1. కాంగ్రెస్‌కు ముందు రాజకీయ సంస్థలు (Pre-Congress Associations)
భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (1885)కు ముందే దేశంలో ప్రజల కోరికలను ప్రభుత్వానికి తెలియజేసే అనేక సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి. ఇవి కాంగ్రెస్ ఏర్పడటానికి పునాది వేశాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- బెంగాల్:
- లాండ్ హోల్డర్స్ సొసైటీ (1837) – జమీందార్ల సంస్థ.
- బ్రిటిష్ ఇండియా సొసైటీ (1843).
- బ్రిటిష్ ఇండియన్ అసోసియేషన్ (1851) – ఇది లాండ్ హోల్డర్స్ సొసైటీ, బ్రిటిష్ ఇండియా సొసైటీల విలీనం.
- ఇండియన్ అసోసియేషన్ (1876) – సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ, ఆనందమోహన్ బోస్; ఇది మధ్యతరగతి విద్యావంతుల సంస్థ. ఐసీఎస్ పరీక్ష వయసు తగ్గింపుపై ఉద్యమం చేసింది.
- ఇండియన్ నేషనల్ కాన్ఫరెన్స్ (1883) – సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ; ఇది మొదటి అఖిల భారత స్థాయి సమావేశం; తర్వాత 1886లో కాంగ్రెస్‌లో కలిసింది.
- బొంబాయి:
- బాంబే అసోసియేషన్ (1852)
- బాంబే ప్రెసిడెన్సీ అసోసియేషన్ (1885) – ఫిరోజ్‌షా మెహతా, బద్రుద్దీన్ తయ్యబ్జీ, కె.టి. తెలాంగ్.
- పూనా: సార్వజనిక సభ (1870) – ఎం.జి. రానడే, జి.వి. జోషి.
- మద్రాసు:
- మద్రాసు నేటివ్ అసోసియేషన్ (1852)
- మద్రాసు మహాజన సభ (1884) – వీరరాఘవాచారి, పి. ఆనందాచార్లు, జి. సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్.
- లండన్: ఈస్ట్ ఇండియా అసోసియేషన్ (1866) – దాదాభాయ్ నౌరోజీ. భారతీయ సమస్యలను బ్రిటిష్ ప్రజలకు వివరించడానికి.
- పత్రికలు: ది హిందూ (1878), కేసరి, అమృత బజార్ పత్రిక, బెంగాలీ.
గమనిక ఈ సంస్థలన్నీ స్థానిక లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలోనే పనిచేశాయి. జాతీయ స్థాయి సంస్థ లేకపోవడం ఒక లోటు. దాన్ని కాంగ్రెస్ పూర్తి చేసింది.
2. జాతీయవాదం ఎదగడానికి కారణాలు – లిట్టన్, రిపన్ (Rise of Indian Nationalism)
బ్రిటిష్ పాలనలో వచ్చిన మార్పులే పరోక్షంగా భారతీయులను ఏకం చేశాయి. ఆర్థిక దోపిడీ, వివక్ష, పాశ్చాత్య విద్య, రవాణా సదుపాయాలు జాతీయ భావాన్ని పెంచాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రధాన కారణాలు:
- బ్రిటిష్ ఆర్థిక విధానాల వల్ల భారతదేశ పేదరికం (సంపద తరలింపు).
- పాశ్చాత్య విద్య పొందిన మధ్యతరగతి విద్యావంతుల ఆవిర్భావం.
- రైల్వేలు, తంతి తపాలా వల్ల దేశం మొత్తం అనుసంధానం.
- పత్రికలు, సాహిత్యం ద్వారా జాతీయ భావన వ్యాప్తి.
- గతంలోని సామాజిక, మత సంస్కరణ ఉద్యమాలు.
- బ్రిటిష్ వారి జాతి వివక్ష.
- లార్డ్ లిట్టన్ (1876–80) ప్రతిచర్యాత్మక విధానాలు:
- 1877 ఢిల్లీ దర్బారు – కరువు మధ్యలో భారీ ఖర్చుతో.
- వెర్నాక్యులర్ ప్రెస్ చట్టం (1878) – భారతీయ భాషా పత్రికలపై ఆంక్షలు.
