SC, ST, BC జాతీయ కమిషన్లు (National Commissions)

షెడ్యూల్డ్ కులాలు (Scheduled Castes – SC), షెడ్యూల్డ్ తెగల (Scheduled Tribes – ST) హక్కులు కాపాడటానికి రాజ్యాంగం మొదటి నుండే ఒక ప్రత్యేక వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది. అది మొదట ఒక్క అధికారిగా మొదలై, తర్వాత బహుళ సభ్య రాజ్యాంగ కమిషన్‌గా మారింది.

ఈ పరిణామ క్రమం పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• మొదట (1950): ఆర్టికల్ 338 కింద SC, STల కోసం ఒక ప్రత్యేక అధికారి (Special Officer) – దీనిని 'SC, ST కమిషనర్ (Commissioner for SCs and STs)' అనేవారు.
• రాష్ట్రపతి నియమించేవారు
• రాజ్యాంగ రక్షణల అమలుపై రాష్ట్రపతికి నివేదిక ఇచ్చేవారు.
• 1978: ప్రభుత్వ తీర్మానం ద్వారా SC, STల కోసం బహుళ సభ్య కమిషన్ ఏర్పడింది – ఇది రాజ్యాంగ లేదా చట్టబద్ధ సంస్థ కాదు (Non-statutory).
• ఆ సమయంలో ప్రత్యేక అధికారి పదవి కూడా కొనసాగింది.
• 1987: ఈ కమిషన్ పేరు 'SC, STల జాతీయ కమిషన్ (National Commission for SCs and STs)'గా మారింది – ఇప్పటికీ చట్టబద్ధ హోదా లేదు.
• 65వ రాజ్యాంగ సవరణ (1990):
  1. ఒక్క ప్రత్యేక అధికారి స్థానంలో ఉన్నత స్థాయి బహుళ సభ్య 'SC, STల జాతీయ కమిషన్'ను ఆర్టికల్ 338 కింద ఏర్పాటు చేసింది.
  2. ఇది రాజ్యాంగ హోదా (Constitutional Status) పొందిన మొదటి SC, ST కమిషన్.
  3. ఈ కమిషన్ 1992లో మొదటిసారి ఏర్పడింది.
• 89వ రాజ్యాంగ సవరణ (2003): ఈ ఉమ్మడి కమిషన్‌ను రెండుగా విభజించింది – SCలకు ఆర్టికల్ 338, STలకు కొత్త ఆర్టికల్ 338A. రెండు కమిషన్లు 2004 నుండి వేర్వేరుగా పని చేస్తున్నాయి.

జాతీయ షెడ్యూల్డ్ కులాల కమిషన్ (National Commission for Scheduled Castes – NCSC) ఆర్టికల్ 338 కింద ఏర్పడిన రాజ్యాంగ సంస్థ. SCలకు రాజ్యాంగం, చట్టాలు ఇచ్చిన రక్షణలు సరిగా అమలవుతున్నాయా లేదా అని పర్యవేక్షిస్తుంది.

