విదేశీ వాణిజ్యం & చెల్లింపుల శేషం (Foreign Trade & BoP)

చెల్లింపుల శేషం (Balance of Payments – BoP) అంటే ఒక దేశం ఒక సంవత్సరంలో మిగతా ప్రపంచంతో చేసిన అన్ని ఆర్థిక లావాదేవీల క్రమబద్ధమైన రికార్డు. విదేశాల నుండి వచ్చే డబ్బు, విదేశాలకు వెళ్లే డబ్బు అన్నీ ఇందులో నమోదవుతాయి.

• ద్వి-నమోదు పద్ధతి (Double Entry System): ప్రతి లావాదేవీ క్రెడిట్, డెబిట్ రెండు వైపులా నమోదవుతుంది. అందుకే లెక్కల ప్రకారం BoP ఎప్పుడూ సమతుల్యమే (Balanced).
• క్రెడిట్ (Credit, +): దేశంలోకి విదేశీ మారకం వచ్చేవి – ఎగుమతులు, విదేశాల నుండి వచ్చే పెట్టుబడులు, రెమిటెన్సులు.
• డెబిట్ (Debit, −): దేశం నుండి విదేశీ మారకం బయటకు వెళ్లేవి – దిగుమతులు, విదేశాల్లో పెట్టుబడులు.
• BoP భాగాలు:
  1. కరెంట్ ఖాతా (Current Account) – వస్తువులు, సేవలు, ఆదాయం, బదిలీలు
  2. క్యాపిటల్ ఖాతా (Capital Account) – పెట్టుబడులు, రుణాలు, బ్యాంకింగ్ మూలధనం
  3. లోపాలు & విస్మరణలు (Errors and Omissions)
  4. విదేశీ మారక నిల్వల్లో మార్పు (Change in Forex Reserves)
• BoP vs BoT:
  1. వాణిజ్య శేషం (Balance of Trade – BoT) కేవలం వస్తువుల ఎగుమతి-దిగుమతుల తేడా
  2. BoP అన్ని లావాదేవీల సమగ్ర రికార్డు. BoT అనేది BoPలో ఒక భాగం.
• ఎవరు సంకలనం చేస్తారు?:
  1. భారతదేశంలో RBI త్రైమాసికంగా BoP గణాంకాలు విడుదల చేస్తుంది
  2. IMF రూపొందించిన BoP మాన్యువల్ (BPM6) ప్రమాణాలు పాటిస్తుంది.
• అసమతుల్యత అంటే?:
  1. కరెంట్ + క్యాపిటల్ ఖాతాల మొత్తం లోటుగా ఉంటే విదేశీ మారక నిల్వలు తగ్గుతాయి
  2. మిగులుగా ఉంటే నిల్వలు పెరుగుతాయి.

కరెంట్ ఖాతా (Current Account) దేశ రోజువారీ అంతర్జాతీయ లావాదేవీలను చూపిస్తుంది. ఇందులోని లావాదేవీలు దేశ ఆస్తులు, అప్పులను మార్చవు – ఇవి ఆదాయ ప్రవాహాలు మాత్రమే.

