భూసంస్కరణలు (Land Reforms)

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భూసంస్కరణలు ఎందుకు అవసరమయ్యాయో అర్థం కావాలంటే బ్రిటిష్ వారి భూమి శిస్తు విధానాలు తెలియాలి. ఈ విధానాలు రైతులను పేదలుగా, జమీందారులను శక్తిమంతులుగా మార్చాయి.

• జమీందారీ విధానం (Zamindari System) / శాశ్వత శిస్తు (Permanent Settlement):
  1. 1793లో లార్డ్ కార్న్‌వాలిస్ ప్రవేశపెట్టారు.
  2. ప్రాంతాలు: బెంగాల్, బీహార్, ఒడిశా, తర్వాత మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలోని కొన్ని ప్రాంతాలు.
  3. జమీందారు ప్రభుత్వానికి స్థిరమైన శిస్తు కట్టి, రైతుల నుండి ఇష్టం వచ్చినంత వసూలు చేసేవాడు.
• రైత్వారీ విధానం (Ryotwari System):
  1. థామస్ మన్రో, అలెగ్జాండర్ రీడ్ ప్రవేశపెట్టారు.
  2. ప్రాంతాలు: మద్రాస్, బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీలు, అస్సాం కొన్ని ప్రాంతాలు.
  3. రైతు (Ryot) నేరుగా ప్రభుత్వానికి శిస్తు కడతాడు; మధ్యవర్తి ఉండడు. కానీ శిస్తు చాలా ఎక్కువ.
• మహల్వారీ విధానం (Mahalwari System):
  1. 1822లో హోల్ట్ మెకంజీ ప్రతిపాదించారు; తర్వాత విలియం బెంటింక్ కాలంలో (1833) మార్పులు.
  2. ప్రాంతాలు: వాయువ్య రాష్ట్రాలు (ఆగ్రా, అవధ్), పంజాబ్, మధ్య భారతం.
  3. 'మహల్' అంటే గ్రామం; గ్రామం మొత్తం కలిసి శిస్తు బాధ్యత వహిస్తుంది.
• ఫలితాలు: రైతులపై భారీ శిస్తు, వడ్డీ వ్యాపారుల దోపిడీ, కౌలుదారులకు భద్రత లేకపోవడం, వ్యవసాయ ఉత్పాదకత తగ్గడం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'కార్న్‌వాలిస్ – జమీందారీ – బెంగాల్'; 'మన్రో – రైత్వారీ – మద్రాస్'; 'మెకంజీ – మహల్వారీ – వాయువ్య'. మూడు జతలు గుర్తుంచుకోండి.

భూసంస్కరణలు (Land Reforms) అంటే భూమి యాజమాన్యం, కౌలు, సాగు విధానాల్లో ప్రభుత్వం తెచ్చే మార్పులు. 'దున్నేవాడికే భూమి (Land to the Tiller)' అనేది వీటి ప్రధాన నినాదం.

• లక్ష్యాలు:
  1. మధ్యవర్తులను (జమీందారులు) తొలగించడం.
  2. కౌలుదారులకు భద్రత, న్యాయమైన కౌలు.
  3. భూమి కొద్దిమంది చేతుల్లో ఉండకుండా పేదలకు పంచడం.
  4. వ్యవసాయ ఉత్పాదకత పెంచడం, గ్రామీణ అసమానతలు తగ్గించడం.
• కుమారప్ప కమిటీ:
  1. కాంగ్రెస్ వ్యవసాయ సంస్కరణల కమిటీ (Congress Agrarian Reforms Committee) – 1949
  2. అధ్యక్షుడు జె.సి. కుమారప్ప.
• మధ్యవర్తుల రద్దు, సాగుదారుకే భూమి, కౌలు నియంత్రణ వంటి సిఫార్సులు చేసింది.
• రాజ్యాంగ అంశాలు:
  1. భూమి రాష్ట్ర జాబితా (List II) లోని అంశం – కాబట్టి భూసంస్కరణ చట్టాలు రాష్ట్రాలే చేస్తాయి.
  2. 1వ రాజ్యాంగ సవరణ (1951): ఆర్టికల్ 31A, 31B, 9వ షెడ్యూల్ చేర్చారు. 9వ షెడ్యూల్‌లోని చట్టాలను ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘన పేరుతో సవాలు చేయలేరు (ఈ రక్షణ 1973 తర్వాత మౌలిక స్వరూప పరిధికి లోబడి ఉంటుంది).
  3. ఆర్టికల్ 39(b), (c) – ఆదేశిక సూత్రాలు: సంపద కేంద్రీకరణ నివారణ.
• ప్రధాన భాగాలు:
  1. జమీందారీ రద్దు
  2. కౌలు సంస్కరణలు
  3. భూ గరిష్ఠ పరిమితి (Land Ceiling)
  4. కమతాల ఏకీకరణ (Consolidation)
  5. భూ రికార్డుల ఆధునీకరణ

