ఆర్థిక సంఘం & కేంద్ర-రాష్ట్ర ఆర్థిక సంబంధాలు (Fiscal Federalism)

కేంద్రం వసూలు చేసే పన్నుల్లో రాష్ట్రాలకు ఎంత వాటా ఇవ్వాలో సిఫారసు చేసే రాజ్యాంగ సంస్థే ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission). ఇది ఒక పాక్షిక న్యాయ (Quasi-judicial) సంస్థ.

• ఏర్పాటు: ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు ఒకసారి లేదా అవసరమైతే అంతకంటే ముందే రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు చేస్తారు.
• నిర్మాణం: ఒక అధ్యక్షుడు (Chairman) + నలుగురు సభ్యులు = మొత్తం 5 మంది.
• అర్హతలు: పార్లమెంటు నిర్ణయిస్తుంది – ఆర్థిక సంఘం (ఇతర నిబంధనలు) చట్టం, 1951 (Finance Commission (Miscellaneous Provisions) Act, 1951).
• అధ్యక్షుడు – ప్రజా వ్యవహారాల్లో అనుభవం ఉన్నవారు
• సభ్యులు – హైకోర్టు న్యాయమూర్తి లేదా అర్హత ఉన్నవారు
• ప్రభుత్వ ఆర్థిక వ్యవహారాలు/ఖాతాల్లో ప్రత్యేక జ్ఞానం
• ఆర్థిక పరిపాలనలో అనుభవం
• అర్థశాస్త్రంలో ప్రత్యేక జ్ఞానం
• సభ్యులు మళ్లీ నియామకానికి అర్హులు
• నివేదిక:
  1. రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తుంది
  2. ఆర్టికల్ 281 ప్రకారం రాష్ట్రపతి దాన్ని, ప్రభుత్వం తీసుకున్న చర్యల వివరణతో (Explanatory Memorandum) పార్లమెంటు ఉభయ సభల ముందు ఉంచుతారు.
• స్వభావం: సిఫారసులు సలహా స్వభావం (Advisory) – ప్రభుత్వం తప్పనిసరిగా అమలు చేయాల్సిన అవసరం లేదు. కానీ ఆచరణలో పన్ను వాటా సిఫారసులను సాధారణంగా ఆమోదిస్తారు.
• మొదటి ఆర్థిక సంఘం: 1951లో, అధ్యక్షుడు కె.సి. నియోగి (K.C. Neogy).
• కేంద్ర-రాష్ట్ర ఆర్థిక సంబంధాల సమతుల్యత: దీన్ని "సమాఖ్య ఆర్థిక వ్యవస్థకు సమతుల్య చక్రం (Balancing Wheel of Fiscal Federalism)" అని అంటారు.

ఆర్టికల్ 280(3) ఆర్థిక సంఘం రాష్ట్రపతికి ఏ అంశాలపై సిఫారసులు చేయాలో చెబుతుంది. ఈ విధులు పరీక్షల్లో "ఏది ఆర్థిక సంఘం విధి కాదు?" అనే రూపంలో అడుగుతారు.

• 1. పన్నుల పంపిణీ:
  1. కేంద్రం-రాష్ట్రాల మధ్య పంచుకోదగిన పన్నుల నికర రాబడిని ఎలా పంచాలి
  2. రాష్ట్రాల మధ్య ఆ వాటాను ఎలా కేటాయించాలి.
• 2. సహాయక గ్రాంట్లు (Grants-in-aid): భారత సంఘటిత నిధి నుండి రాష్ట్రాలకు ఇచ్చే గ్రాంట్ల సూత్రాలు (ఆర్టికల్ 275).
• 3. స్థానిక సంస్థలకు నిధులు: పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీల వనరులు పెంచడానికి రాష్ట్ర సంఘటిత నిధిని పెంచే చర్యలు – రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల ఆధారంగా.
• పంచాయతీల కోసం నిబంధన 73వ సవరణ (1992) ద్వారా చేర్చారు
• మున్సిపాలిటీల కోసం నిబంధన 74వ సవరణ (1992) ద్వారా చేర్చారు
• 4. ఇతర అంశాలు: మంచి ఆర్థిక విధానాల కోసం రాష్ట్రపతి అప్పగించే ఏ అంశమైనా.
• ఇటీవల ఇచ్చిన అదనపు అంశాలు (Terms of Reference):
  1. విపత్తు నిర్వహణ నిధులు (Disaster Management Financing)
  2. రక్షణ, అంతర్గత భద్రత నిధులు (15వ ఆర్థిక సంఘానికి)
  3. రాష్ట్రాల పనితీరు ఆధారిత ప్రోత్సాహకాలు
• ఆర్థిక సంఘం చేయనిది:
  1. పంచవర్ష ప్రణాళికలు, ప్రణాళికా గ్రాంట్లు (ఒకప్పుడు ప్రణాళికా సంఘం)
  2. GST రేట్లు (GST కౌన్సిల్)
  3. రాష్ట్రాల రుణ అనుమతులు (కేంద్ర ఆర్థిక శాఖ).

