నీతి ఆయోగ్ & 1991 ఆర్థిక సంస్కరణలు (NITI Aayog & 1991 Reforms)

1991లో భారత్ స్వాతంత్ర్యం తర్వాత అత్యంత తీవ్రమైన ఆర్థిక సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంది. విదేశీ మారక నిల్వలు దాదాపు ఖాళీ అయ్యాయి, విదేశీ రుణాలు తిరిగి చెల్లించలేని స్థితి వచ్చింది.

దీన్ని చెల్లింపుల శేషం సంక్షోభం (Balance of Payments – BoP Crisis) అంటారు.

• సంక్షోభ తీవ్రత: 1991 మధ్య నాటికి విదేశీ మారక నిల్వలు సుమారు రెండు వారాల దిగుమతులకు మాత్రమే సరిపోయే స్థాయికి పడిపోయాయి.
• ముఖ్య కారణాలు:
  1. అధిక కోశ లోటు (Fiscal Deficit): 1980ల్లో ప్రభుత్వ వ్యయం ఆదాయం కంటే చాలా ఎక్కువ; కేంద్ర కోశ లోటు GDPలో సుమారు 8%కి చేరింది.
  2. కరెంట్ ఖాతా లోటు (Current Account Deficit) పెరగడం – ఎగుమతుల కంటే దిగుమతులు చాలా ఎక్కువ.
  3. గల్ఫ్ యుద్ధం (1990-91): ముడి చమురు ధరలు పెరిగాయి; గల్ఫ్ దేశాల నుండి భారతీయులు పంపే డబ్బు (Remittances) తగ్గింది.
  4. విదేశీ రుణాలు, ముఖ్యంగా స్వల్పకాలిక రుణాలు పెరిగాయి.
  5. ప్రవాస భారతీయులు (NRIs) తమ డిపాజిట్లు వెనక్కి తీసుకున్నారు – నమ్మకం సన్నగిల్లింది.
  6. అంతర్జాతీయ రేటింగ్ సంస్థలు భారత్ రేటింగ్ తగ్గించాయి.
  7. రెండంకెల ద్రవ్యోల్బణం; ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల నష్టాలు.
  8. రాజకీయ అస్థిరత – 1989–91 మధ్య వరుస ప్రభుత్వ మార్పులు.
  9. భారత్ ప్రధాన వాణిజ్య భాగస్వామి సోవియట్ యూనియన్ పతనం (1991).
• ఫలితం: జూన్ 1991లో పి.వి. నరసింహారావు ప్రధానమంత్రిగా, డా. మన్మోహన్ సింగ్ ఆర్థిక మంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టి నూతన ఆర్థిక విధానం (New Economic Policy) ప్రారంభించారు.

సంక్షోభం నుండి బయటపడడానికి ప్రభుత్వం రెండు రకాల చర్యలు తీసుకుంది. తక్షణ సమస్య తీర్చే "స్థిరీకరణ చర్యలు (Stabilisation Measures)", దీర్ఘకాలంలో ఆర్థిక వ్యవస్థను మార్చే "నిర్మాణాత్మక సర్దుబాటు చర్యలు (Structural Adjustment Measures)".

