వ్యవసాయ రంగం & హరిత విప్లవం (Green Revolution)

భారతదేశంలో ఇప్పటికీ ఎక్కువ మంది ప్రజలు బతుకుతెరువు కోసం వ్యవసాయం (Agriculture) పైనే ఆధారపడుతున్నారు. కానీ దేశ ఆదాయంలో వ్యవసాయం వాటా క్రమంగా తగ్గుతూ వస్తోంది. ఈ రెండు విషయాల మధ్య తేడానే మన వ్యవసాయ రంగం అసలు సమస్య.

• ఉపాధి ఎక్కువ, ఆదాయం తక్కువ: PLFS 2022-23 ప్రకారం శ్రామికుల్లో సుమారు 45.8% మంది వ్యవసాయ రంగంలో ఉన్నారు. కానీ GVA లో వ్యవసాయ వాటా సుమారు 18% మాత్రమే (ఆర్థిక సర్వే 2022-23).
• రుతుపవనాలపై ఆధారం (Monsoon Dependence): సాగు భూమిలో సగం వరకు ఇంకా వర్షాధారమే. అందుకే భారత వ్యవసాయాన్ని 'రుతుపవనాలతో జూదం (Gamble in Monsoons)' అంటారు.
• చిన్న కమతాలు (Small Holdings): వ్యవసాయ గణన 2015-16 ప్రకారం సగటు కమతం పరిమాణం 1.08 హెక్టార్లు మాత్రమే.
• 1 హెక్టారు కంటే తక్కువ ఉన్న ఉపాంత రైతులు (Marginal Farmers) సుమారు 68%.
• వారసత్వంగా భూమి పంచుకోవడం వల్ల కమతాలు ఇంకా చిన్నవి అవుతున్నాయి.
• జీవనాధార వ్యవసాయం (Subsistence Farming): చాలామంది రైతులు అమ్మకం కోసం కాకుండా సొంత కుటుంబ అవసరాల కోసమే పండిస్తారు.
• తక్కువ ఉత్పాదకత (Low Productivity): హెక్టారుకు దిగుబడి చైనా, అమెరికా వంటి దేశాల కంటే తక్కువ.
• ప్రచ్ఛన్న నిరుద్యోగం (Disguised Unemployment): అవసరమైన దాని కంటే ఎక్కువ మంది ఒకే పొలంలో పనిచేస్తారు.
• ఆహార పంటల ఆధిపత్యం: సాగు విస్తీర్ణంలో ఎక్కువ భాగం వరి, గోధుమ వంటి ఆహార ధాన్యాలదే.

భారతదేశంలో వాతావరణం, వర్షాలను బట్టి సంవత్సరంలో మూడు పంట కాలాలు ఉన్నాయి. ఏ పంట ఏ కాలంలో వేస్తారు అనే ప్రశ్న SSC, Group పరీక్షల్లో తరచూ వస్తుంది.

• ఖరీఫ్ (Kharif): నైరుతి రుతుపవనాల ప్రారంభంతో జూన్-జూలైలో విత్తి, సెప్టెంబర్-అక్టోబర్‌లో కోస్తారు.
• ముఖ్య పంటలు: వరి, మొక్కజొన్న, జొన్న, సజ్జ, పత్తి, వేరుశనగ, సోయాబీన్, కంది.
• రబీ (Rabi): అక్టోబర్-నవంబర్‌లో విత్తి, మార్చి-ఏప్రిల్‌లో కోస్తారు. చలికాలం పంటలు.
• ముఖ్య పంటలు: గోధుమ, బార్లీ, శనగ, ఆవాలు, మసూర్.
• ఉత్తర భారతంలో పశ్చిమ విక్షోభాల (Western Disturbances) వల్ల వచ్చే చలికాలం వర్షాలు గోధుమకు మేలు చేస్తాయి.
• జాయిద్ (Zaid): రబీ, ఖరీఫ్ మధ్య వేసవిలో వేసే తక్కువ కాలపు పంటలు.
• ఉదాహరణలు: పుచ్చకాయ, దోసకాయ, కూరగాయలు, పెసర.
• పంటల రకాలు:
  1. ఆహార పంటలు (Food Crops): వరి, గోధుమ, పప్పుధాన్యాలు.
  2. వాణిజ్య పంటలు (Cash Crops): పత్తి, చెరకు, జనుము, పొగాకు.
  3. తోట పంటలు (Plantation Crops): తేయాకు, కాఫీ, రబ్బరు.
• భారత్ స్థానం: పాలు, పప్పుధాన్యాల ఉత్పత్తిలో భారత్ ప్రపంచంలో మొదటి స్థానంలో ఉంది. వరి, గోధుమ ఉత్పత్తిలో చైనా తర్వాత రెండో స్థానం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'ఖరీఫ్ = వర్షం = వరి', 'రబీ = చలి = గోధుమ'. ఈ రెండు జతలు గుర్తుంటే మిగతా పంటలు సులభంగా గుర్తొస్తాయి.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత భారత్ ఆహార ధాన్యాల కోసం విదేశాలపై ఆధారపడింది. అధిక దిగుబడి విత్తనాలు, ఎరువులు, నీటిపారుదల కలిపి ఆహార ఉత్పత్తిని ఒక్కసారిగా పెంచిన మార్పునే హరిత విప్లవం (Green Revolution) అంటారు.

