మతతత్వం & ప్రాంతీయవాదం (Communalism & Regionalism)

మతతత్వం (Communalism) అంటే మతాన్ని ప్రజల సామాజిక, రాజకీయ గుర్తింపుకు ఏకైక ఆధారంగా తీసుకునే భావజాలం. ఒక మతం వారి ప్రయోజనాలు ఇతర మతాల వారి ప్రయోజనాలకు భిన్నమైనవి లేదా వ్యతిరేకమైనవి అనే నమ్మకం ఇందులో ఉంటుంది.

మత విశ్వాసం (Religiosity) వేరు; మతతత్వం వేరు.

• చరిత్రకారుడు బిపన్ చంద్ర ప్రకారం మతతత్వ మూడు దశలు:
  1. మొదటి దశ: ఒకే మతం వారికి ఒకే రకమైన లౌకిక (ఆర్థిక, రాజకీయ) ప్రయోజనాలు ఉంటాయనే నమ్మకం
  2. రెండో దశ (ఉదార మతతత్వం – Liberal Communalism): వేర్వేరు మతాల ప్రయోజనాలు వేరువేరు అనే భావన
  3. మూడో దశ (తీవ్ర మతతత్వం – Extreme Communalism): ఇతర మతాల ప్రయోజనాలు పరస్పర వ్యతిరేకం, శత్రుత్వం అనే భావన; హింసకు దారితీస్తుంది
• బ్రిటిష్ వలస పాలన పాత్ర: విభజించి పాలించు విధానం.
• ముఖ్య ఘట్టాలు:
  1. 1906: ముస్లిం లీగ్ ఏర్పాటు
  2. 1909: మింటో–మార్లే సంస్కరణల్లో ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు
  3. 1915: హిందూ మహాసభ ఏర్పాటు
  4. 1916: లక్నో ఒప్పందం (కాంగ్రెస్–ముస్లిం లీగ్)
  5. 1932: కమ్యూనల్ అవార్డ్, తర్వాత పూనా ఒడంబడిక
  6. 1947: దేశ విభజన, తీవ్రమైన మత హింస

స్వాతంత్ర్యం వచ్చినా మత ఘర్షణలు కొనసాగడానికి చారిత్రక, రాజకీయ, ఆర్థిక, సామాజిక కారణాలు ఉన్నాయి. ఒక్క కారణమే కాదు, అనేక కారణాలు కలిసి ఘర్షణలకు దారితీస్తాయి.

• కారణాలు:
  1. చారిత్రక: వలస పాలనలో విభజించి పాలించే విధానం, దేశ విభజన జ్ఞాపకాలు
  2. రాజకీయ: ఓట్ల కోసం మత భావోద్వేగాలను వాడుకోవడం (Vote Bank Politics)
  3. ఆర్థిక: నిరుద్యోగం, పేదరికం, వనరుల కోసం పోటీ
  4. సామాజిక: అపోహలు, పుకార్లు, మూస ఆలోచనలు
  5. సామాజిక మాధ్యమాల్లో తప్పుడు సమాచార వ్యాప్తి
• ముఖ్య మత ఘర్షణలు:
  1. 1984: ఢిల్లీలో సిక్కు వ్యతిరేక అల్లర్లు
  2. 1992 డిసెంబర్ 6: బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేత; తర్వాత ముంబై అల్లర్లు (1992–93)
  3. 2002: గుజరాత్ అల్లర్లు
• పరిణామాలు: ప్రాణనష్టం, ఆస్తి నష్టం, సామాజిక అనుమానాలు, అభివృద్ధి కుంటుపడటం, జాతీయ సమైక్యతకు ముప్పు, విదేశాల్లో దేశ ప్రతిష్ఠ తగ్గడం.
• విచారణ కమిషన్లు:
  1. శ్రీకృష్ణ కమిషన్: ముంబై అల్లర్లు 1992–93
  2. లిబర్హాన్ కమిషన్: బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేత (1992 డిసెంబర్ 10న ఏర్పాటు)
  3. సచార్ కమిటీ: ముస్లింల సామాజిక, ఆర్థిక, విద్యా స్థితిపై (నివేదిక 2006, జస్టిస్ రాజిందర్ సచార్)

భారత రాజ్యాంగం లౌకిక దేశాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. మతతత్వాన్ని అరికట్టడానికి రాజ్యాంగంలోనూ, చట్టాల్లోనూ అనేక నిబంధనలు ఉన్నాయి.