• బంగారం తాకట్టు (Pledging of Gold):
  1. మే 1991లో (చంద్రశేఖర్ ప్రభుత్వ కాలంలో) ప్రభుత్వ బంగారాన్ని విదేశాల్లో విక్రయ/తిరిగి కొనుగోలు ఒప్పందం ద్వారా వాడుకున్నారు.
  2. జూలై 1991లో RBI సుమారు 47 టన్నుల బంగారాన్ని బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్, బ్యాంక్ ఆఫ్ జపాన్ వద్ద తాకట్టు పెట్టి విదేశీ మారక ద్రవ్యం సేకరించింది.
• రూపాయి విలువ తగ్గింపు (Devaluation): జూలై 1991లో (1, 3 తేదీల్లో) రెండు దశల్లో రూపాయి విలువను సుమారు 18–19% తగ్గించారు – ఎగుమతులు పెంచడానికి, దిగుమతులు తగ్గించడానికి.
• IMF, ప్రపంచ బ్యాంకు సహాయం: అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (IMF) నుండి రుణం తీసుకున్నారు. షరతుగా కోశ లోటు తగ్గింపు, సరళీకరణ వంటి సంస్కరణలు చేపట్టాలి.
• స్థిరీకరణ చర్యలు (స్వల్పకాలికం – డిమాండ్ వైపు): కోశ లోటు తగ్గింపు, ద్రవ్యోల్బణం నియంత్రణ, విదేశీ మారక నిల్వల పెంపు.
• నిర్మాణాత్మక సంస్కరణలు (దీర్ఘకాలికం – సప్లై వైపు): పారిశ్రామిక, వాణిజ్య, ఆర్థిక రంగ, పన్ను సంస్కరణలు – ఇవే LPG సంస్కరణలు.
• 24 జూలై 1991: ఒకే రోజు నూతన పారిశ్రామిక విధానం (New Industrial Policy) ప్రకటన, మన్మోహన్ సింగ్ చారిత్రక బడ్జెట్ ప్రసంగం.
• ద్వంద్వ మారక రేటు నుండి మార్కెట్ రేటు: 1992లో ఉదారీకరణ మారక రేటు నిర్వహణ విధానం (LERMS – ద్వంద్వ రేటు), 1993 నుండి మార్కెట్ ఆధారిత ఏకీకృత మారక రేటు.
• కరెంట్ ఖాతా పూర్తి మార్పిడి (Current Account Convertibility): ఆగస్టు 1994 నుండి. మూలధన ఖాతా (Capital Account) పూర్తి మార్పిడి ఇంకా లేదు – దీనిపై తారాపోర్ కమిటీలు (1997, 2006) సిఫారసులు చేశాయి.

సరళీకరణ (Liberalisation) అంటే ఆర్థిక కార్యకలాపాలపై ప్రభుత్వ నియంత్రణలు, ఆంక్షలు తగ్గించడం. 1991కి ముందు పరిశ్రమ పెట్టాలన్నా, విస్తరించాలన్నా ప్రభుత్వ లైసెన్సు తప్పనిసరి – దీన్ని "లైసెన్స్ రాజ్ (Licence Raj)" అని విమర్శించేవారు.

• నూతన పారిశ్రామిక విధానం (New Industrial Policy) – 24 జూలై 1991:
  1. పారిశ్రామిక లైసెన్సింగ్ రద్దు – కేవలం 18 పరిశ్రమలకే లైసెన్సు అవసరం ఉంచారు (భద్రత, పర్యావరణం, ఆరోగ్యానికి సంబంధించినవి). తర్వాత ఈ జాబితా ఇంకా తగ్గింది.
  2. ప్రభుత్వ రంగానికి కేటాయించిన పరిశ్రమలు 17 నుండి 8కి తగ్గించారు. ఇప్పుడు అణుశక్తి, రైల్వే కార్యకలాపాలు మాత్రమే ప్రభుత్వ రంగానికి ప్రత్యేకించబడి ఉన్నాయి.
  3. MRTP చట్టం (Monopolies and Restrictive Trade Practices Act, 1969) కింద పెద్ద కంపెనీల విస్తరణపై ఉన్న ఆంక్షలు తొలగించారు.
  4. 34 అధిక ప్రాధాన్య పరిశ్రమల్లో 51% వరకు విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడికి (FDI) ఆటోమేటిక్ అనుమతి.
  5. విదేశీ సాంకేతికత ఒప్పందాలకు ఆటోమేటిక్ అనుమతి.
• ఇతర సరళీకరణ చర్యలు:
  1. MRTP చట్టం స్థానంలో పోటీ చట్టం (Competition Act) 2002; భారత పోటీ కమిషన్ (CCI) 2003లో ఏర్పాటు.
  2. వడ్డీ రేట్ల నియంత్రణ సడలింపు; బ్యాంకుల నగదు నిల్వ నిష్పత్తి (CRR), చట్టబద్ధ ద్రవ్య నిష్పత్తి (SLR) క్రమంగా తగ్గింపు.
  3. ప్రైవేటు బ్యాంకులకు, ప్రైవేటు విమానయాన, టెలికాం సంస్థలకు అనుమతి.
  4. మూలధన సమస్యల నియంత్రణ కార్యాలయం (Controller of Capital Issues) రద్దు; SEBIకి 1992లో చట్టబద్ధ అధికారాలు.