ఆర్థిక సంఘం రెండు ప్రశ్నలకు సమాధానం చెబుతుంది: 1) కేంద్ర పన్నుల్లో మొత్తం రాష్ట్రాలకు ఎంత? (నిలువు పంపిణీ) 2) ఆ మొత్తంలో ఏ రాష్ట్రానికి ఎంత? (అడ్డ పంపిణీ).

• విభాజ్య నిధి (Divisible Pool): కేంద్ర స్థూల పన్ను రాబడి నుండి సెస్‌లు, సర్‌చార్జ్‌లు, వసూలు ఖర్చు తీసేయగా మిగిలేది. ఇదే రాష్ట్రాలతో పంచుకునే నిధి (ఆర్టికల్ 270).
• నిలువు పంపిణీ (Vertical Devolution): విభాజ్య నిధిలో రాష్ట్రాలన్నింటికీ కలిపి ఇచ్చే శాతం.
• 13వ ఆర్థిక సంఘం – 32%
• 14వ ఆర్థిక సంఘం – 42%
• 15వ ఆర్థిక సంఘం – 41%
• అడ్డ పంపిణీ (Horizontal Devolution): రాష్ట్రాల మధ్య ఆ వాటా పంపకం – కొన్ని ప్రమాణాలతో (Criteria).
• 15వ ఆర్థిక సంఘం ప్రమాణాలు (2021-26):
  1. ఆదాయ దూరం (Income Distance) – 45%
  2. జనాభా (2011 జనగణన) – 15%
  3. విస్తీర్ణం (Area) – 15%
  4. అడవులు & పర్యావరణం (Forest and Ecology) – 10%
  5. జనాభా పనితీరు (Demographic Performance) – 12.5%
  6. పన్ను ప్రయత్నం (Tax Effort) – 2.5%
• 14వ ఆర్థిక సంఘం ప్రమాణాలు: ఆదాయ దూరం 50%, 1971 జనాభా 17.5%, 2011 జనాభా 10%, విస్తీర్ణం 15%, అటవీ విస్తీర్ణం 7.5%.
• వివాదం:
  1. 2011 జనాభా వాడకం వల్ల జనాభా నియంత్రణలో ముందున్న దక్షిణాది రాష్ట్రాలకు నష్టమని వాదన
  2. అందుకే 15వ సంఘం "జనాభా పనితీరు" ప్రమాణం తెచ్చింది.

ఇప్పటివరకు 16 ఆర్థిక సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి. ఏ సంఘానికి ఎవరు అధ్యక్షుడు, ఏ కాలానికి సిఫారసులు చేసింది అనేవి పరీక్షల్లో నేరుగా అడుగుతారు.

• అధ్యక్షుల జాబితా:
  1. 1వ – కె.సి. నియోగి (1951; కాలం 1952-57)
  2. 2వ – కె. సంతానం
  3. 3వ – ఎ.కె. చందా
  4. 4వ – పి.వి. రాజమన్నార్
  5. 5వ – మహావీర్ త్యాగి
  6. 6వ – కె. బ్రహ్మానంద రెడ్డి
  7. 7వ – జె.ఎం. షెలాత్
  8. 8వ – వై.బి. చవాన్
  9. 9వ – ఎన్.కె.పి. సాల్వే
  10. 10వ – కె.సి. పంత్
  11. 11వ – ఎ.ఎం. ఖుస్రో
  12. 12వ – సి. రంగరాజన్ (2005-10)
  13. 13వ – విజయ్ కేల్కర్ (2010-15)
  14. 14వ – వై.వి. రెడ్డి (2015-20)
  15. 15వ – ఎన్.కె. సింగ్ (2020-21 మరియు 2021-26)
  16. 16వ – అరవింద్ పనగరియా (2026-31)
• తెలుగు సంబంధం:
  1. కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి (6వ) ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ మాజీ ముఖ్యమంత్రి
  2. వై.వి. రెడ్డి (14వ) RBI మాజీ గవర్నర్, తెలుగు వ్యక్తి.
• ప్రత్యేకత:
  1. 15వ ఆర్థిక సంఘం రెండు నివేదికలు ఇచ్చింది – 2020-21కి ఒకటి, 2021-26 (ఐదేళ్లు)కి మరొకటి
  2. కాబట్టి దాని కాలం 6 సంవత్సరాలు.