• నేపథ్యం: 1965-66, 1966-67 లో వరుస కరువులు వచ్చాయి. అమెరికా నుండి PL-480 పథకం కింద గోధుమలు దిగుమతి చేసుకున్నాం.
• ఓడలో వచ్చిన ధాన్యం నేరుగా ప్రజలకు పంచే పరిస్థితిని 'Ship to Mouth' అని పిలిచారు.
• ప్రారంభం: 1966-67 ఖరీఫ్ నుండి అధిక దిగుబడి వంగడాల కార్యక్రమం (High Yielding Varieties Programme – HYVP) మొదలైంది.
• ఇది మూడో పంచవర్ష ప్రణాళిక తర్వాత వచ్చిన వార్షిక ప్రణాళికల (Plan Holiday 1966-69) కాలం.
• 'Green Revolution' పదం: ఈ పదాన్ని 1968లో అమెరికా USAID అధికారి విలియం గౌడ్ (William Gaud) మొదట వాడారు.
• కీలక వ్యక్తులు:
  1. నార్మన్ బోర్లాగ్ (Norman Borlaug): ప్రపంచ హరిత విప్లవ పితామహుడు; మెక్సికోలో మరుగుజ్జు గోధుమ రకాలు తయారుచేశారు; 1970లో నోబెల్ శాంతి బహుమతి.
  2. ఎం.ఎస్. స్వామినాథన్ (M.S. Swaminathan): భారత హరిత విప్లవ పితామహుడు.
  3. సి. సుబ్రమణ్యం: అప్పటి కేంద్ర వ్యవసాయ మంత్రి.
• విత్తనాలు:
  1. గోధుమ – మెక్సికన్ మరుగుజ్జు రకాలు (సోనోరా-64, లెర్మా రోజో)
  2. వరి – ఫిలిప్పీన్స్‌లోని IRRI తయారుచేసిన IR-8.
• ముందడుగులు: 1961లో సఘన వ్యవసాయ జిల్లా కార్యక్రమం (IADP) – దీన్ని 'ప్యాకేజీ కార్యక్రమం' అనేవారు.

మంకొంబు సాంబశివన్ స్వామినాథన్ భారత వ్యవసాయ శాస్త్రవేత్త. ఆయన కృషి వల్లే మెక్సికన్ గోధుమ రకాలు భారత నేలకు అలవాటయ్యాయి. రైతుల సమస్యలపై ఆయన నేతృత్వంలోని కమిషన్ సిఫార్సులు ఇప్పటికీ చర్చలో ఉంటాయి.

• పాత్ర: నార్మన్ బోర్లాగ్‌తో కలిసి మరుగుజ్జు గోధుమ రకాలను భారత్‌కు తెచ్చి, ఇక్కడి పరిస్థితులకు అనుగుణంగా అభివృద్ధి చేశారు.
• సంస్థలు:
  1. భారత వ్యవసాయ పరిశోధన మండలి (ICAR) డైరెక్టర్ జనరల్‌గా పనిచేశారు.
  2. ఫిలిప్పీన్స్‌లోని అంతర్జాతీయ వరి పరిశోధన సంస్థ (IRRI) డైరెక్టర్ జనరల్‌గా పనిచేశారు.
  3. చెన్నైలో ఎం.ఎస్. స్వామినాథన్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్ స్థాపించారు.
• జాతీయ రైతుల కమిషన్ (National Commission on Farmers):
  1. 2004లో ఏర్పాటు
  2. ఛైర్మన్ స్వామినాథన్.
• ముఖ్య సిఫార్సు: కనీస మద్దతు ధర (MSP) = సమగ్ర ఉత్పత్తి వ్యయం (C2) + 50%.
• రైతుల కోసం జాతీయ విధానం కావాలని సూచించింది.
• సతత హరిత విప్లవం (Evergreen Revolution): పర్యావరణానికి హాని లేకుండా శాశ్వతంగా ఉత్పాదకత పెంచాలనే ఆలోచనను ప్రతిపాదించారు.
• పురస్కారాలు:
  1. 1987లో మొదటి ప్రపంచ ఆహార బహుమతి (World Food Prize) అందుకున్నారు.
  2. 1971లో రామన్ మెగసెసే అవార్డు.
  3. 2024లో మరణానంతరం భారతరత్న ప్రకటించారు.
• మరణం: 28 సెప్టెంబర్ 2023, చెన్నై.
• రాజ్యసభ: రాజ్యసభకు నామినేటెడ్ సభ్యుడిగా కూడా పనిచేశారు.