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భూసంస్కరణల్లో మొదటి, అత్యంత విజయవంతమైన అడుగు జమీందారీ వ్యవస్థ రద్దు. దీని వల్ల రైతులు నేరుగా ప్రభుత్వంతో సంబంధం పెట్టుకున్నారు.

• మొదటి రాష్ట్రం: మద్రాస్ రాష్ట్రం – మద్రాస్ ఎస్టేట్స్ (రద్దు, రైత్వారీగా మార్పు) చట్టం, 1948. (అప్పటి మద్రాస్ రాష్ట్రంలో ఆంధ్ర ప్రాంతం కూడా ఉండేది.)
• ఇతర రాష్ట్రాలు:
  1. ఉత్తరప్రదేశ్ జమీందారీ రద్దు & భూసంస్కరణల చట్టం, 1950.
  2. బీహార్ భూసంస్కరణల చట్టం, 1950.
  3. 1950ల మధ్య నాటికి దేశంలో చాలా రాష్ట్రాల్లో జమీందారీ రద్దు దాదాపు పూర్తయింది.
• కోర్టు సవాళ్లు: జమీందారులు ఆస్తి హక్కు పేరుతో కోర్టుకు వెళ్లారు (ఉదా: బీహార్‌లో కామేశ్వర్ సింగ్ కేసు). దీనికి సమాధానంగా 1వ రాజ్యాంగ సవరణ (1951) చేసి 9వ షెడ్యూల్ చేర్చారు.
• నష్టపరిహారం: జమీందారులకు ప్రభుత్వం నష్టపరిహారం (Compensation) చెల్లించింది.
• హైదరాబాద్ రాష్ట్రం: ఇక్కడ జాగీర్దారీ వ్యవస్థ ఉండేది. హైదరాబాద్ జాగీర్ల రద్దు రెగ్యులేషన్, 1949 ద్వారా జాగీర్లను రద్దు చేశారు.
• లోపాలు:
  1. 'స్వంత సాగు (Personal Cultivation)' పేరుతో జమీందారులు చాలా భూమి తమ దగ్గరే ఉంచుకున్నారు.
  2. చాలామంది కౌలుదారులను ఖాళీ చేయించారు.
  3. భూమిలేని కూలీలకు పెద్దగా లాభం కలగలేదు.

భూమి లేని చాలామంది రైతులు ఇతరుల భూమిని కౌలుకు తీసుకుని సాగు చేస్తారు. వారికి న్యాయం చేయడానికి తెచ్చిన చట్టాలే కౌలు సంస్కరణలు (Tenancy Reforms). వీటికి మూడు లక్ష్యాలు ఉన్నాయి.

