బడ్జెట్ & ద్రవ్య విధానం (Union Budget & Fiscal Policy)

బడ్జెట్ (Budget) అంటే ఒక ఆర్థిక సంవత్సరంలో ప్రభుత్వానికి వచ్చే ఆదాయం, చేసే ఖర్చుల అంచనా పత్రం. రాజ్యాంగంలో "బడ్జెట్" అనే పదం లేదు. ఆర్టికల్ 112 దీన్ని "వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక (Annual Financial Statement)" అని పిలుస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 112: ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరానికి రాష్ట్రపతి పార్లమెంటు ఉభయ సభల ముందు వార్షిక ఆర్థిక నివేదికను ఉంచేలా చేస్తారు.
• రాష్ట్రాల బడ్జెట్: ఆర్టికల్ 202 – గవర్నర్ రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచేలా చేస్తారు.
• ఆర్థిక సంవత్సరం (Financial Year): 1 ఏప్రిల్ నుండి 31 మార్చి వరకు.
• తయారీ: ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖలోని ఆర్థిక వ్యవహారాల విభాగం (Department of Economic Affairs) – బడ్జెట్ డివిజన్.
• సమర్పణ:
  1. కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి లోక్‌సభలో బడ్జెట్ ప్రసంగం చేస్తారు
  2. అదే రోజు రాజ్యసభలోనూ ఉంచుతారు.
• మూడు నిధులు (Funds):
  1. భారత సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund of India) – ఆర్టికల్ 266(1)
  2. ప్రజా ఖాతా (Public Account) – ఆర్టికల్ 266(2)
  3. ఆగంతుక నిధి (Contingency Fund) – ఆర్టికల్ 267; రాష్ట్రపతి అధీనంలో ఉంటుంది
• ఛార్జ్డ్ వ్యయం (Charged Expenditure): రాష్ట్రపతి జీతభత్యాలు, సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల జీతాలు, CAG జీతం వంటివి. వీటిపై చర్చ జరగొచ్చు కానీ ఓటింగ్ ఉండదు.

బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టినంత మాత్రాన ఖర్చు చేయలేరు. పార్లమెంటు అనుమతి లేకుండా సంఘటిత నిధి నుండి ఒక్క రూపాయి కూడా తీయకూడదు. అందుకే బడ్జెట్ కొన్ని దశల్లో ఆమోదం పొందుతుంది.

• 1. బడ్జెట్ సమర్పణ (Presentation): ఆర్థిక మంత్రి ప్రసంగం.
• 2. సాధారణ చర్చ (General Discussion):
  1. ఉభయ సభల్లో మొత్తం బడ్జెట్‌పై చర్చ
  2. ఈ దశలో ఓటింగ్ ఉండదు.
• 3. శాఖా స్థాయీ సంఘాల పరిశీలన (Departmental Standing Committees): మంత్రిత్వ శాఖల వారీగా గ్రాంట్ల డిమాండ్ల పరిశీలన.
• 4. గ్రాంట్ల డిమాండ్లపై ఓటింగ్ (Voting on Demands for Grants):
  1. ఆర్టికల్ 113
  2. ఈ అధికారం లోక్‌సభకు మాత్రమే.
• కోత తీర్మానాలు (Cut Motions):
  1. విధాన కోత (Policy Cut) – డిమాండ్‌ను ₹1కి తగ్గించాలి
  2. పొదుపు కోత (Economy Cut) – నిర్దిష్ట మొత్తం తగ్గించాలి
  3. టోకెన్ కోత (Token Cut) – ₹100 తగ్గించాలి (ఒక ఫిర్యాదు తెలిపేందుకు)
• గిలెటిన్ (Guillotine): సమయం అయిపోయినప్పుడు చర్చ జరగని డిమాండ్లన్నింటినీ ఒకేసారి ఓటింగ్‌కు పెట్టడం.
• 5. విభజన బిల్లు (Appropriation Bill): ఆర్టికల్ 114 – సంఘటిత నిధి నుండి డబ్బు తీసేందుకు అనుమతి.
• 6. ఆర్థిక బిల్లు (Finance Bill):
  1. పన్నుల ప్రతిపాదనలకు చట్టబద్ధత
  2. ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill, ఆర్టికల్ 110).
• ఓటాన్ అకౌంట్ (Vote on Account): ఆర్టికల్ 116 – బడ్జెట్ ఆమోదం పూర్తయ్యే వరకు కొన్ని నెలల ఖర్చుకు ముందస్తు అనుమతి.