ఇటీవలి రెండు ఆర్థిక సంఘాలు కేంద్ర-రాష్ట్ర ఆర్థిక సంబంధాల్లో పెద్ద మార్పులు తెచ్చాయి. ముఖ్యంగా రాష్ట్రాల వాటా శాతం పరీక్షల్లో తప్పకుండా వస్తుంది.

• **14వ ఆర్థిక సంఘం (అధ్యక్షుడు వై.వి. రెడ్డి
• కాలం 2015-20):
• రాష్ట్రాల వాటా 32% నుండి 42%కి – ఇప్పటివరకు అతిపెద్ద పెంపు
• ప్రణాళిక, ప్రణాళికేతర వ్యయం అనే తేడా లేకుండా చూడాలని సూచించింది
• రాష్ట్రాలకు ఎక్కువ స్వతంత్ర (Untied) నిధులు – ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తి పెంపు
• ప్రత్యేక కేటగిరీ (Special Category) మరియు సాధారణ రాష్ట్రాల మధ్య తేడాను పరిగణించలేదు
• దాని బదులు రెవెన్యూ లోటు గ్రాంట్లు
• 2011 జనాభాకు మొదటిసారి వెయిటేజీ (10%) ఇచ్చింది
• **15వ ఆర్థిక సంఘం (అధ్యక్షుడు ఎన్.కె. సింగ్
• ఏర్పాటు నవంబర్ 2017):
• రాష్ట్రాల వాటా 41% – జమ్మూ-కశ్మీర్ రాష్ట్రం కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా (J&K, లద్దాఖ్) మారడంతో 1% తగ్గించారు
• 2011 జనాభా పూర్తిగా వాడింది
• "జనాభా పనితీరు" ప్రమాణం కొత్తగా తెచ్చింది
• రెవెన్యూ లోటు గ్రాంట్లు, స్థానిక సంస్థల గ్రాంట్లు, విపత్తు నిర్వహణ గ్రాంట్లు, రంగాల వారీ గ్రాంట్లు సిఫారసు
• రక్షణ, అంతర్గత భద్రత కోసం ఆధునీకరణ నిధి (Modernisation Fund) సూచన
• 16వ ఆర్థిక సంఘం:
  1. 31 డిసెంబర్ 2023న ఏర్పాటు
  2. అధ్యక్షుడు అరవింద్ పనగరియా (NITI Aayog మొదటి ఉపాధ్యక్షుడు)
  3. 2026-27 నుండి 2030-31 వరకు ఐదేళ్ల కాలానికి సిఫారసులు.

పన్నుల వాటాతో పాటు కేంద్రం రాష్ట్రాలకు గ్రాంట్లు (Grants) కూడా ఇస్తుంది. రాజ్యాంగం రెండు రకాల గ్రాంట్లను చెబుతుంది: చట్టబద్ధ గ్రాంట్లు, విచక్షణ గ్రాంట్లు.

• చట్టబద్ధ గ్రాంట్లు (Statutory Grants) – ఆర్టికల్ 275:
  1. సహాయం అవసరమైన రాష్ట్రాలకు పార్లమెంటు నిర్ణయించిన మొత్తం
  2. భారత సంఘటిత నిధిపై ఛార్జ్ అవుతాయి
  3. ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల ఆధారంగా ఇస్తారు
  4. షెడ్యూల్డ్ తెగల సంక్షేమం, షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల పాలన మెరుగుదల కోసం ప్రత్యేక గ్రాంట్లు – ఆర్టికల్ 275(1) నిబంధన
• విచక్షణ గ్రాంట్లు (Discretionary Grants) – ఆర్టికల్ 282:
  1. కేంద్రం లేదా రాష్ట్రం ఏ ప్రజా ప్రయోజనం (Public Purpose) కోసమైనా గ్రాంట్లు ఇవ్వవచ్చు
  2. కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల (Centrally Sponsored Schemes) నిధులు ఎక్కువగా ఈ మార్గంలో
  3. ఒకప్పుడు ప్రణాళికా సంఘం ద్వారా, ఇప్పుడు సంబంధిత మంత్రిత్వ శాఖల ద్వారా
• పన్నులకు సంబంధించిన ఇతర ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 268 – కేంద్రం విధించి, రాష్ట్రాలు వసూలు చేసి ఉంచుకునేవి (ఉదా: కొన్ని స్టాంప్ డ్యూటీలు)
  2. ఆర్టికల్ 269 – కేంద్రం విధించి వసూలు చేసి, రాష్ట్రాలకు అప్పగించేవి (అంతర్‌రాష్ట్ర వాణిజ్యంలో వస్తువుల అమ్మకంపై పన్నులు)
  3. ఆర్టికల్ 270 – కేంద్రం విధించి, కేంద్రం-రాష్ట్రాల మధ్య పంచుకునే పన్నులు
  4. ఆర్టికల్ 271 – కేంద్ర అవసరాల కోసం సర్‌చార్జ్

కేంద్రానికి, రాష్ట్రాలకు మధ్య ఆర్థిక సంఘం ఉన్నట్టే, రాష్ట్రానికి, స్థానిక సంస్థలకు (పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలు) మధ్య నిధుల పంపకానికి రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం (State Finance Commission – SFC) ఉంటుంది.