• రాజ్యాంగ నిబంధనలు:
  1. ప్రవేశికలో 'లౌకిక (Secular)' పదం – 42వ సవరణ 1976 ద్వారా చేర్చారు
  2. ఆర్టికల్ 25–28: మత స్వేచ్ఛ హక్కు
  3. ఆర్టికల్ 15: మతం, కులం, లింగం, జన్మస్థలం ఆధారంగా వివక్ష నిషేధం
  4. ఆర్టికల్ 16: ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశాలు
  5. ఆర్టికల్ 29, 30: మైనారిటీల సాంస్కృతిక, విద్యా హక్కులు
  6. ఆర్టికల్ 325: మతం ఆధారంగా ఓటర్ల జాబితాలో వివక్ష ఉండకూడదు
• చట్టాలు:
  1. IPC సెక్షన్ 153A: మతం ఆధారంగా శత్రుత్వాన్ని ప్రోత్సహించడం నేరం
  2. IPC సెక్షన్ 295A: మత భావాలను ఉద్దేశపూర్వకంగా దెబ్బతీయడం నేరం
  3. ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం 1951: మతం పేరుతో ఓట్లు అడగడం అవినీతి చర్య
  4. ప్రార్థనా స్థలాల (ప్రత్యేక నిబంధనల) చట్టం 1991: 1947 ఆగస్టు 15 నాటి ప్రార్థనా స్థలాల స్వరూపాన్ని మార్చడంపై నిషేధం (అయోధ్య వివాదం ఇందుకు మినహాయింపు)
  5. చట్ట వ్యతిరేక కార్యకలాపాల (నివారణ) చట్టం 1967 (UAPA)
• సంస్థలు:
  1. జాతీయ సమైక్యతా మండలి (National Integration Council): 1961
  2. జాతీయ మత సామరస్య ఫౌండేషన్ (National Foundation for Communal Harmony): 1992
  3. జాతీయ మైనారిటీల కమిషన్ (NCM) – 1992 చట్టం ద్వారా

ప్రాంతీయవాదం (Regionalism) అంటే ఒక ప్రాంత ప్రజలు తమ భాష, సంస్కృతి, అభివృద్ధి, గుర్తింపు పట్ల ప్రత్యేక అభిమానం, నిబద్ధత చూపడం. ఇది హద్దులు దాటితే దేశ ఐక్యతకు సమస్య అవుతుంది.

అయితే తమ ప్రాంత అభివృద్ధిని కోరడం సహజం – అందుకే ప్రాంతీయవాదంలో సానుకూల, ప్రతికూల రూపాలు ఉంటాయి.

• రూపాలు:
  1. వేరే రాష్ట్ర డిమాండ్ (ఉదా: తెలంగాణ, విదర్భ, గూర్ఖాలాండ్)
  2. భాషా ఆధారిత ఉద్యమాలు
  3. 'భూమిపుత్రులు (Sons of the Soil)' వాదం – స్థానికులకే ఉద్యోగాలు
  4. అంతర్రాష్ట్ర సరిహద్దు, నదీ జల వివాదాలు
  5. వేర్పాటువాదం (Secessionism) – అత్యంత తీవ్ర రూపం
• కారణాలు:
  1. అసమాన అభివృద్ధి (Uneven Development) – వెనుకబడిన ప్రాంతాల అసంతృప్తి
  2. భాషా, సాంస్కృతిక గుర్తింపు
  3. రాజకీయ నాయకుల స్వప్రయోజనాలు
  4. కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాల్లో విభేదాలు
  5. వనరుల పంపిణీపై అసమానతలు
• ప్రభావం:
  1. సానుకూలంగా – ప్రాంత అభివృద్ధికి పోటీ, ప్రజాస్వామ్యంలో భాగస్వామ్యం
  2. ప్రతికూలంగా – దేశ ఐక్యతకు ముప్పు, హింస, పొరుగు రాష్ట్రాల మధ్య శత్రుత్వం.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాల డిమాండ్ బలపడింది. ఇది ప్రాంతీయవాదంలో అత్యంత ముఖ్యమైన అధ్యాయం, ముఖ్యంగా ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటుతో తెలుగు ప్రజలకు సంబంధం ఉంది.