బడ్జెట్‌ను రెండు భాగాలుగా చూస్తారు: రెవెన్యూ బడ్జెట్ (Revenue Budget), మూలధన బడ్జెట్ (Capital Budget). ఆస్తి లేదా అప్పు మారుతుందా లేదా అనేదే ఈ రెండింటి మధ్య తేడా.

• రెవెన్యూ రాబడులు (Revenue Receipts): ఆస్తి తగ్గదు, అప్పూ పెరగదు.
• పన్ను రాబడి: ఆదాయపు పన్ను, కార్పొరేట్ పన్ను, GST, కస్టమ్స్ సుంకం
• పన్నేతర రాబడి (Non-tax): వడ్డీ రాబడి, ప్రభుత్వ సంస్థల డివిడెండ్లు, RBI మిగులు బదిలీ, ఫీజులు
• రెవెన్యూ వ్యయం (Revenue Expenditure): ఆస్తి సృష్టించని ఖర్చు.
• వడ్డీ చెల్లింపులు, జీతాలు, పెన్షన్లు, సబ్సిడీలు, రాష్ట్రాలకు గ్రాంట్లు
• మూలధన రాబడులు (Capital Receipts): అప్పు పెరుగుతుంది లేదా ఆస్తి తగ్గుతుంది.
• మార్కెట్ రుణాలు (Borrowings), ఇచ్చిన రుణాల రికవరీ, పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ (Disinvestment)
• మూలధన వ్యయం (Capital Expenditure – Capex): ఆస్తి సృష్టించే ఖర్చు.
• రోడ్లు, రైల్వే లైన్లు, ఆనకట్టలు, భవనాలు, రాష్ట్రాలకు/సంస్థలకు ఇచ్చే రుణాలు
• అప్పు కాని మూలధన రాబడులు (Non-debt Capital Receipts): రుణ రికవరీ, డిస్‌ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ – ద్రవ్య లోటు లెక్కలో వీటిని వాడుతారు.

ఆదాయం, ఖర్చుల మధ్య సంబంధాన్ని బట్టి, తయారు చేసే పద్ధతిని బట్టి బడ్జెట్‌లను వేర్వేరు రకాలుగా విభజిస్తారు. పరీక్షల్లో వీటి నిర్వచనాలు తరచూ అడుగుతారు.

• ఆదాయ-వ్యయాల ఆధారంగా:
  1. సమతుల్య బడ్జెట్ (Balanced Budget): ఆదాయం = ఖర్చు. సంప్రదాయ (Classical) ఆర్థికవేత్తలు దీన్ని సమర్థించారు.
  2. మిగులు బడ్జెట్ (Surplus Budget): ఆదాయం > ఖర్చు. ద్రవ్యోల్బణం (Inflation) తగ్గించడానికి ఉపయోగం.
  3. లోటు బడ్జెట్ (Deficit Budget): ఖర్చు > ఆదాయం. మాంద్యం (Recession) సమయంలో డిమాండ్ పెంచడానికి – జె.ఎం. కీన్స్ (J.M. Keynes) సమర్థించారు. భారత్ సాధారణంగా లోటు బడ్జెట్‌నే అనుసరిస్తుంది.
• జీరో బేస్డ్ బడ్జెట్ (Zero-Based Budgeting): గత సంవత్సరం కేటాయింపులను ఆధారంగా తీసుకోకుండా, ప్రతి ఖర్చును సున్నా నుండి సమర్థించుకోవాలి. ఈ భావనను పీటర్ ఫైర్ (Peter Pyhrr), అమెరికా ప్రతిపాదించారు.
• పనితీరు బడ్జెట్ (Performance Budget): ఖర్చుతో పాటు చేసిన పనిని కూడా చూపిస్తుంది. అమెరికాలో హూవర్ కమిషన్ (Hoover Commission) సూచించింది.
• అవుట్‌కమ్ బడ్జెట్ (Outcome Budget): ఖర్చు వల్ల వచ్చిన ఫలితాన్ని కొలుస్తుంది. భారత్‌లో 2005-06 నుండి.
• జెండర్ బడ్జెట్ (Gender Budget): మహిళల కోసం కేటాయింపులను ప్రత్యేకంగా చూపిస్తుంది. భారత్‌లో 2005-06 నుండి.
• మధ్యంతర బడ్జెట్ (Interim Budget):
  1. ఎన్నికల సంవత్సరంలో పాత ప్రభుత్వం కొద్ది నెలల కోసం ప్రవేశపెట్టేది
  2. కొత్త ప్రభుత్వం తర్వాత పూర్తి బడ్జెట్ పెడుతుంది.