ప్రైవేటీకరణ (Privatisation) అంటే ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల యాజమాన్యం లేదా నిర్వహణను పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా ప్రైవేటు రంగానికి అప్పగించడం. ప్రభుత్వ సంస్థల్లో తన వాటాలను అమ్మడాన్ని పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ (Disinvestment) అంటారు.

• ఉద్దేశాలు:
  1. ప్రభుత్వ సంస్థల సామర్థ్యం, లాభదాయకత పెంచడం.
  2. ప్రభుత్వానికి నిధులు సమకూర్చి కోశ లోటు తగ్గించడం.
  3. ప్రభుత్వం వ్యాపారం నుండి తప్పుకుని పాలన, సంక్షేమంపై దృష్టి పెట్టడం.
• రకాలు:
  1. మైనారిటీ వాటా అమ్మకం – ప్రభుత్వ యాజమాన్యం (51%+) కొనసాగుతుంది.
  2. వ్యూహాత్మక అమ్మకం (Strategic Sale) – నియంత్రణతో సహా వాటా ప్రైవేటుకు బదిలీ.
• ముఖ్య కమిటీలు, సంస్థలు:
  1. సి. రంగరాజన్ కమిటీ (1993 నివేదిక) – పెట్టుబడుల ఉపసంహరణపై.
  2. పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ కమిషన్ (Disinvestment Commission) – 1996, అధ్యక్షుడు జి.వి. రామకృష్ణ.
  3. పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ శాఖ – 1999లో ఏర్పాటు; 2016లో పెట్టుబడి, ప్రజా ఆస్తుల నిర్వహణ శాఖ (DIPAM) గా పేరు మార్పు – ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ కింద.
• ముఖ్య ఉదాహరణలు:
  1. మోడర్న్ ఫుడ్స్ – మొదటి వ్యూహాత్మక అమ్మకాల్లో ఒకటి (2000).
  2. ఎయిర్ ఇండియా – 2022 జనవరిలో టాటా గ్రూప్‌కు బదిలీ.
  3. LIC IPO – 2022 మే (దేశంలో అప్పటివరకు అతిపెద్ద IPO).
• నూతన ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల విధానం (2021):
  1. వ్యూహాత్మక రంగాల్లో కనీస ప్రభుత్వ ఉనికి
  2. వ్యూహాత్మకం కాని రంగాల్లో ప్రైవేటీకరణ లేదా మూసివేత.
• జాతీయ మానిటైజేషన్ పైప్‌లైన్ (NMP, 2021): ప్రభుత్వ ఆస్తులను అమ్మకుండా, నిర్ణీత కాలానికి ప్రైవేటుకు లీజుకిచ్చి ఆదాయం పొందడం.

ప్రపంచీకరణ (Globalisation) అంటే దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థతో అనుసంధానం చేయడం. వస్తువులు, సేవలు, పెట్టుబడులు, సాంకేతికత, మనుషులు దేశాల మధ్య స్వేచ్ఛగా కదలడానికి అవకాశం కల్పించడం.

• వాణిజ్య సంస్కరణలు:
  1. దిగుమతి సుంకాలు (Customs Duties) భారీగా తగ్గింపు; 1991కి ముందు ఇవి ప్రపంచంలోనే అత్యధిక స్థాయిలో ఉండేవి.
  2. దిగుమతులపై పరిమాణాత్మక ఆంక్షలు (Quantitative Restrictions) క్రమంగా తొలగింపు – 2001 నాటికి పూర్తిగా.
  3. ఎగుమతి ప్రోత్సాహం; ప్రత్యేక ఆర్థిక మండళ్ల చట్టం (SEZ Act) – 2005.
• విదేశీ పెట్టుబడులు:
  1. విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడి (FDI): ఆటోమేటిక్ మార్గం, ప్రభుత్వ అనుమతి మార్గం.
  2. విదేశీ సంస్థాగత పెట్టుబడి (FII / FPI) – షేర్ మార్కెట్లలో పెట్టుబడికి 1992 నుండి అనుమతి.
  3. విదేశీ పెట్టుబడుల ప్రోత్సాహక మండలి (FIPB) – 2017లో రద్దు.
• FERA నుండి FEMA:
  1. విదేశీ మారక నియంత్రణ చట్టం (FERA) 1973 – కఠిన నియంత్రణ, ఉల్లంఘన క్రిమినల్ నేరం.
  2. దాని స్థానంలో విదేశీ మారక నిర్వహణ చట్టం (Foreign Exchange Management Act – FEMA) 1999; అమలు 1 జూన్ 2000. ఉల్లంఘన సివిల్ నేరం.
• ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ (WTO):
  1. 1 జనవరి 1995న GATT స్థానంలో ఏర్పడింది
  2. ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవా. భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం.
• ప్రయోజనాలు: విదేశీ పెట్టుబడులు, సాంకేతికత, IT ఎగుమతులు, వినియోగదారులకు ఎక్కువ ఎంపికలు.
• విమర్శలు: దేశీయ చిన్న పరిశ్రమలపై పోటీ ఒత్తిడి, అసమానతల పెరుగుదల, వ్యవసాయ రంగం నిర్లక్ష్యం అనే ఆరోపణలు.