• 1. వస్తువుల వాణిజ్యం (Merchandise / Visible Trade): వస్తువుల ఎగుమతి, దిగుమతులు. వీటిని "దృశ్య అంశాలు (Visibles)" అంటారు.
• 2. అదృశ్య అంశాలు (Invisibles):
  1. సేవలు (Services) – సాఫ్ట్‌వేర్, IT సేవలు, పర్యాటకం, రవాణా, బీమా
  2. ప్రాథమిక ఆదాయం (Primary Income) – విదేశీ పెట్టుబడులపై వడ్డీ, డివిడెండ్లు, ఉద్యోగుల జీతాలు
  3. ద్వితీయ ఆదాయం (Secondary Income) – బదిలీలు; ముఖ్యంగా విదేశాల్లో పనిచేసే భారతీయులు పంపే డబ్బు (Remittances)
• కరెంట్ ఖాతా లోటు (Current Account Deficit – CAD): విదేశీ మారకం బయటకు వెళ్లేది వచ్చేదానికంటే ఎక్కువ. GDP శాతంగా చెబుతారు.
• భారత్ స్వభావం:
  1. వస్తువుల వాణిజ్యంలో సాధారణంగా పెద్ద లోటు (ముడి చమురు, బంగారం, ఎలక్ట్రానిక్స్ దిగుమతులు)
  2. సేవలు (ముఖ్యంగా సాఫ్ట్‌వేర్) మరియు రెమిటెన్సుల్లో పెద్ద మిగులు
  3. ఈ మిగులు వస్తు వాణిజ్య లోటును చాలా వరకు పూడుస్తుంది
• రెమిటెన్సులు: ప్రపంచ బ్యాంకు నివేదికల ప్రకారం విదేశాల నుండి అత్యధిక రెమిటెన్సులు అందుకుంటున్న దేశం భారత్.
• కరెంట్ ఖాతా కన్వర్టిబిలిటీ: కరెంట్ ఖాతా లావాదేవీలకు రూపాయిని విదేశీ కరెన్సీలోకి స్వేచ్ఛగా మార్చుకునే సౌకర్యం – ఆగస్టు 1994 నుండి.

క్యాపిటల్ ఖాతా (Capital Account) దేశ ఆస్తులు, అప్పుల్లో మార్పు తెచ్చే అంతర్జాతీయ లావాదేవీలను నమోదు చేస్తుంది. కరెంట్ ఖాతా లోటును సాధారణంగా క్యాపిటల్ ఖాతాలోకి వచ్చే నిధులే పూడుస్తాయి.

• ప్రధాన భాగాలు (భారత BoP ప్రదర్శన ప్రకారం):
  1. విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడి (FDI – Foreign Direct Investment) – దీర్ఘకాలిక, స్థిరమైనది
  2. విదేశీ పోర్ట్‌ఫోలియో పెట్టుబడి (FPI – Foreign Portfolio Investment) – షేర్లు, బాండ్లలో; త్వరగా వెళ్లిపోయే "హాట్ మనీ (Hot Money)"
  3. బాహ్య వాణిజ్య రుణాలు (ECB – External Commercial Borrowings) – భారత కంపెనీలు విదేశాల్లో తీసుకునే రుణాలు
  4. బాహ్య సహాయం (External Assistance) – ప్రపంచ బ్యాంకు, ఇతర దేశాల నుండి రాయితీ రుణాలు
  5. NRI డిపాజిట్లు – ప్రవాస భారతీయుల బ్యాంకు డిపాజిట్లు
  6. స్వల్పకాలిక వాణిజ్య రుణాలు (Short-term Trade Credit)
• క్యాపిటల్ ఖాతా మిగులు: దేశంలోకి వచ్చే పెట్టుబడులు, రుణాలు బయటకు వెళ్లేవాటి కంటే ఎక్కువ.
• క్యాపిటల్ ఖాతా కన్వర్టిబిలిటీ: భారత్‌లో పూర్తి కన్వర్టిబిలిటీ లేదు – పాక్షికంగా మాత్రమే. దీనిపై ఎస్.ఎస్. తారాపూర్ కమిటీలు (1997, 2006) నివేదికలు ఇచ్చాయి.
• అంతర్జాతీయ పరిభాష:
  1. IMF BPM6లో ఈ పెట్టుబడులను "ఫైనాన్షియల్ ఖాతా (Financial Account)" అంటారు
  2. భారత్ తన BoP ప్రదర్శనలో విస్తృత అర్థంలో క్యాపిటల్ ఖాతా అంటుంది.
• FDI vs FPI:
  1. లిస్టెడ్ కంపెనీలో 10% లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వాటా – FDI
  2. 10% కంటే తక్కువ – FPI (అరవింద్ మాయారామ్ కమిటీ, 2013).

వాణిజ్య శేషం (Balance of Trade) అంటే వస్తువుల ఎగుమతుల విలువ − దిగుమతుల విలువ. దిగుమతులు ఎక్కువైతే వాణిజ్య లోటు (Trade Deficit), ఎగుమతులు ఎక్కువైతే వాణిజ్య మిగులు (Trade Surplus).