- ఆయుధ చట్టం (1878) – భారతీయులు ఆయుధాలు ఉంచుకోవడంపై నిషేధం.
- ఐసీఎస్ పరీక్ష వయసు 21 నుండి 19కి తగ్గించడం.
- లార్డ్ రిపన్ (1880–84) – ఉదార విధానాలు:
- వెర్నాక్యులర్ ప్రెస్ చట్టం రద్దు (1882).
- స్థానిక స్వపరిపాలనా తీర్మానం (1882) – 'స్థానిక స్వపరిపాలన పితామహుడు'.
- విద్యా కమిషన్ (హంటర్ కమిషన్, 1882).
- మొదటి ఫ్యాక్టరీ చట్టం (1881).
- ఇల్బర్ట్ బిల్లు వివాదం (1883).
- ఇల్బర్ట్ బిల్లు (1883): భారతీయ న్యాయమూర్తులు ఐరోపా వారిని విచారించే అధికారం ఇవ్వాలనే బిల్లు (న్యాయ సభ్యుడు సి.పి. ఇల్బర్ట్). ఆంగ్లేయుల తీవ్ర వ్యతిరేకతతో సవరించారు. ఇది భారతీయులకు జాతి వివక్షను చూపి జాతీయ ఉద్యమాన్ని పెంచింది.
3. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ స్థాపన – 1885 (Formation of INC)
జాతీయ స్థాయిలో భారతీయులందరినీ ఒక వేదికపైకి తెచ్చిన సంస్థ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్. దీని స్థాపనలో ఒక విశ్రాంత ఆంగ్ల అధికారి ముఖ్య పాత్ర పోషించాడు.
ముఖ్య విషయాలు
- స్థాపకుడు: అలన్ ఆక్టేవియన్ హ్యూమ్ (A.O. Hume) – విశ్రాంత ఐసీఎస్ అధికారి. కాంగ్రెస్ స్థాపన చొరవ తీసుకున్నాడు. ఇతన్ని 'కాంగ్రెస్ పితామహుడు' అంటారు.
- మొదటి సమావేశం: 28 డిసెంబర్ 1885, బొంబాయిలోని గోకుల్‌దాస్ తేజ్‌పాల్ సంస్కృత పాఠశాల.
- మొదట పూనాలో జరపాలనుకున్నారు
- అక్కడ ప్లేగు వ్యాధి కారణంగా బొంబాయికి మార్చారు.
- 72 మంది ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు.
- అధ్యక్షుడు: వోమేశ్ చంద్ర (డబ్ల్యూ.సి.) బెనర్జీ.
- వైస్రాయ్: లార్డ్ డఫ్రిన్ (1884–88) కాలం. కాంగ్రెస్ స్థాపనకు డఫ్రిన్ సలహా, ఆమోదం ఉన్నాయని చెబుతారు.
- 'సేఫ్టీ వాల్వ్' సిద్ధాంతం: భారతీయ అసంతృప్తి విప్లవంగా మారకుండా ఒక 'భద్రతా కవాటం'లా కాంగ్రెస్‌ను ఏర్పాటు చేశారని కొందరు (లాలా లజపతి రాయ్ వంటివారు) విమర్శించారు. అయితే కాంగ్రెస్ తర్వాత స్వతంత్ర సంస్థగా ఎదిగింది.
- తొలి ఆశయాలు:
- దేశ ప్రజల మధ్య పరస్పర పరిచయం, స్నేహం పెంచడం.
- రాజకీయ, సామాజిక అంశాల చర్చ.
- ప్రభుత్వం ముందు ప్రజాభిప్రాయం ఉంచడం.
- తర్వాత అధ్యక్షులు: దాదాభాయ్ నౌరోజీ (1886, కలకత్తా), బద్రుద్దీన్ తయ్యబ్జీ (1887, మద్రాసు – మొదటి ముస్లిం అధ్యక్షుడు), జార్జ్ యూల్ (1888, అలహాబాద్ – మొదటి ఆంగ్ల అధ్యక్షుడు).