• ధార్ కమిషన్ (1948): భాష ఆధారంగా రాష్ట్రాల ఏర్పాటు వద్దని, పరిపాలనా సౌలభ్యాన్ని చూడాలని సూచించింది.
• జేవీపీ కమిటీ (JVP – జవహర్‌లాల్, వల్లభ్‌భాయ్, పట్టాభి) – 1948 డిసెంబర్: ప్రస్తుతానికి భాషా రాష్ట్రాలు వద్దన్నది.
• పొట్టి శ్రీరాములు: ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం ఆమరణ నిరాహార దీక్ష చేసి 1952 డిసెంబర్ 15న మరణించారు.
• ఆంధ్ర రాష్ట్రం:
  1. 1953 అక్టోబర్ 1న ఏర్పడింది – భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన మొదటి రాష్ట్రం
  2. రాజధాని కర్నూలు.
• రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (SRC / ఫజల్ అలీ కమిషన్) – 1953:
  1. సభ్యులు ఫజల్ అలీ (అధ్యక్షుడు), కె.ఎం. పణిక్కర్, హెచ్.ఎన్. కుంజ్రు
  2. నివేదిక 1955.
• రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956: 14 రాష్ట్రాలు, 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు. 1956 నవంబర్ 1న ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.
• తర్వాత ఏర్పడిన రాష్ట్రాలు:
  1. 1960: బొంబాయి రాష్ట్రం నుండి మహారాష్ట్ర, గుజరాత్
  2. 1966: పంజాబ్ నుండి హరియాణా
  3. 2000: ఛత్తీస్‌గఢ్, ఉత్తరాఖండ్, జార్ఖండ్
  4. 2014 జూన్ 2: తెలంగాణ – 29వ రాష్ట్రం

స్వాతంత్ర్యానంతరం దేశంలో అనేక ప్రాంతీయ ఉద్యమాలు జరిగాయి. కొన్ని రాజకీయ చర్చలతో, మరికొన్ని ఒప్పందాలతో లేదా కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటుతో పరిష్కారమయ్యాయి.

• ద్రవిడ ఉద్యమం (తమిళనాడు): ఉత్తరాది ఆధిపత్యం, హిందీ విధింపుకు వ్యతిరేకం.
• శివసేన (మహారాష్ట్ర): 1966లో స్థాపన – 'భూమిపుత్రులు' నినాదం.
• అస్సాం ఉద్యమం (1979–85):
  1. అక్రమ వలసలకు వ్యతిరేకం
  2. 1985లో అస్సాం ఒప్పందం ద్వారా ముగిసింది.
• పంజాబ్: 1973లో ఆనంద్‌పూర్ సాహిబ్ తీర్మానం – రాష్ట్రాలకు ఎక్కువ అధికారాలు కోరింది.
• మిజోరం: మిజో నేషనల్ ఫ్రంట్ (లాల్‌డెంగా) – 1986 మిజోరం ఒప్పందం, 1987లో రాష్ట్ర హోదా.
• ఇతర డిమాండ్లు: గూర్ఖాలాండ్, విదర్భ, బోడోలాండ్.
• కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాల కమిషన్:
  1. సర్కారియా కమిషన్ (1983 ఏర్పాటు
  2. నివేదిక 1988).
• అంతర్రాష్ట్ర వేదికలు:
  1. ఆర్టికల్ 262: అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల పరిష్కారం
  2. ఆర్టికల్ 263: అంతర్రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council)
  3. జోనల్ కౌన్సిళ్లు – రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956 ద్వారా; ఐదు జోనల్ కౌన్సిళ్లు (ఉత్తర, మధ్య, తూర్పు, పశ్చిమ, దక్షిణ)
• పరిష్కార మార్గాలు: సమతుల్య ప్రాంతీయ అభివృద్ధి, ఒప్పందాలు, అధికార వికేంద్రీకరణ (పంచాయతీరాజ్), సహకార సమాఖ్య విధానం.