• భారత్ స్వభావం: స్వాతంత్ర్యం తర్వాత దాదాపు అన్ని సంవత్సరాల్లో భారత్‌కు వస్తు వాణిజ్య లోటే ఉంది (1970ల్లో కొన్ని సంవత్సరాలు మినహా).
• ప్రధాన దిగుమతులు:
  1. ముడి చమురు & పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు – అతిపెద్ద దిగుమతి అంశం
  2. బంగారం, ముత్యాలు, విలువైన రాళ్లు
  3. ఎలక్ట్రానిక్ వస్తువులు, యంత్రాలు, వంటనూనెలు, ఎరువులు, బొగ్గు
• ప్రధాన ఎగుమతులు:
  1. ఇంజనీరింగ్ వస్తువులు
  2. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు (శుద్ధి చేసినవి)
  3. రత్నాలు & ఆభరణాలు (Gems and Jewellery)
  4. ఔషధాలు (Pharmaceuticals) – భారత్‌ను "ప్రపంచ ఫార్మసీ" అంటారు
  5. ఎలక్ట్రానిక్స్ (మొబైల్ ఫోన్లు), బియ్యం, వస్త్రాలు
• జంట లోట్లు (Twin Deficits): ద్రవ్య లోటు, కరెంట్ ఖాతా లోటు రెండూ ఒకేసారి ఉండటం – ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రమాద సంకేతం.
• వాణిజ్య లోటు తగ్గించే మార్గాలు: ఎగుమతి ప్రోత్సాహకాలు, దిగుమతి ప్రత్యామ్నాయం (ఆత్మనిర్భర్ భారత్, PLI పథకాలు), దేశీయ చమురు ఉత్పత్తి, బంగారం దిగుమతి తగ్గింపు (Gold Monetisation Scheme, Sovereign Gold Bonds).
• వాణిజ్య నిబంధనలు (Terms of Trade): ఎగుమతి ధరల సూచీ ÷ దిగుమతి ధరల సూచీ × 100. ఇది పెరిగితే దేశానికి అనుకూలం.

1991లో భారత్ తీవ్రమైన విదేశీ మారక సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంది. దిగుమతుల బిల్లులు కట్టడానికి కూడా డబ్బు లేని పరిస్థితి వచ్చింది. ఈ సంక్షోభమే సరళీకరణ, ప్రైవేటీకరణ, ప్రపంచీకరణ (LPG) సంస్కరణలకు దారి తీసింది.

• కారణాలు:
  1. 1980ల్లో పెరిగిన ద్రవ్య లోటు, భారీ విదేశీ అప్పులు
  2. 1990-91 గల్ఫ్ యుద్ధం – చమురు ధరలు పెరగడం, గల్ఫ్ నుండి రెమిటెన్సులు తగ్గడం
  3. రాజకీయ అస్థిరత; NRIలు తమ డిపాజిట్లు వెనక్కి తీసుకోవడం
  4. అంతర్జాతీయ రేటింగ్ సంస్థలు భారత్ రేటింగ్ తగ్గించడం
• తీవ్రత: విదేశీ మారక నిల్వలు కొన్ని వారాల దిగుమతులకు మాత్రమే సరిపోయే స్థాయికి పడిపోయాయి.
• తక్షణ చర్యలు:
  1. బంగారాన్ని తాకట్టు పెట్టి విదేశీ మారకం సేకరణ (సుమారు 47 టన్నులు బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్, బ్యాంక్ ఆఫ్ జపాన్ వద్ద)
  2. IMF నుండి రుణం
  3. జూలై 1991లో రూపాయి విలువ తగ్గింపు (Devaluation) – రెండు దశల్లో
• సంస్కరణలు:
  1. ప్రధానమంత్రి పి.వి. నరసింహారావు, ఆర్థిక మంత్రి డా. మన్మోహన్ సింగ్
  2. నూతన పారిశ్రామిక విధానం – 24 జూలై 1991 (లైసెన్స్ రాజ్ రద్దు)
  3. వాణిజ్య విధానంలో సరళీకరణ, దిగుమతి సుంకాల తగ్గింపు
  4. 1992లో LERMS, 1993లో మార్కెట్ ఆధారిత మారకపు రేటు
• తెలుగు సంబంధం:
  1. పి.వి. నరసింహారావు తెలంగాణకు చెందిన తెలుగు వ్యక్తి
  2. "భారత ఆర్థిక సంస్కరణల పితామహుడు" అని పిలుస్తారు.