4. మితవాదుల లక్ష్యాలు, డిమాండ్లు, పద్ధతులు (Aims & Methods of Moderates)
1885 నుండి 1905 వరకు కాంగ్రెస్ నాయకత్వం మితవాదుల చేతిలో ఉంది. వీరికి బ్రిటిష్ న్యాయబుద్ధిపై నమ్మకం ఉండేది. రాజ్యాంగబద్ధ పద్ధతుల్లో క్రమంగా సంస్కరణలు సాధించాలనుకున్నారు.
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రధాన పద్ధతి – 3P: ప్రార్థన (Prayer), పిటిషన్ (Petition), నిరసన (Protest) – ఈ విధానాన్ని అతివాదులు 'రాజకీయ భిక్షాటన (Political Mendicancy)' అని విమర్శించారు.
- డిమాండ్లు:
- కేంద్ర, రాష్ట్ర శాసన సభల విస్తరణ; ఎన్నికైన సభ్యుల సంఖ్య పెంపు.
- సివిల్ సర్వీసుల భారతీయీకరణ; ఐసీఎస్ పరీక్ష ఇంగ్లాండ్, భారతదేశం రెండింటిలో ఒకేసారి నిర్వహణ.
- కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ నుండి న్యాయవ్యవస్థను వేరు చేయడం.
- సైనిక ఖర్చు తగ్గింపు; ఉప్పు పన్ను రద్దు.
- సంపద తరలింపు ఆపడం; పేదరిక నిర్మూలన.
- తోటల కార్మికుల రక్షణ.
- పద్ధతులు:
- ప్రతి ఏటా వార్షిక సమావేశాలు.
- పత్రికల ద్వారా ప్రచారం.
- ఇంగ్లాండ్‌లో ప్రచారం: బ్రిటిష్ కమిటీ ఆఫ్ కాంగ్రెస్ (1889); 'ఇండియా' పత్రిక.
- బ్రిటిష్ పార్లమెంటులో ప్రతినిధులు: దాదాభాయ్ నౌరోజీ 1892లో లిబరల్ పార్టీ తరఫున ఎన్నికై ఆ సభలో తొలి భారతీయ సభ్యుడయ్యాడు.
- వెల్బీ కమిషన్ (1895):
- భారత ఖర్చులపై రాయల్ కమిషన్
- నౌరోజీ సభ్యుడు.
- మితవాద నాయకులు: దాదాభాయ్ నౌరోజీ, ఫిరోజ్‌షా మెహతా, డబ్ల్యూ.సి. బెనర్జీ, సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ, గోపాలకృష్ణ గోఖలే, ఎం.జి. రానడే, డి.ఇ. వాచా, ఆర్.సి. దత్.
5. మితవాద నాయకులు – నౌరోజీ, గోఖలే, సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ, మెహతా (Moderate Leaders)
మితవాద యుగంలో ప్రముఖ నాయకులు వారి ప్రత్యేక కృషి, బిరుదులు, గ్రంథాలతో పరీక్షల్లో తరచూ వస్తారు.
ముఖ్య విషయాలు
- దాదాభాయ్ నౌరోజీ (1825–1917):
- 'భారత గ్రాండ్ ఓల్డ్ మ్యాన్ (Grand Old Man of India)'.
- 1866లో లండన్‌లో ఈస్ట్ ఇండియా అసోసియేషన్ స్థాపించాడు.
- సంపద తరలింపు సిద్ధాంతం; 'Poverty and Un-British Rule in India' (1901).
- మూడుసార్లు కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు (1886, 1893, 1906). 1906లో 'స్వరాజ్యం' లక్ష్యాన్ని ప్రకటించాడు.
- పత్రిక: 'రాస్త్ గోఫ్తార్'; 'వాయిస్ ఆఫ్ ఇండియా'.
- గోపాలకృష్ణ గోఖలే (1866–1915): మహాత్మా గాంధీ రాజకీయ గురువు.
- 1905లో సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ఇండియా సొసైటీ స్థాపన.
- 1905లో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు (బనారస్).
- బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక విధానంపై బడ్జెట్ చర్చల్లో ప్రసిద్ధుడు.
- సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ (1848–1925):
- 'రాష్ట్రగురు'
- ఇండియన్ అసోసియేషన్ (1876)
- 'బెంగాలీ' పత్రిక. కోర్టు ధిక్కరణ కేసులో (1883) జైలు శిక్ష పొందిన తొలి భారతీయ పత్రికా సంపాదకుడు. 1895, 1902లో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు.
- ఫిరోజ్‌షా మెహతా:
- 'బొంబాయి సింహం (Lion of Bombay)'
- బొంబాయి మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ రూపకర్త
- 1890 కలకత్తా కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు.
- ఎం.జి. రానడే:
- పూనా సార్వజనిక సభ
- ఇండియన్ నేషనల్ సోషల్ కాన్ఫరెన్స్ (1887)
- 'Essays on Indian Economics'.
- ఆర్.సి. దత్:
- 'Economic History of India' (1901–03)
- 1899 లక్నో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు.
- డబ్ల్యూ.సి. బెనర్జీ: మొదటి కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు (1885, 1892).
6. 1892 కౌన్సిల్స్ చట్టం, మితవాదుల విజయాలు, పరిమితులు (Indian Councils Act 1892)
మితవాదుల ఒత్తిడి ఫలితంగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం 1892లో ఇండియన్ కౌన్సిల్స్ చట్టం చేసింది. ఇది మితవాదుల ముఖ్య విజయం, కానీ వారిని సంతృప్తి పరచలేదు.
ముఖ్య విషయాలు
- 1892 ఇండియన్ కౌన్సిల్స్ చట్టం (వైస్రాయ్ లార్డ్ లాన్స్‌డౌన్ కాలం):
- కేంద్ర, ప్రాంతీయ శాసన సభల్లో అదనపు (నాన్-అఫిషియల్) సభ్యుల సంఖ్య పెంపు.
- బడ్జెట్‌పై చర్చించే హక్కు
- కానీ ఓటు వేసే హక్కు లేదు.
- ప్రశ్నలు అడిగే హక్కు (పరిమితం
- అనుబంధ ప్రశ్నలు అడగలేరు).
- పరోక్ష ఎన్నిక విధానం మొదలైంది – ఎన్నిక అనే పదం వాడలేదు
- నామినేషన్ మాత్రమే. జిల్లా బోర్డులు, విశ్వవిద్యాలయాలు, వాణిజ్య మండళ్ల సిఫార్సు ఆధారంగా నియామకం.
- ఇతర విజయాలు:
- ఐసీఎస్ పరీక్ష భారతదేశంలోనూ ఏకకాలంలో నిర్వహించాలనే తీర్మానం 1893లో బ్రిటిష్ పార్లమెంటు కామన్స్ సభలో ఆమోదం పొందింది (కానీ అమలు కాలేదు).
- ఆర్థిక దోపిడీపై ప్రజలలో చైతన్యం.
- అభివృద్ధి చెందిన జాతీయ భావన, ప్రజాస్వామిక భావాల వ్యాప్తి.
- పరిమితులు:
- మితవాదుల ప్రభావం ఉన్నత, మధ్య తరగతికే పరిమితమైంది; రైతులు, కార్మికులకు చేరలేదు.
- బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం డిమాండ్లను పట్టించుకోలేదు; క్రమంగా ఆగ్రహం పెరిగింది.
- ఫలితంగా కాంగ్రెస్‌లో అతివాద వర్గం బలపడింది.
7. లార్డ్ కర్జన్ కాలం – పెరుగుతున్న అసంతృప్తి (Curzon Era & Growing Discontent)
1899 నుండి 1905 వరకు వైస్రాయ్‌గా ఉన్న లార్డ్ కర్జన్ విధానాలు మితవాదుల నమ్మకాన్ని దెబ్బతీశాయి. ఆయన చేసిన కొన్ని పనులు ప్రయోజనకరమైనా, భారతీయుల ఆశలకు వ్యతిరేకంగా ఉన్నాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- కర్జన్ చేసిన పనులు (ప్రయోజనకరమైనవి):
- పురావస్తు శాఖ పునర్వ్యవస్థీకరణ (జాన్ మార్షల్ డైరెక్టర్ జనరల్); ప్రాచీన కట్టడాల రక్షణ చట్టం (1904).