• ఆర్టికల్ 243I – పంచాయతీల కోసం (73వ సవరణ, 1992)
• ఆర్టికల్ 243Y – మున్సిపాలిటీల కోసం (74వ సవరణ, 1992)
• ఏర్పాటు: ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు ఒకసారి గవర్నర్ ఏర్పాటు చేస్తారు.
• విధులు:
  1. రాష్ట్ర పన్నులు, సుంకాలు, ఫీజుల నికర రాబడిని రాష్ట్రం-స్థానిక సంస్థల మధ్య పంచే సూత్రాలు
  2. స్థానిక సంస్థలు స్వయంగా వసూలు చేసుకునే పన్నులు, ఫీజులు నిర్ణయించడం
  3. రాష్ట్ర సంఘటిత నిధి నుండి స్థానిక సంస్థలకు గ్రాంట్లు
• నివేదిక:
  1. గవర్నర్‌కు సమర్పిస్తుంది
  2. గవర్నర్ దాన్ని తీసుకున్న చర్యల వివరణతో రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచుతారు.
• కేంద్ర ఆర్థిక సంఘంతో సంబంధం: రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల ఆధారంగానే కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం స్థానిక సంస్థల కోసం రాష్ట్ర సంఘటిత నిధి పెంపు చర్యలు సూచిస్తుంది (ఆర్టికల్ 280(3)(bb), (c)).
• సమస్యలు: చాలా రాష్ట్రాల్లో SFCలు సమయానికి ఏర్పాటు కాకపోవడం, సిఫారసులు అమలు కాకపోవడం వల్ల స్థానిక సంస్థలకు నిధుల కొరత.

ఆర్థిక సమాఖ్య విధానం (Fiscal Federalism) అంటే కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య పన్ను అధికారాలు, ఖర్చు బాధ్యతలు, నిధుల పంపకం. ఇటీవల GST, NITI Aayog వల్ల ఈ సంబంధాలు చాలా మారాయి.

• నిలువు అసమతుల్యత (Vertical Imbalance): ఎక్కువ పన్ను అధికారాలు కేంద్రానికి, ఎక్కువ ఖర్చు బాధ్యతలు (విద్య, ఆరోగ్యం, పోలీసు) రాష్ట్రాలకు. ఈ అంతరాన్ని ఆర్థిక సంఘం పూడుస్తుంది.
• ప్రణాళికా సంఘం → NITI Aayog: 1 జనవరి 2015న ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో NITI Aayog ఏర్పాటైంది. NITI Aayog నిధులు కేటాయించదు – అది ఒక ఆలోచనా సంస్థ (Think Tank). దాంతో ప్రణాళికా గ్రాంట్లు ముగిశాయి.
• GST తర్వాత మార్పులు:
  1. రాష్ట్రాలు తమ పరోక్ష పన్ను అధికారాల్లో పెద్ద భాగం GST కౌన్సిల్‌కు అప్పగించాయి
  2. పంచుకున్న సార్వభౌమత్వం (Pooled Sovereignty) – కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిసి నిర్ణయం
  3. 5 ఏళ్ల పరిహార హామీ (2017-22); 2015-16 ఆధారంగా 14% వార్షిక వృద్ధి
  4. కోవిడ్ సమయంలో (2020-21, 2021-22) పరిహార లోటు పూడ్చేందుకు కేంద్రం బ్యాక్-టు-బ్యాక్ రుణాలు ఇచ్చింది
• రాష్ట్రాల ఆందోళనలు:
  1. సెస్, సర్‌చార్జ్‌ల వాటా పెరగడం – విభాజ్య నిధి తగ్గడం
  2. రాష్ట్రాల రుణ పరిమితులపై కేంద్ర నియంత్రణ (ఆర్టికల్ 293)
  3. కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల్లో రాష్ట్రాల వాటా భారం
• ప్రత్యేక కేటగిరీ హోదా (Special Category Status):
  1. 5వ ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుతో గాడ్గిల్ ఫార్ములా ద్వారా 1969లో ప్రారంభమైంది
  2. 14వ ఆర్థిక సంఘం తర్వాత ఈ తేడా ఆర్థిక సంఘం పంపకాల్లో లేదు.