ఎంత డబ్బు ఖర్చు పెట్టామన్నది మాత్రమే కాదు, ఆ ఖర్చుతో ప్రజలకు ఏం లాభం వచ్చిందో, మహిళలకు ఎంత చేరిందో తెలుసుకోవడానికి ఈ రెండు బడ్జెట్‌లను ప్రవేశపెట్టారు.

• అవుట్‌కమ్ బడ్జెట్ (Outcome Budget):
  1. మొదటిసారి 2005-06లో అప్పటి ఆర్థిక మంత్రి పి. చిదంబరం ప్రవేశపెట్టారు
  2. "అవుట్‌లే (Outlay) నుండి అవుట్‌కమ్ (Outcome) వైపు" అనేది ఆలోచన
  3. అవుట్‌పుట్ (Output) = చేసిన పని (ఉదా: 100 పాఠశాలలు నిర్మించాం); అవుట్‌కమ్ = ఫలితం (ఉదా: బడి మానేసే పిల్లలు తగ్గారు)
  4. ప్రస్తుతం "అవుట్‌పుట్-అవుట్‌కమ్ మానిటరింగ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్" ద్వారా పర్యవేక్షణ; NITI Aayog లోని DMEO (Development Monitoring and Evaluation Office) సహకారం
• జెండర్ బడ్జెట్ (Gender Budget):
  1. కేంద్ర బడ్జెట్‌లో జెండర్ బడ్జెట్ స్టేట్‌మెంట్ 2005-06 నుండి
  2. Part A: 100% మహిళల కోసం ఉన్న పథకాలు
  3. Part B: కనీసం 30% మహిళలకు కేటాయించిన పథకాలు
  4. నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: మహిళా-శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ
• గ్రీన్ బడ్జెట్ (Green Budget): పర్యావరణంపై ప్రభావాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని కేటాయింపులు చేయడం – ఇది ఒక కొత్త భావన.

కోశ విధానం (Fiscal Policy) అంటే పన్నులు, ప్రభుత్వ ఖర్చు, అప్పుల ద్వారా ఆర్థిక వ్యవస్థను నడిపించే విధానం. దీన్ని ప్రభుత్వం (ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ) రూపొందిస్తుంది.

RBI రూపొందించే మానిటరీ పాలసీ (Monetary Policy – వడ్డీ రేట్లు, నగదు సరఫరా)తో దీన్ని కలపకూడదు.