విదేశీ వాణిజ్య విధానం (Foreign Trade Policy – FTP) ఎగుమతులు, దిగుమతులకు సంబంధించిన నియమాలు, ప్రోత్సాహకాలను నిర్ణయిస్తుంది. ఇప్పుడు అమలులో ఉన్నది FTP 2023.

• చట్టపరమైన ఆధారం: విదేశీ వాణిజ్య (అభివృద్ధి & నియంత్రణ) చట్టం, 1992 (Foreign Trade (Development and Regulation) Act, 1992).
• అమలు సంస్థ: విదేశీ వాణిజ్య డైరెక్టర్ జనరల్ (DGFT) – వాణిజ్య & పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ కింద.
• FTP 2023 ముఖ్యాంశాలు:
  1. 31 మార్చి 2023న ప్రకటన; 1 ఏప్రిల్ 2023 నుండి అమలు
  2. గడువు తేదీ లేదు (Open-ended) – అవసరాన్ని బట్టి మార్పులు
  3. లక్ష్యం: 2030 నాటికి వస్తువులు + సేవల ఎగుమతులు 2 ట్రిలియన్ డాలర్లు
  4. ప్రోత్సాహకాల (Incentives) నుండి ఉపశమనం (Remission), అర్హత ఆధారిత విధానం వైపు మార్పు
  5. జిల్లాలను ఎగుమతి కేంద్రాలుగా (Districts as Export Hubs) అభివృద్ధి
  6. కొత్త ఎగుమతి శ్రేష్ఠత పట్టణాలు (Towns of Export Excellence)
  7. ఈ-కామర్స్ ఎగుమతుల ప్రోత్సాహం
  8. అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంలో రూపాయిలో చెల్లింపుల (Rupee Trade Settlement) ప్రోత్సాహం
  9. బకాయి పడిన ఎగుమతి బాధ్యతల కోసం ఒక్కసారి క్షమాభిక్ష పథకం (Amnesty Scheme)
• పాత పథకాలు:
  1. FTP 2015-20లో MEIS (వస్తువులు), SEIS (సేవలు) పథకాలు
  2. WTO నిబంధనలకు అనుగుణంగా MEIS స్థానంలో RoDTEP (ఎగుమతి ఉత్పత్తులపై సుంకాలు, పన్నుల ఉపశమనం) – 1 జనవరి 2021 నుండి.
• EPCG పథకం: ఎగుమతి ప్రోత్సాహక మూలధన వస్తువుల పథకం – ఎగుమతి బాధ్యతతో యంత్రాలను సుంకం లేకుండా దిగుమతి.

ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలం (Special Economic Zone – SEZ) అంటే దేశంలో ఉన్నా, వాణిజ్యం, సుంకాల విషయంలో "విదేశీ భూభాగం"గా పరిగణించే ప్రాంతం. ఎగుమతులు, పెట్టుబడులు పెంచడమే దీని లక్ష్యం.