- ఇంపీరియల్ లైబ్రరీ, వ్యవసాయ పరిశోధన, పోలీసు సంస్కరణలు (1902 పోలీసు కమిషన్), నీటిపారుదల.
- కర్జన్ ప్రతికూల విధానాలు:
- కలకత్తా కార్పొరేషన్ చట్టం (1899) – భారతీయుల ప్రాతినిధ్యం తగ్గింపు.
- భారత విశ్వవిద్యాలయాల చట్టం (1904) – రాలీ కమిషన్ (1902) సిఫార్సులతో; విశ్వవిద్యాలయాలపై ప్రభుత్వ నియంత్రణ పెరిగింది.
- అధికార రహస్యాల చట్టం (1904) – పత్రికలపై ఆంక్షలు.
- 1905లో బెంగాల్ విభజన ప్రకటన (20 జూలై 1905); అమలు 16 అక్టోబర్ 1905.
- 1905లో కిచెనర్‌తో విభేదించి రాజీనామా చేశాడు.
- **1896–97 ప్లేగు, కరువు
- 1897లో పూనాలో ప్లేగు నివారణ చర్యల అణచివేత: చాపేకర్ సోదరులు ఆంగ్ల అధికారి రాండ్‌ను హత్య చేశారు
- తిలక్ దేశద్రోహ అభియోగాలతో జైలు శిక్ష పొందాడు.
- ఫలితం:
- మితవాదుల 'ప్రార్థన విధానం'పై ప్రజల నమ్మకం తగ్గింది
- స్వదేశీ ఉద్యమం, అతివాద దశకు దారి.
8. కాంగ్రెస్ సమావేశాలు, అధ్యక్షులు (1885–1905) (INC Sessions & Presidents)
పరీక్షల్లో కాంగ్రెస్ సమావేశం ఏ సంవత్సరం, ఎక్కడ, ఎవరి అధ్యక్షతన జరిగిందో అడుగుతారు. మితవాద యుగం సమావేశాలను జాబితాగా చూద్దాం.
ముఖ్య విషయాలు
- 1885 – బొంబాయి – డబ్ల్యూ.సి. బెనర్జీ
- 1886 – కలకత్తా – దాదాభాయ్ నౌరోజీ
- 1887 – మద్రాసు – బద్రుద్దీన్ తయ్యబ్జీ (మొదటి ముస్లిం అధ్యక్షుడు)
- 1888 – అలహాబాద్ – జార్జ్ యూల్ (మొదటి ఆంగ్ల అధ్యక్షుడు)
- 1889 – బొంబాయి – విలియం వెడ్డర్‌బర్న్
- 1890 – కలకత్తా – ఫిరోజ్‌షా మెహతా
- 1891 – నాగపూర్ – పి. ఆనందాచార్లు
- 1892 – అలహాబాద్ – డబ్ల్యూ.సి. బెనర్జీ
- 1893 – లాహోర్ – దాదాభాయ్ నౌరోజీ
- 1894 – మద్రాసు – ఆల్ఫ్రెడ్ వెబ్
- 1895 – పూనా – సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ
- 1897 – అమరావతి (మహారాష్ట్ర) – సి. శంకరన్ నాయర్
- 1899 – లక్నో – ఆర్.సి. దత్
- 1905 – బనారస్ – గోపాలకృష్ణ గోఖలే
గుర్తుంచుకునే అంశాలు
- తొలి మూడు సమావేశాల అధ్యక్షులు హిందూ (బెనర్జీ), పార్శీ (నౌరోజీ), ముస్లిం (తయ్యబ్జీ) – అన్ని మతాలకు ప్రాతినిధ్యం.
- మద్రాసులో 1887 సమావేశం ప్రత్యేకత – తయ్యబ్జీ (ముస్లిం) అధ్యక్షుడు.
- తెలుగు ప్రాంతంలో కాంగ్రెస్ సమావేశం: 1923లో కాకినాడలో జరిగింది (గాంధీ యుగం).