• ప్రధాన సాధనాలు (Tools):
  1. పన్నులు (Taxation) – రేట్లు పెంచడం/తగ్గించడం
  2. ప్రభుత్వ వ్యయం (Public Expenditure) – మౌలిక సదుపాయాలు, సంక్షేమం
  3. ప్రభుత్వ రుణం (Public Borrowing) – మార్కెట్ నుండి అప్పు
  4. లోటు ద్రవ్యీకరణ (Deficit Financing) – లోటు పూడ్చడానికి కొత్త డబ్బు సృష్టి
• విస్తరణాత్మక విధానం (Expansionary Fiscal Policy): పన్నులు తగ్గించి, ఖర్చు పెంచడం – మాంద్యం సమయంలో.
• సంకోచాత్మక విధానం (Contractionary Fiscal Policy): పన్నులు పెంచి, ఖర్చు తగ్గించడం – అధిక ద్రవ్యోల్బణం సమయంలో.
• ప్రతి-చక్రీయ విధానం (Counter-cyclical): ఆర్థిక చక్రానికి వ్యతిరేక దిశలో పనిచేయడం.
• లక్ష్యాలు: ఆర్థిక వృద్ధి, ఉపాధి, ధరల స్థిరత్వం, ఆదాయ అసమానతల తగ్గింపు, వనరుల సమర్థ వినియోగం.
• కీన్స్ పాత్ర: 1930ల మహా మాంద్యం (Great Depression) తర్వాత జె.ఎం. కీన్స్ ప్రభుత్వ ఖర్చు ద్వారా డిమాండ్ పెంచాలని చెప్పారు.

భారత బడ్జెట్‌కు 160 ఏళ్లకు పైగా చరిత్ర ఉంది. "మొదటి బడ్జెట్ ఎవరు?", "రైల్వే బడ్జెట్ ఎప్పుడు విలీనమైంది?" వంటి ప్రశ్నలు దాదాపు ప్రతి పరీక్షలో వస్తాయి.

• బ్రిటిష్ ఇండియా మొదటి బడ్జెట్: 7 ఏప్రిల్ 1860 – జేమ్స్ విల్సన్ (James Wilson). ఈయనే భారత్‌లో ఆదాయపు పన్నును ప్రవేశపెట్టారు.
• స్వతంత్ర భారత తొలి బడ్జెట్: 26 నవంబర్ 1947 – ఆర్.కె. షణ్ముఖం చెట్టి (R.K. Shanmukham Chetty).
• గణతంత్ర భారత తొలి బడ్జెట్: 1950 – జాన్ మథాయ్ (John Mathai).
• అత్యధిక బడ్జెట్లు: మొరార్జీ దేశాయ్ (10).
• మహిళలు:
  1. బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టిన తొలి మహిళ ఇందిరా గాంధీ (1970)
  2. పూర్తి స్థాయి తొలి మహిళా ఆర్థిక మంత్రి నిర్మలా సీతారామన్ (2019).
• రైల్వే బడ్జెట్:
  1. 1924లో అక్వర్త్ కమిటీ (Acworth Committee) సిఫారసుతో సాధారణ బడ్జెట్ నుండి వేరు చేశారు
  2. 2017-18 నుండి మళ్లీ సాధారణ బడ్జెట్‌లో విలీనం (బిబేక్ దేబ్రాయ్ కమిటీ సిఫారసు); 92 ఏళ్ల ఆనవాయితీ ముగిసింది
• సమయం మార్పు: 1999లో యశ్వంత్ సిన్హా సాయంత్రం 5 గంటల నుండి ఉదయం 11 గంటలకు మార్చారు.
• తేదీ మార్పు: ఫిబ్రవరి చివరి పని దినం నుండి 1 ఫిబ్రవరికి – 2017 నుండి (అరుణ్ జైట్లీ). కారణం: ఏప్రిల్ 1 కల్లా ఆమోదం పూర్తి చేసి, ఓటాన్ అకౌంట్ అవసరం లేకుండా చేయడం.
• ఆర్థిక సర్వే (Economic Survey):
  1. బడ్జెట్‌కు ముందు ప్రవేశపెడతారు
  2. ముఖ్య ఆర్థిక సలహాదారు (Chief Economic Adviser) నేతృత్వంలో తయారవుతుంది
  3. 1964 నుండి బడ్జెట్‌తో వేరుగా సమర్పిస్తున్నారు.
• పేపర్‌లెస్ బడ్జెట్: 2021-22 బడ్జెట్ మొదటిసారి కాగిత రహితంగా (Union Budget Mobile App).