• నిర్మాణం: ఛైర్‌పర్సన్ (Chairperson) + వైస్-ఛైర్‌పర్సన్ (Vice-Chairperson) + ముగ్గురు ఇతర సభ్యులు = మొత్తం 5 మంది.
• నియామకం: రాష్ట్రపతి తన సంతకం, ముద్రతో కూడిన వారెంట్ (Warrant under hand and seal) ద్వారా నియమిస్తారు.
• సేవా నిబంధనలు, పదవీకాలం: రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు. నిబంధనల ప్రకారం పదవీకాలం 3 సంవత్సరాలు.
• విధులు:
  1. SCల రాజ్యాంగ, చట్టపరమైన రక్షణల అమలుపై దర్యాప్తు, పర్యవేక్షణ.
  2. SCల హక్కుల ఉల్లంఘనపై వచ్చే నిర్దిష్ట ఫిర్యాదులను విచారించడం.
  3. SCల సామాజిక-ఆర్థిక అభివృద్ధి ప్రణాళికలో పాల్గొని సలహా ఇవ్వడం; కేంద్ర, రాష్ట్రాల్లో వారి అభివృద్ధి పురోగతిని అంచనా వేయడం.
  4. రక్షణల అమలుపై రాష్ట్రపతికి నివేదిక ఇవ్వడం.
• సివిల్ కోర్టు అధికారాలు: విచారణ సమయంలో ఎవరినైనా పిలిపించడం, ప్రమాణంపై ప్రశ్నించడం, పత్రాలు కోరడం, అఫిడవిట్ల రూపంలో సాక్ష్యం తీసుకోవడం, ఏ కోర్టు లేదా కార్యాలయం నుండైనా ప్రభుత్వ రికార్డులు కోరడం.
• నివేదిక: రాష్ట్రపతికి వార్షికంగా (అవసరమైతే ఎప్పుడైనా) సమర్పిస్తుంది.
• రాష్ట్రపతి దానిని, తీసుకున్న చర్యల మెమోరాండంతో పాటు పార్లమెంటు ముందు ఉంచుతారు.
• రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి సంబంధించిన భాగాన్ని గవర్నర్‌కు పంపుతారు
• గవర్నర్ శాసనసభ ముందు ఉంచుతారు.
• తప్పనిసరి సంప్రదింపు: SCలను ప్రభావితం చేసే అన్ని ప్రధాన విధాన నిర్ణయాలపై కేంద్రం, రాష్ట్రాలు ఈ కమిషన్‌ను సంప్రదించాలి (ఆర్టికల్ 338(9)).
• ఆంగ్లో-ఇండియన్లు: ఆంగ్లో-ఇండియన్ సమాజానికి సంబంధించిన రక్షణల విషయాలను కూడా NCSCనే చూస్తుంది (ఆర్టికల్ 338(10)).

గిరిజనుల సమస్యలు – అటవీ హక్కులు, భూమి కోల్పోవడం, నిర్వాసితులు కావడం – SCల సమస్యల కంటే భిన్నంగా ఉంటాయి. అందుకే 89వ రాజ్యాంగ సవరణ STల కోసం ప్రత్యేకంగా జాతీయ షెడ్యూల్డ్ తెగల కమిషన్ (National Commission for Scheduled Tribes – NCST)ను ఏర్పాటు చేసింది.

• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్ 338A – 89వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2003 ద్వారా చేర్చారు.
• ఏర్పాటు: 2004 నుండి వేరుగా పని చేస్తోంది.
• నిర్మాణం:
  1. ఛైర్‌పర్సన్ + వైస్-ఛైర్‌పర్సన్ + ముగ్గురు సభ్యులు
  2. రాష్ట్రపతి వారెంట్ ద్వారా నియామకం
  3. పదవీకాలం 3 సంవత్సరాలు.
• సాధారణ విధులు: NCSC లాగానే – STల రక్షణల పర్యవేక్షణ, ఫిర్యాదుల విచారణ, అభివృద్ధి ప్రణాళికలో సలహా, రాష్ట్రపతికి నివేదిక. సివిల్ కోర్టు అధికారాలు కూడా ఉన్నాయి.
• 2005లో రాష్ట్రపతి నిర్దేశించిన అదనపు విధులు:
  1. అటవీ ప్రాంతాల్లో నివసించే STలకు చిన్న అటవీ ఉత్పత్తుల (Minor Forest Produce) పై యాజమాన్య హక్కులు కల్పించే చర్యలు.
  2. ఖనిజాలు, నీటి వనరులపై గిరిజన సమాజాల హక్కుల రక్షణ.
  3. అభివృద్ధి ప్రాజెక్టుల వల్ల నిర్వాసితులైన గిరిజనులకు సహాయం, పునరావాసం (Relief and Rehabilitation) మెరుగుపరచడం.
  4. గిరిజనుల భూమి అన్యాక్రాంతం (Land Alienation) నివారించడం; ఇప్పటికే కోల్పోయిన భూమిని తిరిగి ఇప్పించడం.
  5. అడవుల రక్షణ, సామాజిక అడవుల పెంపకంలో గిరిజనుల సహకారం పొందడం.
  6. PESA చట్టం, 1996 (పంచాయతీ విస్తరణ – షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు) పూర్తిగా అమలు చేయడం.
  7. పోడు వ్యవసాయం (Shifting Cultivation) ను తగ్గించి, చివరికి నిర్మూలించే చర్యలు.
• సంబంధిత ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 342 – ఏ తెగలు STలో ఉండాలో రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు
  2. 5వ షెడ్యూల్ – షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు
  3. 6వ షెడ్యూల్ – అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం గిరిజన ప్రాంతాలు.
• తెలుగు రాష్ట్రాల్లో:
  1. AP, తెలంగాణల్లోని ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు 5వ షెడ్యూల్ కిందికి వస్తాయి
  2. పోడు భూముల సమస్య ఇక్కడ ముఖ్యమైన అంశం.