హరిత విప్లవం కేవలం కొత్త విత్తనం మాత్రమే కాదు. విత్తనం పని చేయాలంటే నీరు, ఎరువు, రుణం, మంచి ధర – అన్నీ కలిసి రావాలి. అందుకే దీన్ని 'కొత్త వ్యవసాయ వ్యూహం (New Agricultural Strategy)' అని కూడా అంటారు.

• అధిక దిగుబడి వంగడాలు (HYV Seeds): హరిత విప్లవానికి గుండె లాంటివి. ఎక్కువగా గోధుమలోనే విజయవంతమయ్యాయి.
• నీటిపారుదల (Irrigation): HYV విత్తనాలకు నియంత్రిత నీరు తప్పనిసరి. గొట్టపు బావులు (Tube wells), కాలువలు విస్తరించాయి.
• రసాయన ఎరువులు (Chemical Fertilizers): యూరియా వంటి నత్రజని ఎరువుల వాడకం బాగా పెరిగింది.
• పురుగుమందులు (Pesticides): కొత్త రకాలకు తెగుళ్ల రక్షణ కోసం.
• యాంత్రీకరణ (Mechanisation): ట్రాక్టర్లు, హార్వెస్టర్లు, పంపుసెట్లు.
• సంస్థాగత మద్దతు:
  1. వ్యవసాయ ధరల కమిషన్ (ఇప్పుడు CACP) – 1965.
  2. భారత ఆహార సంస్థ (FCI) – 1965.
  3. కనీస మద్దతు ధర (MSP) మొదట 1966-67 లో గోధుమకు ప్రకటించారు.
• వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయాలు: దేశంలో మొదటి వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం – పంత్‌నగర్ (ఉత్తరాఖండ్), 1960.
• రుణ సదుపాయం: సహకార బ్యాంకులు, 1969 బ్యాంకుల జాతీయీకరణ తర్వాత వాణిజ్య బ్యాంకులు రైతులకు రుణాలు ఇచ్చాయి.

హరిత విప్లవం భారత్‌ను ఆహార ధాన్యాల్లో స్వయం సమృద్ధి సాధించేలా చేసింది. కానీ అది అన్ని ప్రాంతాలకు, అన్ని పంటలకు, అన్ని రైతులకు సమానంగా లాభం చేయలేదు. పర్యావరణ సమస్యలూ వచ్చాయి.

• సానుకూల ప్రభావాలు:
  1. ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి, ముఖ్యంగా గోధుమ ఉత్పత్తి వేగంగా పెరిగింది.
  2. దిగుమతులపై ఆధారం తగ్గి, ప్రభుత్వం బఫర్ నిల్వలు (Buffer Stock) పెట్టుకోగలిగింది.
  3. ఎరువులు, ట్రాక్టర్లు వంటి పరిశ్రమలకు డిమాండ్ పెరిగింది.
  4. గ్రామీణ ఆదాయాలు, ఉపాధి కొంత మేర పెరిగాయి.
• ప్రాంతీయ అసమానతలు (Regional Disparity): లాభం ఎక్కువగా పంజాబ్, హర్యానా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్‌కు దక్కింది. తూర్పు భారతం, వర్షాధార ప్రాంతాలు వెనుకబడ్డాయి.
• పంటల మధ్య అసమానత (Inter-crop Disparity): గోధుమ, వరి లాభపడ్డాయి. పప్పుధాన్యాలు, నూనె గింజలు, చిరుధాన్యాలు నిర్లక్ష్యానికి గురయ్యాయి.
• వ్యక్తిగత అసమానత: నీరు, పెట్టుబడి ఉన్న పెద్ద రైతులే ఎక్కువ లాభం పొందారు.
• పర్యావరణ నష్టాలు:
  1. భూగర్భ జలాలు బాగా తగ్గిపోయాయి (పంజాబ్, హర్యానా).
  2. నేల సారం తగ్గడం, లవణీయత (Salinity), నీరు నిలవడం (Waterlogging).
  3. రసాయనాల అధిక వాడకం వల్ల ఆరోగ్య సమస్యలు.
  4. స్థానిక విత్తన రకాలు కనుమరుగవడం (జీవవైవిధ్య నష్టం).
• పంట వ్యర్థాల దహనం: వరి-గోధుమ చక్రం వల్ల పంజాబ్, హర్యానాలో పంట కొయ్యల దహనం (Stubble Burning) సమస్య పెరిగింది.