1991 తర్వాత ప్రతి రంగంలో సంస్కరణలు ఎలా చేయాలో సూచించడానికి ప్రభుత్వం నిపుణుల కమిటీలను ఏర్పాటు చేసింది. ఏ కమిటీ ఏ రంగానికి అనేది పోటీ పరీక్షల్లో, ముఖ్యంగా బ్యాంకింగ్ పరీక్షల్లో, తరచూ అడుగుతారు.

• ఎం. నరసింహం కమిటీ – I (1991): ఆర్థిక వ్యవస్థ / బ్యాంకింగ్ రంగ సంస్కరణలు. CRR, SLR తగ్గింపు, ప్రైవేటు బ్యాంకులకు అనుమతి సిఫారసు.
• ఎం. నరసింహం కమిటీ – II (1998): బ్యాంకింగ్ రంగ సంస్కరణలు – బ్యాంకుల మూలధన పటిష్ఠత, NPAల సమస్య.
• రాజా చెల్లయ్య కమిటీ (1991): పన్ను సంస్కరణల కమిటీ (Tax Reforms Committee) – పన్ను రేట్ల తగ్గింపు, పన్ను వ్యవస్థ సరళీకరణ.
• ఆర్.ఎన్. మల్హోత్రా కమిటీ (1993): బీమా రంగ సంస్కరణలు – ప్రైవేటు బీమా సంస్థలకు అనుమతి. ఫలితంగా IRDA చట్టం 1999 (ఇప్పుడు IRDAI).
• సి. రంగరాజన్ కమిటీ (1993 నివేదిక): ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ.
• ఎస్.ఎస్. తారాపోర్ కమిటీ (1997, 2006): మూలధన ఖాతా మార్పిడి (Capital Account Convertibility).
• విజయ్ కేల్కర్ టాస్క్‌ఫోర్స్ (2002, 2004):
  1. ప్రత్యక్ష, పరోక్ష పన్నులు
  2. FRBM అమలు
  3. GST సూచన.
• ఇతర ముఖ్య సంస్కరణలు:
  1. కోశ బాధ్యత, బడ్జెట్ నిర్వహణ చట్టం (FRBM Act) – 2003.
  2. వస్తు సేవల పన్ను (GST) – 101వ రాజ్యాంగ సవరణ (2016); అమలు 1 జూలై 2017.
  3. దివాలా చట్టం (Insolvency and Bankruptcy Code – IBC) – 2016.
• రెండో తరం సంస్కరణలు (Second Generation Reforms): మొదటి తరం సంస్కరణలు (1991–) పారిశ్రామిక, వాణిజ్య నియంత్రణల తొలగింపుపై దృష్టి పెడితే, రెండో తరం సంస్కరణలు కార్మిక, భూమి, పన్ను, న్యాయ, పాలనా సంస్కరణలు, ప్రభుత్వ రంగ సంస్కరణలపై దృష్టి పెట్టాయి.

నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog – National Institution for Transforming India) ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో ఏర్పడిన భారత ప్రభుత్వ విధాన ఆలోచనా సంస్థ (Policy Think Tank). "నీతి" అంటే విధానం, "ఆయోగ్" అంటే సంఘం/కమిషన్.