• మూడు లక్ష్యాలు:
  1. కౌలు నియంత్రణ (Regulation of Rent): పంచవర్ష ప్రణాళికలు కౌలు పంటలో 1/4 నుండి 1/5 వంతు మించకూడదని సూచించాయి.
  2. కౌలు భద్రత (Security of Tenure): కౌలుదారును ఇష్టం వచ్చినట్టు ఖాళీ చేయించకూడదు.
  3. యాజమాన్య హక్కు (Ownership Rights): కొంతకాలం సాగు చేసిన కౌలుదారుకు భూమిపై హక్కు కల్పించడం.
• ఆపరేషన్ బర్గా (Operation Barga): 1978లో పశ్చిమ బెంగాల్ ప్రభుత్వం ప్రారంభించింది.
• 'బర్గాదార్లు' (వాటా సాగుదారులు – Sharecroppers) పేర్లను రికార్డుల్లో నమోదు చేసి వారికి కౌలు భద్రత కల్పించింది.
• కేరళ: కేరళ భూసంస్కరణల చట్టం (1963, 1969 సవరణ) – దేశంలో అత్యంత విజయవంతమైన కౌలు సంస్కరణల్లో ఒకటిగా పేరుంది.
• తెలంగాణ ప్రాంతం: హైదరాబాద్ కౌలు & వ్యవసాయ భూముల చట్టం, 1950 (Hyderabad Tenancy and Agricultural Lands Act, 1950) – రక్షిత కౌలుదారు (Protected Tenant) భావన తెచ్చింది.
• మోడల్ కౌలు చట్టం: నీతి ఆయోగ్ 2016లో మోడల్ వ్యవసాయ భూ కౌలు చట్టం (Model Agricultural Land Leasing Act) రూపొందించింది (టి. హక్ కమిటీ). కౌలును చట్టబద్ధం చేసి, భూ యజమాని హక్కులకు భంగం లేకుండా కౌలుదారుకు రుణాలు, బీమా అందేలా చేయడం దీని ఉద్దేశ్యం.
• సమస్య: చాలా కౌలు ఒప్పందాలు నోటిమాటగానే (Oral Lease) జరుగుతాయి. అందుకే కౌలు రైతులకు బ్యాంకు రుణాలు, ప్రభుత్వ సాయం అందడం కష్టం.

భూ గరిష్ఠ పరిమితి (Land Ceiling) అంటే ఒక వ్యక్తి లేదా కుటుంబం కలిగి ఉండగల గరిష్ఠ భూమి. ఆ పరిమితి దాటిన భూమిని 'మిగులు భూమి (Surplus Land)' గా ప్రభుత్వం తీసుకుని భూమిలేని పేదలకు పంచుతుంది.

• రెండు దశలు:
  1. మొదటి దశ (1950లు-1960లు): రాష్ట్రాలు వేర్వేరు పరిమితులతో చట్టాలు చేశాయి. చాలా లోపాలు ఉండేవి.
  2. రెండో దశ: 1972లో కేంద్రం జాతీయ మార్గదర్శకాలు (National Guidelines) ఇచ్చింది.
• 1972 మార్గదర్శకాలు (ఐదుగురు సభ్యుల కుటుంబానికి):
  1. రెండు పంటలు పండే సాగునీటి భూమి: 10 నుండి 18 ఎకరాలు.
  2. ఒక పంట పండే సాగునీటి భూమి: 18 నుండి 27 ఎకరాలు.
  3. మెట్ట (వర్షాధార) భూమి: గరిష్ఠంగా 54 ఎకరాలు.
• యూనిట్: వ్యక్తి కాకుండా కుటుంబం (Family) ను యూనిట్‌గా తీసుకున్నారు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ చట్టం: ఆంధ్రప్రదేశ్ భూసంస్కరణల (వ్యవసాయ కమతాలపై గరిష్ఠ పరిమితి) చట్టం, 1973.
• విఫలమవడానికి కారణాలు:
  1. బినామీ బదిలీలు (Benami Transactions) – బంధువులు, పనివాళ్ల పేర్ల మీద భూమి మార్చడం.
  2. కాగితాలపై కుటుంబ విభజన.
  3. భూ రికార్డులు సరిగా లేకపోవడం, కోర్టు కేసులు.
  4. రాజకీయ సంకల్పం లోపించడం.
• ఫలితం: ప్రకటించిన మిగులు భూమిలో కొంత భాగం మాత్రమే వాస్తవంగా పంపిణీ అయింది. పంచిన భూమి కూడా చాలాసార్లు నాణ్యత లేనిదే.
• పట్టణ భూమి:
  1. పట్టణ భూ గరిష్ఠ పరిమితి చట్టం (Urban Land Ceiling Act) 1976లో వచ్చింది
  2. 1999లో రద్దు చేశారు.

