్యం: 1918లో ఉర్దూ మాధ్యమంలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పడింది. అక్కడి నుండి చదువుకుని వచ్చిన స్థానిక పట్టభద్రులు ఉద్యోగాల్లో తమకు సరైన వాటా దక్కడం లేదని భావించారు.
• ఇతర పేరు: నిజాం సబ్జెక్ట్స్ లీగ్ (Nizam Subjects League).
• నినాదం: ‘హైదరాబాద్ హైదరాబాదీలకే (Hyderabad for Hyderabadis)’.
• లక్ష్యాలు:
  1. ముల్కీ నిబంధనలు కచ్చితంగా అమలు చేయడం.
  2. ఉద్యోగాల్లో స్థానికులకు న్యాయమైన వాటా.
  3. హిందూ, ముస్లిం స్థానికులను ఒకే వేదికపైకి తేవడం – మతం కాకుండా ‘స్థానికత’ ఆధారంగా ఐక్యత.
• ప్రాముఖ్యత: ముల్కీ అంశం ఒక సంస్థాగత ఉద్యమంగా మారిన తొలి సందర్భం ఇది.
• తర్వాతి ప్రభావం: ఇదే స్థానికత భావన 1952 నాన్-ముల్కీ ఉద్యమంలో, 1969 తెలంగాణ ఉద్యమంలో మళ్లీ కనిపించింది.

పోలీస్ చర్య తర్వాత సైనిక, వెల్లోడి ప్రభుత్వాల కాలంలో ఇతర రాష్ట్రాల నుండి చాలా మంది అధికారులు, ఉద్యోగులు హైదరాబాద్‌కు వచ్చారు. ముల్కీ నిబంధనలు పక్కన పెట్టారనే భావనతో 1952లో విద్యార్థులు ఉద్యమం మొదలుపెట్టారు.

• కారణాలు:
  1. మద్రాసు, బొంబాయి రాష్ట్రాల నుండి ఉద్యోగుల నియామకం.
  2. నకిలీ ముల్కీ సర్టిఫికెట్లతో ఉద్యోగాలు పొందారనే ఆరోపణలు.
  3. ఉర్దూ స్థానంలో ఇంగ్లీష్ రావడంతో స్థానికులకు ఉద్యోగ అవకాశాలు తగ్గడం.
• ప్రారంభం:
  1. 1952లో వరంగల్‌లో విద్యార్థుల నిరసన
  2. తర్వాత హైదరాబాద్, ఇతర జిల్లాలకు వ్యాపించింది.
• నినాదాలు: ‘నాన్-ముల్కీ గో బ్యాక్’, ‘ఇడ్లీ-సాంబార్ గో బ్యాక్’.
• సిటీ కాలేజీ కాల్పులు: సెప్టెంబర్ 1952లో హైదరాబాద్ సిటీ కాలేజీ వద్ద పోలీసు కాల్పుల్లో కొందరు మరణించారు.
• ఫలితం:
  1. బూర్గుల ప్రభుత్వం ముల్కీ నిబంధనల అమలుకు హామీ ఇచ్చింది.
  2. 1956 విలీనం సమయంలో పెద్దమనుషుల ఒప్పందంలో ఉద్యోగ రక్షణ (స్థానికత) ఒక ముఖ్య షరతుగా చేరింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడిన తర్వాత కూడా తెలంగాణ ఉద్యోగాల్లో స్థానికులకు రక్షణ కొనసాగించాలని పెద్దమనుషుల ఒప్పందం చెప్పింది. రాజ్యాంగ ప్రకారం నివాస అర్హతపై చట్టం చేసే అధికారం పార్లమెంటుకే ఉంది. అందుకే 1957లో పార్లమెంటు ఒక చట్టం చేసింది.

• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్ 16(3) – ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో నివాస (residence) అర్హతను పార్లమెంటు మాత్రమే నిర్ణయించగలదు.
• చట్టం పేరు: Public Employment (Requirement as to Residence) Act, 1957 – దీన్నే సాధారణంగా ‘ముల్కీ నిబంధనల చట్టం’ అంటారు.
• తెలంగాణకు సంబంధించిన నిబంధన: తెలంగాణ ప్రాంత ఉద్యోగాలకు అక్కడ నిర్ణీత కాలం నివసించి ఉండాలనే అర్హత విధించే అధికారం ప్రభుత్వానికి ఇచ్చింది.
• కాలపరిమితి:
  1. మొదట పరిమిత కాలానికే (ఐదేళ్లు) తెచ్చారు
  2. తర్వాత పొడిగించారు.
• పెద్దమనుషుల ఒప్పందంతో సంబంధం: ఒప్పందంలో తెలంగాణ ఉద్యోగాలకు 12 ఏళ్ల నివాసం షరతుగా ప్రతిపాదించారు. ఈ చట్టం ఆ హామీని అమలు చేసే సాధనం.
• తర్వాతి వివాదం: 1969లో సుప్రీంకోర్టు ఈ చట్టంలో తెలంగాణకు వర్తించే భాగాన్ని రాజ్యాంగ విరుద్ధమని కొట్టేసింది.