• ఏర్పాటు: 1 జనవరి 2015, కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం (Cabinet Resolution) ద్వారా.
• ప్రణాళికా సంఘం రద్దును ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ 15 ఆగస్టు 2014 స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ ప్రసంగంలో ప్రకటించారు.
• స్వభావం: ప్రణాళికా సంఘం లాగే రాజ్యాంగేతర (Non-constitutional), చట్టేతర (Non-statutory) సంస్థ.
• పాలక మండలి మొదటి సమావేశం: 8 ఫిబ్రవరి 2015.
• ప్రణాళికా సంఘాన్ని ఎందుకు మార్చారు:
  1. "అందరికీ ఒకే విధానం (One Size Fits All)" పై నుండి కిందికి (Top-down) ప్రణాళిక – రాష్ట్రాలకు తగిన పాత్ర లేదు.
  2. 1991 తర్వాత మార్కెట్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో కేంద్రీకృత ప్రణాళిక అవసరం తగ్గింది.
• ప్రణాళికా సంఘం vs నీతి ఆయోగ్:
  1. ప్రణాళికా సంఘం – రాష్ట్రాలకు నిధులు కేటాయించేది; నీతి ఆయోగ్‌కు నిధుల కేటాయింపు అధికారం లేదు (ఆ పని ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖది).
  2. ప్రణాళికా సంఘం – పై నుండి కిందికి; నీతి ఆయోగ్ – కింది నుండి పైకి (Bottom-up) విధానం – గ్రామ స్థాయి నుండి ప్రణాళిక.
  3. ప్రణాళికా సంఘం – విధానాలు రుద్దేది; నీతి ఆయోగ్ – సలహా ఇచ్చే ఆలోచనా సంస్థ.
• ముఖ్య సూత్రాలు:
  1. సహకార సమాఖ్య విధానం (Cooperative Federalism) – కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిసి "టీమ్ ఇండియా"గా పనిచేయడం.
  2. పోటీ సమాఖ్య విధానం (Competitive Federalism) – సూచీలు, ర్యాంకింగ్‌ల ద్వారా రాష్ట్రాల మధ్య ఆరోగ్యకరమైన పోటీ.
• రెండు హబ్‌లు: టీమ్ ఇండియా హబ్ (కేంద్ర–రాష్ట్రాల సమన్వయం), నాలెడ్జ్ & ఇన్నోవేషన్ హబ్ (ఆలోచనా సంస్థ పాత్ర).

నీతి ఆయోగ్ నిర్మాణంలో ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షుడిగా, ముఖ్యమంత్రులు పాలక మండలి సభ్యులుగా ఉంటారు. రోజువారీ పని ఉపాధ్యక్షుడు, పూర్తికాల సభ్యులు, CEO చూసుకుంటారు. ఎవరు ఏ పదవిలో ఉంటారు అనేది పరీక్షల్లో ముఖ్యమైన ప్రశ్న.

• అధ్యక్షుడు (Chairperson): భారత ప్రధానమంత్రి.
• పాలక మండలి (Governing Council): అన్ని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు, శాసనసభ ఉన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల (ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి, జమ్మూ కాశ్మీర్) ముఖ్యమంత్రులు, ఇతర కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్లు/నిర్వాహకులు. ప్రణాళికా కాలంలోని జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (NDC) పాత్ర దీనికి వచ్చింది.
• ప్రాంతీయ మండళ్లు (Regional Councils):
  1. ఒకటి కంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు సంబంధించిన సమస్యల కోసం, నిర్ణీత కాలానికి ఏర్పాటు
  2. ప్రధాని లేదా ఆయన నియమించిన వ్యక్తి అధ్యక్షత.
• ప్రత్యేక ఆహ్వానితులు (Special Invitees): ప్రధాని నామినేట్ చేసే సంబంధిత రంగ నిపుణులు.
• పూర్తికాల సంస్థాగత నిర్మాణం:
  1. ఉపాధ్యక్షుడు (Vice-Chairperson) – ప్రధాని నియమిస్తారు; కేబినెట్ మంత్రి హోదా.
  2. పూర్తికాల సభ్యులు (Full-time Members) – సహాయ మంత్రి (MoS) హోదా.
  3. పార్ట్-టైమ్ సభ్యులు – గరిష్ఠంగా 2; విశ్వవిద్యాలయాలు, పరిశోధనా సంస్థల నుండి, రొటేషన్ పద్ధతిలో.
  4. ఎక్స్-అఫీషియో సభ్యులు – గరిష్ఠంగా 4 కేంద్ర మంత్రులు; ప్రధాని నామినేట్ చేస్తారు.
  5. ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారి (CEO) – భారత ప్రభుత్వ కార్యదర్శి (Secretary) హోదా; నిర్ణీత కాలానికి ప్రధాని నియమిస్తారు.
• ముఖ్య వ్యక్తులు:
  1. మొదటి ఉపాధ్యక్షుడు: అరవింద్ పనగారియా (Arvind Panagariya); తర్వాత రాజీవ్ కుమార్, సుమన్ బేరీ.
  2. మొదటి CEO: సింధుశ్రీ ఖుల్లర్; తర్వాత అమితాబ్ కాంత్, పరమేశ్వరన్ అయ్యర్, బి.వి.ఆర్. సుబ్రహ్మణ్యం.