SC, ST కమిషన్లు రెండూ దాదాపు ఒకే నిర్మాణంతో ఉంటాయి కాబట్టి పరీక్షల్లో వాటి మధ్య తేడాలు, సంబంధిత ఆర్టికల్స్‌ను కలిపి అడుగుతారు. ఒకేసారి గుర్తుపెట్టుకోవడానికి ఈ పోలిక ఉపయోగపడుతుంది.

• ఆర్టికల్:
  1. NCSC – ఆర్టికల్ 338.
  2. NCST – ఆర్టికల్ 338A.
• ఆధారమైన సవరణ: రెండూ 89వ సవరణ (2003) తర్వాత వేర్వేరుగా ఏర్పడ్డాయి. ఉమ్మడి కమిషన్‌కు రాజ్యాంగ హోదా 65వ సవరణ (1990) ఇచ్చింది.
• ఒకేలా ఉండే అంశాలు:
  1. ఛైర్‌పర్సన్ + వైస్-ఛైర్‌పర్సన్ + 3 సభ్యులు.
  2. రాష్ట్రపతి వారెంట్ ద్వారా నియామకం; 3 సంవత్సరాల పదవీకాలం.
  3. విచారణలో సివిల్ కోర్టు అధికారాలు.
  4. నివేదిక రాష్ట్రపతికి; రాష్ట్ర విషయాల భాగం గవర్నర్‌కు.
  5. ప్రధాన విధాన నిర్ణయాలపై కేంద్రం, రాష్ట్రాలు సంప్రదించాలి.
• జాబితాలు ఎవరు నిర్ణయిస్తారు?:
  1. ఆర్టికల్ 341 – SC జాబితా: రాష్ట్రపతి నోటిఫై చేస్తారు (రాష్ట్రానికి సంబంధించి గవర్నర్‌తో సంప్రదించి).
  2. ఆర్టికల్ 342 – ST జాబితా: అదే విధానం.
  3. జాబితాలో చేర్చడం లేదా తొలగించడం పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా మాత్రమే.
• ఇతర ముఖ్య ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 17 – అంటరానితనం నిర్మూలన.
  2. ఆర్టికల్ 46 – SC, ST, బలహీన వర్గాల విద్య, ఆర్థిక ప్రయోజనాల పెంపు (ఆదేశిక సూత్రం).
  3. ఆర్టికల్ 330, 332 – లోక్‌సభ, శాసనసభల్లో SC, STలకు సీట్ల రిజర్వేషన్.
  4. ఆర్టికల్ 335 – ఉద్యోగాల్లో SC, STల క్లెయిమ్‌లు.
  5. ఆర్టికల్ 339 – షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల పరిపాలన, STల సంక్షేమంపై కేంద్ర నియంత్రణ.
• సంబంధిత చట్టాలు:
  1. పౌర హక్కుల రక్షణ చట్టం 1955
  2. SC, ST (అత్యాచారాల నిరోధక) చట్టం 1989.

వెనుకబడిన తరగతుల (Backward Classes – BC/OBC) కోసం జాతీయ కమిషన్ మొదట చట్టబద్ధ సంస్థగా ఏర్పడి, తర్వాత 102వ రాజ్యాంగ సవరణతో రాజ్యాంగ హోదా పొందింది. ఈ మార్పు ఇటీవలి పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతున్నారు.