1969 తెలంగాణ ఉద్యమం జరుగుతున్న సమయంలోనే ముల్కీ నిబంధనలపై ముఖ్యమైన సుప్రీంకోర్టు తీర్పు వచ్చింది. ఇది తెలంగాణ ఉద్యోగ రక్షణలకు పెద్ద దెబ్బగా భావించారు.

• నేపథ్యం: జనవరి 1969లో తెలంగాణ ఉద్యమం మొదలైంది. అఖిలపక్ష ఒప్పందం తర్వాత నాన్-ముల్కీ ఉద్యోగులను తెలంగాణ నుండి బదిలీ చేయాలని ప్రభుత్వం జీవో 36 జారీ చేసింది.
• కేసు: ఎ.వి.ఎస్. నరసింహారావు vs ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం (A.V.S. Narasimha Rao v. State of A.P.).
• తీర్పు తేదీ: మార్చి 1969.
• తీర్పు సారాంశం:
  1. ఆర్టికల్ 16(3) ప్రకారం పార్లమెంటు ‘ఒక రాష్ట్రం మొత్తానికి’ నివాస అర్హత పెట్టవచ్చు.
  2. కానీ ఒక రాష్ట్రంలోని ఒక భాగానికి (తెలంగాణకు మాత్రమే) ప్రత్యేక నివాస అర్హత పెట్టడం కుదరదు.
  3. అందుకే 1957 చట్టంలో తెలంగాణకు సంబంధించిన సెక్షన్ (సెక్షన్ 3) చెల్లదని ప్రకటించింది.
• ప్రభావం: ఉద్యోగ రక్షణ పోయిందనే ఆందోళనతో 1969 తెలంగాణ ఉద్యమం మరింత తీవ్రమైంది.
• తర్వాత: 1919 నాటి నిజాం ముల్కీ నిబంధనలు ఇంకా అమలులో ఉన్నాయా అనే ప్రశ్న కోర్టుల ముందుకు వచ్చింది. దానిపై 1972లో తుది తీర్పు వచ్చింది.

1969 తీర్పు తర్వాత, నిజాం కాలపు 1919 ముల్కీ నిబంధనలు ఇంకా చెల్లుతాయా అనే ప్రశ్నపై కోర్టుల్లో కేసులు నడిచాయి. 1972లో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పు ఆంధ్ర ప్రాంతంలో ‘జై ఆంధ్ర’ ఉద్యమానికి దారి తీసింది.

• హైకోర్టు తీర్పు: 1972 ప్రారంభంలో ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు ఫుల్ బెంచ్ ముల్కీ నిబంధనలు ఇప్పుడు చెల్లవని తీర్పు ఇచ్చింది.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (అక్టోబర్ 1972): హైకోర్టు తీర్పును కొట్టేసి, ముల్కీ నిబంధనలు చెల్లుబాటు అవుతాయని చెప్పింది.
• కేసు: Director of Industries vs. V. Venkata Reddy (1972).
• కారణం:
  1. నిజాం కాలపు ముల్కీ నిబంధనలు రాజ్యాంగం వచ్చే ముందే ఉన్న ‘అమలులో ఉన్న చట్టం’
  2. వాటిని రద్దు చేయనంత వరకు కొనసాగుతాయి.
• జై ఆంధ్ర ఉద్యమం (1972-73): హైదరాబాద్ రాజధానిలో ఆంధ్ర ప్రాంతం వారికి ఉద్యోగ అవకాశాలు తగ్గుతాయనే భావనతో ఆంధ్ర ప్రాంతంలో ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమం మొదలైంది.
• ముల్కీ నిబంధనల రద్దు: పార్లమెంటు 1973లో ముల్కీ నిబంధనల రద్దు చట్టం (Mulki Rules (Repeal) Act, 1973) చేసింది.
• ఆరు సూత్రాల పథకం (1973): ముల్కీ నిబంధనల స్థానంలో స్థానిక రిజర్వేషన్ వ్యవస్థ తెచ్చారు.
• దీనికి రాజ్యాంగ రక్షణ కోసం 32వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 371D చేర్చారు.
• 371D కింద 1975 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు (Presidential Order) వచ్చాయి.