• చరిత్ర:
  1. ఆసియాలో మొదటి ఎగుమతి ప్రోత్సాహక మండలం (EPZ) – కాండ్లా, గుజరాత్ (1965)
  2. ఎగుమతి ఆధారిత యూనిట్ల (EOU) పథకం – 1981
  3. SEZ విధానం – ఏప్రిల్ 2000 (చైనా నమూనా స్ఫూర్తితో)
  4. SEZ చట్టం – 2005; SEZ నియమాలతో పాటు 10 ఫిబ్రవరి 2006 నుండి అమలు
• SEZ ప్రయోజనాలు:
  1. దిగుమతులపై సుంకాల మినహాయింపు
  2. సరళమైన అనుమతులు, సింగిల్ విండో క్లియరెన్స్
  3. ఆదాయపు పన్ను రాయితీలు (నిర్దిష్ట కాలానికి)
• పాలన:
  1. కేంద్ర వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని బోర్డ్ ఆఫ్ అప్రూవల్ (Board of Approval) SEZ ప్రతిపాదనలు ఆమోదిస్తుంది
  2. ప్రతి మండలానికి డెవలప్‌మెంట్ కమిషనర్.
• కేంద్ర ప్రభుత్వ SEZలు (పాత EPZలు): కాండ్లా, శాంతాక్రూజ్ (SEEPZ – ముంబై), నోయిడా, చెన్నై (MEPZ), కొచ్చి, ఫాల్టా (పశ్చిమ బెంగాల్), విశాఖపట్నం.
• సమీక్ష: బాబా కళ్యాణి కమిటీ (2018) SEZ విధానాన్ని సమీక్షించి, వాటిని "ఉపాధి & ఆర్థిక ఎన్‌క్లేవ్‌లు"గా మార్చాలని సూచించింది.
• విమర్శలు: రైతుల భూసేకరణ వివాదాలు, పన్ను రాయితీల వల్ల ఆదాయ నష్టం, చాలా SEZలు పూర్తిగా వినియోగంలోకి రాకపోవడం, MAT విధింపు (2011-12) తర్వాత ఆకర్షణ తగ్గడం.

భారత్ ఏ దేశాలతో ఎక్కువ వాణిజ్యం చేస్తోంది, ఏ దేశాలతో స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందాలు (Free Trade Agreements – FTA) చేసుకుంది అనేవి పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు. గణాంకాలు సంవత్సరాన్ని బట్టి మారుతాయి కాబట్టి సంవత్సరంతో కలిపి గుర్తుంచుకోవాలి.

• ప్రధాన వాణిజ్య భాగస్వాములు (వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖ గణాంకాలు):
  1. అమెరికా (USA) – 2021-22, 2022-23లో భారత అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామి; భారత ఎగుమతులకు అతిపెద్ద గమ్యం
  2. చైనా – 2023-24లో స్వల్ప తేడాతో అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామి; భారత్‌కు అతిపెద్ద దిగుమతి వనరు; చైనాతో అత్యధిక వాణిజ్య లోటు
  3. 2024-25లో మళ్లీ అమెరికా అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామి
  4. ఇతర ముఖ్య భాగస్వాములు: UAE, సౌదీ అరేబియా, రష్యా (చమురు దిగుమతులు), నెదర్లాండ్స్, సింగపూర్
• ముఖ్య వాణిజ్య ఒప్పందాలు:
  1. SAFTA (దక్షిణాసియా స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ప్రాంతం) – 2006 నుండి అమలు
  2. భారత్-ఆసియాన్ (ASEAN) వస్తు వాణిజ్య ఒప్పందం – 2010
  3. భారత్-UAE సమగ్ర ఆర్థిక భాగస్వామ్య ఒప్పందం (CEPA) – మే 2022 నుండి అమలు
  4. భారత్-ఆస్ట్రేలియా ఆర్థిక సహకార & వాణిజ్య ఒప్పందం (ECTA) – డిసెంబర్ 2022 నుండి అమలు
  5. భారత్-EFTA (స్విట్జర్లాండ్, నార్వే, ఐస్‌లాండ్, లిక్టెన్‌స్టెయిన్) TEPA – మార్చి 2024లో సంతకం
  6. భారత్-యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ సమగ్ర ఆర్థిక & వాణిజ్య ఒప్పందం (CETA) – జూలై 2025లో సంతకం
• RCEP: ఆసియా-పసిఫిక్ ప్రాంతీయ సమగ్ర ఆర్థిక భాగస్వామ్య ఒప్పందం నుండి భారత్ 2019లో వైదొలగింది – చైనా వస్తువుల వరద భయంతో.