• ఇందిరా సాహ్నీ కేసు (Indra Sawhney, 1992): వెనుకబడిన తరగతుల జాబితాలో చేర్పులు, తొలగింపులపై విచారించడానికి శాశ్వత సంస్థ ఏర్పాటు చేయాలని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది.
• NCBC చట్టం 1993: దీని ప్రకారం జాతీయ వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ (NCBC) చట్టబద్ధ సంస్థ (Statutory Body)గా ఏర్పడింది.
• అప్పట్లో దీని పని – కేంద్ర BC జాబితాలో కులాలను చేర్చడం, తొలగించడంపై సలహా ఇవ్వడం మాత్రమే.
• 102వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2018:
  1. NCBCకి రాజ్యాంగ హోదా ఇచ్చింది – కొత్త ఆర్టికల్ 338B.
  2. కొత్త ఆర్టికల్ 342A – సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతుల (Socially and Educationally Backward Classes – SEBC) జాబితాను రాష్ట్రపతి నోటిఫై చేస్తారు; మార్పులు పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా.
  3. NCBC చట్టం 1993ను రద్దు చేశారు.
• నిర్మాణం:
  1. ఛైర్‌పర్సన్ + వైస్-ఛైర్‌పర్సన్ + ముగ్గురు ఇతర సభ్యులు
  2. రాష్ట్రపతి వారెంట్ ద్వారా నియామకం.
• విధులు (ఇప్పుడు NCSC, NCST లాగానే విస్తృతం):
• SEBCల రక్షణల అమలుపై దర్యాప్తు, పర్యవేక్షణ.
• హక్కుల ఉల్లంఘనపై ఫిర్యాదుల విచారణ.
• సామాజిక-ఆర్థిక అభివృద్ధి ప్రణాళికలో సలహా.
• రాష్ట్రపతికి వార్షిక నివేదిక
• పార్లమెంటు ముందు ఉంచుతారు.
• సివిల్ కోర్టు అధికారాలు.
• సవరణ తర్వాతి మార్పు: 102వ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 338(10) నుండి 'వెనుకబడిన తరగతులు' అనే పదం తొలగించారు – ఇకపై BC విషయాలు NCSC కాకుండా NCBC చూస్తుంది.

102వ సవరణ తర్వాత 'రాష్ట్రాలు తమ సొంత BC జాబితాలు తయారు చేసుకోవచ్చా?' అనే వివాదం వచ్చింది. సుప్రీంకోర్టు తీర్పు తర్వాత పార్లమెంటు 105వ సవరణ ద్వారా ఆ అధికారాన్ని రాష్ట్రాలకు తిరిగి ఇచ్చింది.

• వివాదం: 102వ సవరణ (2018) ఆర్టికల్ 342A ప్రకారం SEBC జాబితాను రాష్ట్రపతి నోటిఫై చేస్తారని చెప్పింది. దీని అర్థం రాష్ట్రాలు సొంత జాబితాలు చేసుకోలేవని కొందరు వాదించారు.
• మరాఠా రిజర్వేషన్ కేసు (మే 2021): జయశ్రీ లక్ష్మణరావ్ పాటిల్ vs ముఖ్యమంత్రి, మహారాష్ట్ర.
• మహారాష్ట్ర ఇచ్చిన మరాఠా రిజర్వేషన్‌ను సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది.
• 102వ సవరణ తర్వాత SEBCలను గుర్తించే అధికారం కేంద్రానికే (రాష్ట్రపతి) ఉందని మెజారిటీ తీర్పు చెప్పింది.
• రిజర్వేషన్లపై 50% పరిమితిని (ఇందిరా సాహ్నీ) పునఃసమీక్షించడానికి నిరాకరించింది.
• 105వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2021:
  1. రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు తమ అవసరాల కోసం సొంత SEBC జాబితాలు (State List) తయారు చేసుకునే అధికారాన్ని పునరుద్ధరించింది.
  2. ఆర్టికల్ 342A లో క్లాజ్ (3) చేర్చారు; ఆర్టికల్ 338B, 366(26C) లలో కూడా మార్పులు చేశారు.
  3. కేంద్ర జాబితా (Central List) – కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, సంస్థల కోసం; రాష్ట్ర జాబితా – రాష్ట్ర ఉద్యోగాలు, సంస్థల కోసం.
• ఫలితం: రాష్ట్ర BC కమిషన్లు సిఫారసు చేస్తే, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు NCBCతో సంబంధం లేకుండా రాష్ట్ర BC జాబితాలో కులాలను చేర్చవచ్చు.
• తెలుగు రాష్ట్రాల్లో: AP, తెలంగాణ రెండింటిలో BCలను A, B, C, D, E గ్రూపులుగా విభజించిన రాష్ట్ర జాబితాలు ఉన్నాయి. వీటి కోసం రాష్ట్ర BC కమిషన్లు పని చేస్తాయి.