చట్టాల ద్వారా కాకుండా, భూస్వాముల మనసు మార్చి స్వచ్ఛందంగా భూమి దానం చేయించాలనే గాంధేయ ఆలోచనే భూదాన ఉద్యమం (Bhoodan Movement). ఇది తెలంగాణలో మొదలవడం వల్ల TGPSC, APPSC పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• నాయకుడు:
  1. ఆచార్య వినోబా భావే – గాంధీజీ శిష్యుడు
  2. 1940 వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహంలో మొదటి సత్యాగ్రహి.
• ప్రారంభం:
  1. 18 ఏప్రిల్ 1951, పోచంపల్లి గ్రామం (అప్పటి నల్గొండ జిల్లా
  2. ఇప్పుడు యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లా), తెలంగాణ.
• నేపథ్యం: అప్పుడు తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం జరుగుతోంది. భూమి లేని హరిజన కుటుంబాలు వినోబాను భూమి అడిగారు.
• మొదటి దాత: వెదిరె రామచంద్రారెడ్డి 100 ఎకరాలు దానం చేశారు. అప్పటి నుండి ఆ గ్రామాన్ని 'భూదాన్ పోచంపల్లి' అంటారు.
• గ్రామదానం (Gramdan): భూదాన్ తర్వాతి దశ – గ్రామం మొత్తం భూమిని గ్రామ సమాజానికి అప్పగించడం.
• మొదటి గ్రామదాన గ్రామం: మంగ్రోత్ (ఉత్తరప్రదేశ్), 1952.
• సర్వోదయ ఉద్యమం: భూదాన్, గ్రామదాన్ సర్వోదయ (అందరి అభ్యున్నతి) ఉద్యమంలో భాగం. జయప్రకాశ్ నారాయణ్ కూడా ఈ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు.
• పురస్కారాలు:
  1. వినోబా భావే – 1958లో మొదటి రామన్ మెగసెసే అవార్డు (సామాజిక నాయకత్వం)
  2. 1983లో మరణానంతరం భారతరత్న.
• పరిమితులు: దానంగా వచ్చిన భూమిలో చాలా భాగం సాగుకు పనికిరానిది లేదా వివాదాల్లో ఉన్నది. పంపిణీ కూడా పూర్తిగా జరగలేదు.
• చేనేత గుర్తింపు: పోచంపల్లి ఇక్కత్ చీరలకు భౌగోళిక గుర్తింపు (GI Tag) ఉంది.

ఒక రైతుకు ఉన్న భూమి ఊరిలో వేర్వేరు చోట్ల చిన్న చిన్న ముక్కలుగా ఉంటే సాగు కష్టం. ఆ ముక్కలను ఒకే చోట కలిపి ఒక పెద్ద కమతంగా ఇవ్వడమే కమతాల ఏకీకరణ (Consolidation of Holdings). ఉత్తర భారతంలో దీన్ని 'చక్‌బందీ (Chakbandi)' అంటారు.