నీతి ఆయోగ్ ప్రభుత్వానికి దీర్ఘకాల విధానాలు రూపొందించడంలో సలహా ఇస్తుంది, రాష్ట్రాల పనితీరును సూచీల ద్వారా కొలుస్తుంది, కొత్త ఆలోచనలను ప్రోత్సహిస్తుంది. దాని సూచీలు, కార్యక్రమాల పేర్లు పరీక్షల్లో తరచుగా వస్తాయి.

• ముఖ్య విధులు:
  1. జాతీయ అభివృద్ధి ప్రాధాన్యాలపై రాష్ట్రాలతో కలిసి ఉమ్మడి దార్శనికత రూపొందించడం.
  2. గ్రామ స్థాయి నుండి విశ్వసనీయ ప్రణాళికలు తయారుచేసే విధానాలు రూపొందించడం.
  3. దీర్ఘకాల విధాన, కార్యక్రమ రూపకల్పన; అమలు పర్యవేక్షణ, మూల్యాంకనం.
  4. జ్ఞాన, నవకల్పన, వ్యవస్థాపక మద్దతు వ్యవస్థ నిర్మాణం.
• అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ (Atal Innovation Mission – AIM):
  1. 2016లో ప్రారంభం
  2. పాఠశాలల్లో అటల్ టింకరింగ్ ల్యాబ్స్, అటల్ ఇంక్యుబేషన్ సెంటర్లు.
• అభివృద్ధి పర్యవేక్షణ, మూల్యాంకన కార్యాలయం (DMEO): ప్రభుత్వ పథకాల పనితీరు మూల్యాంకనం – నీతి ఆయోగ్‌కు అనుబంధ కార్యాలయం.
• ఆకాంక్షాత్మక జిల్లాల కార్యక్రమం (Aspirational Districts Programme):
  1. జనవరి 2018
  2. వెనుకబడిన జిల్లాల అభివృద్ధి. దీని తర్వాత ఆకాంక్షాత్మక బ్లాకుల కార్యక్రమం (Aspirational Blocks Programme) – 2023.
• నీతి ఆయోగ్ విడుదల చేసే ముఖ్య సూచీలు:
  1. SDG ఇండియా ఇండెక్స్ (2018 నుండి)
  2. ఇండియా ఇన్నోవేషన్ ఇండెక్స్
  3. ఎగుమతి సంసిద్ధత సూచీ (Export Preparedness Index)
  4. సమగ్ర జల నిర్వహణ సూచీ (Composite Water Management Index)
  5. పాఠశాల విద్యా నాణ్యత సూచీ (School Education Quality Index)
  6. జాతీయ బహుముఖ పేదరిక సూచీ (National MPI)
• దార్శనిక పత్రాలు: మూడేళ్ల కార్యాచరణ అజెండా (2017-18 నుండి 2019-20), "Strategy for New India @75" (2018), వికసిత భారత్ @2047 దార్శనికతలో భాగస్వామ్యం.
• గమనిక: నీతి ఆయోగ్ సలహా సంస్థ మాత్రమే – దాని సిఫారసులు ప్రభుత్వాలపై తప్పనిసరి కావు.