ఆర్టికల్ 340 ప్రకారం వెనుకబడిన తరగతుల పరిస్థితులపై దర్యాప్తు చేయడానికి రాష్ట్రపతి కమిషన్‌ను నియమించవచ్చు. ఈ ఆర్టికల్ కింద ఇప్పటివరకు రెండు ప్రముఖ కమిషన్లు ఏర్పడ్డాయి. OBC రిజర్వేషన్ చరిత్ర అంతా వీటి చుట్టూనే తిరుగుతుంది.

• ఆర్టికల్ 340: సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతుల పరిస్థితులు, వారి కష్టాలపై దర్యాప్తు చేసి, మెరుగుదలకు చర్యలు సూచించే కమిషన్‌ను రాష్ట్రపతి నియమించవచ్చు.
• మొదటి BC కమిషన్ – కాకా కాలేల్కర్ కమిషన్ (Kaka Kalelkar Commission):
  1. 1953లో ఏర్పడింది; 1955లో నివేదిక ఇచ్చింది.
  2. కులాన్ని వెనుకబాటుతనానికి ప్రధాన ప్రమాణంగా తీసుకుంది.
  3. కేంద్ర ప్రభుత్వం దాని సిఫారసులను అమలు చేయలేదు – స్పష్టమైన ప్రమాణాలు లేవని భావించింది.
• రెండో BC కమిషన్ – మండల్ కమిషన్ (Mandal Commission):
  1. 1979లో మొరార్జీ దేశాయ్ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసింది; ఛైర్మన్ బి.పి. మండల్ (B.P. Mandal).
  2. 1980 డిసెంబర్‌లో నివేదిక సమర్పించింది.
  3. జనాభాలో సుమారు 52% మంది OBCలు అని అంచనా వేసింది.
  4. కేంద్ర ఉద్యోగాల్లో OBCలకు 27% రిజర్వేషన్ సిఫారసు చేసింది.
  5. 1990లో వి.పి. సింగ్ ప్రభుత్వం దీనిని అమలు చేస్తున్నట్లు ప్రకటించింది.
• ఇందిరా సాహ్నీ vs భారత ప్రభుత్వం (1992) – 9 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం:
• OBCలకు 27% రిజర్వేషన్‌ను సమర్థించింది.
• సంపన్న వర్గం (Creamy Layer) ను రిజర్వేషన్ నుండి మినహాయించాలని చెప్పింది.
• మొత్తం రిజర్వేషన్లు సాధారణంగా 50% మించకూడదని పరిమితి విధించింది.
• పదోన్నతుల్లో (Promotions) రిజర్వేషన్ ఉండకూడదని చెప్పింది (తర్వాత 77వ సవరణ 1995 SC, STలకు ఆర్టికల్ 16(4A) తెచ్చింది).
• BC జాబితాల కోసం శాశ్వత సంస్థ ఏర్పాటు చేయాలని ఆదేశించింది – దీనివల్లే NCBC (1993) వచ్చింది.
• సంబంధిత ఆర్టికల్స్:
  1. 15(4) – విద్యలో ప్రత్యేక నిబంధనలు
  2. 16(4) – వెనుకబడిన తరగతులకు ఉద్యోగ రిజర్వేషన్.