• విభజన (Sub-division) vs ముక్కలవడం (Fragmentation):
  1. విభజన: వారసత్వంగా భూమి కొడుకుల మధ్య పంచుకోవడం వల్ల కమతం చిన్నదవడం.
  2. ముక్కలవడం: ఒకే రైతు భూమి వేర్వేరు ప్రదేశాల్లో చెల్లాచెదురుగా ఉండటం.
• ఏకీకరణ వల్ల లాభాలు:
  1. సమయం, శ్రమ ఆదా.
  2. బోరు, బావి, ఫెన్సింగ్ వంటి పెట్టుబడులు పెట్టడం సులభం.
  3. ట్రాక్టర్ వంటి యంత్రాల వాడకం సాధ్యం.
  4. గట్ల కోసం పోయే భూమి తగ్గుతుంది, సరిహద్దు తగాదాలు తగ్గుతాయి.
• విజయవంతమైన రాష్ట్రాలు: పంజాబ్, హర్యానా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్. హరిత విప్లవం అక్కడ విజయవంతమవడానికి ఇదీ ఒక కారణం.
• చట్టం ఉదాహరణ: బొంబాయి కమతాల విభజన నివారణ & ఏకీకరణ చట్టం, 1947 – తొలి చట్టాల్లో ఒకటి.
• దక్షిణాదిలో ఎందుకు విఫలం: భూముల నాణ్యతలో తేడాలు, రైతుల అనాసక్తి, భూ రికార్డుల లోపాలు. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణల్లో పెద్దగా అమలు కాలేదు.
• సహకార వ్యవసాయం (Cooperative Farming): చిన్న రైతులు భూమిని కలిపి ఉమ్మడిగా సాగు చేయడం – మరో ప్రత్యామ్నాయంగా ప్రతిపాదించారు, కానీ పెద్దగా విజయం సాధించలేదు.

భూసంస్కరణలు విఫలమవడానికి ఒక పెద్ద కారణం సరైన భూ రికార్డులు లేకపోవడం. అందుకే ఇప్పుడు ప్రభుత్వం భూ రికార్డులను కంప్యూటరీకరించి, స్పష్టమైన యాజమాన్య హక్కులు కల్పించే పనిలో ఉంది.

• పాత పథకాలు: భూ రికార్డుల కంప్యూటరీకరణ (CLR, 1988-89), రెవెన్యూ పాలన బలోపేతం (SRA&ULR) – ఈ రెండింటినీ కలిపి 2008లో జాతీయ భూ రికార్డుల ఆధునీకరణ కార్యక్రమం (NLRMP) తెచ్చారు.
• DILRMP: డిజిటల్ ఇండియా భూ రికార్డుల ఆధునీకరణ కార్యక్రమం (Digital India Land Records Modernization Programme) – 2016లో NLRMP ని మార్చి తెచ్చారు. 2016-17 నుండి 100% కేంద్ర నిధులతో కేంద్ర రంగ పథకం.
• భాగాలు: హక్కుల రికార్డు (RoR) కంప్యూటరీకరణ, భూ పటాల (Cadastral Maps) డిజిటలీకరణ, రిజిస్ట్రేషన్ కంప్యూటరీకరణ, రెవెన్యూ-రిజిస్ట్రేషన్ అనుసంధానం.
• భూ-ఆధార్ (ULPIN): విశిష్ట భూ కమత గుర్తింపు సంఖ్య (Unique Land Parcel Identification Number) – ప్రతి భూమి ముక్కకు 14 అంకెల సంఖ్య, భౌగోళిక అక్షాంశ-రేఖాంశాల ఆధారంగా.
• స్వామిత్వ పథకం (SVAMITVA): 24 ఏప్రిల్ 2020 (జాతీయ పంచాయతీరాజ్ దినోత్సవం) న ప్రారంభం.
• డ్రోన్ల సాయంతో గ్రామాల్లోని నివాస ప్రాంతాల (Abadi) ను సర్వే చేసి ఇంటి యజమానులకు ఆస్తి కార్డులు (Property Cards) ఇస్తారు.
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: పంచాయతీరాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ.
• లాభం: ఆస్తి కార్డుతో బ్యాంకు రుణం పొందవచ్చు, తగాదాలు తగ్గుతాయి.
• తెలంగాణ: 'ధరణి' పోర్టల్ (2020) భూ రికార్డుల కోసం తెచ్చారు. తర్వాత దాని స్థానంలో 'భూ భారతి' (2025) తెచ్చారు.
• నిర్ణయాత్మక యాజమాన్యం (Conclusive Titling): ప్రస్తుతం భారత్‌లో 'ఊహాత్మక యాజమాన్యం (Presumptive Titling)' ఉంది. ప్రభుత్వం హామీ ఇచ్చే నిర్ణయాత్మక యాజమాన్యం వైపు వెళ్లాలనేది లక్ష్యం.