మొదటి హరిత విప్లవం కొన్ని రాష్ట్రాలు, కొన్ని పంటలకే పరిమితమైంది. ఆ లోటును పూడ్చి, పర్యావరణానికి హాని లేకుండా ఉత్పాదకత పెంచాలనే ఆలోచనే రెండో హరిత విప్లవం, సతత హరిత విప్లవం.

• సతత హరిత విప్లవం (Evergreen Revolution): ఎం.ఎస్. స్వామినాథన్ ప్రతిపాదించిన భావన.
• అర్థం: 'పర్యావరణ హాని లేకుండా శాశ్వతంగా ఉత్పాదకత పెంపు (Productivity in perpetuity without ecological harm)'.
• సేంద్రియ పద్ధతులు, సమగ్ర పోషక నిర్వహణ, నీటి పొదుపు దీనిలో భాగం.
• రెండో హరిత విప్లవం (Second Green Revolution): తూర్పు భారతం, వర్షాధార ప్రాంతాలు, పప్పుధాన్యాలు, నూనె గింజలపై దృష్టి.
• BGREI: తూర్పు భారతానికి హరిత విప్లవం (Bringing Green Revolution to Eastern India) – 2010-11 లో రాష్ట్రీయ కృషి వికాస్ యోజన (RKVY) కింద ప్రారంభం.
• రాష్ట్రాలు: అస్సాం, బీహార్, ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, ఒడిశా, తూర్పు ఉత్తరప్రదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్.
• ప్రధాన లక్ష్యం: వరి దిగుబడి పెంచడం.
• సంబంధిత పథకాలు:
  1. జాతీయ ఆహార భద్రతా మిషన్ (NFSM) – 2007; వరి, గోధుమ, పప్పుధాన్యాల ఉత్పత్తి పెంపు.
  2. రాష్ట్రీయ కృషి వికాస్ యోజన (RKVY) – 2007.
  3. ప్రధానమంత్రి కృషి సించాయీ యోజన (PMKSY) – 2015; నినాదం 'హర్ ఖేత్ కో పానీ', 'Per Drop More Crop'.
  4. సాయిల్ హెల్త్ కార్డ్ పథకం – 2015 (సూరత్‌గఢ్, రాజస్థాన్).
• కొత్త సాంకేతికతలు: సూక్ష్మ నీటిపారుదల (డ్రిప్, స్ప్రింక్లర్), జీవ ఎరువులు, డ్రోన్లు, జన్యుమార్పిడి పంటలు (భారత్‌లో వాణిజ్య అనుమతి ఉన్న ఏకైక GM పంట – Bt పత్తి, 2002).

హరిత విప్లవం తర్వాత పాలు, చేపలు, నూనె గింజలు వంటి ఇతర రంగాల్లోనూ ఉత్పత్తి పెంచే ప్రయత్నాలు జరిగాయి. ప్రతి దానికీ ఒక రంగు పేరు పెట్టారు. 'ఏ విప్లవం దేనికి సంబంధించింది?' అనే జతపరిచే ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• శ్వేత విప్లవం (White Revolution): పాల ఉత్పత్తి.
• 'ఆపరేషన్ ఫ్లడ్ (Operation Flood)' – 1970లో జాతీయ పాడి అభివృద్ధి మండలి (NDDB, 1965, ఆనంద్) ఆధ్వర్యంలో.
• పితామహుడు: డాక్టర్ వర్గీస్ కురియన్ (Milkman of India). ఆయన జయంతి 26 నవంబర్ – జాతీయ పాల దినోత్సవం.
• ఫలితం: పాల ఉత్పత్తిలో భారత్ ప్రపంచంలో మొదటి స్థానం.
• నీలి విప్లవం (Blue Revolution): చేపల ఉత్పత్తి (మత్స్య రంగం).
• ప్రధానమంత్రి మత్స్య సంపద యోజన (PMMSY) – 2020.
• పసుపు విప్లవం (Yellow Revolution): నూనె గింజలు.
• నూనె గింజలపై సాంకేతిక మిషన్ (Technology Mission on Oilseeds) – 1986. సామ్ పిట్రోడాను దీని పితామహుడిగా చెబుతారు.
• ఇతర విప్లవాలు (జతలు):
  1. స్వర్ణ విప్లవం (Golden) – ఉద్యాన పంటలు / తేనె
  2. వెండి విప్లవం (Silver) – గుడ్లు, కోళ్ల పెంపకం
  3. బూడిద విప్లవం (Grey) – ఎరువులు
  4. గుండ్రని విప్లవం (Round) – బంగాళాదుంప
  5. గులాబీ విప్లవం (Pink) – రొయ్యలు / ఉల్లి
  6. నల్ల విప్లవం (Black) – పెట్రోలియం
  7. గోధుమ రంగు విప్లవం (Brown) – తోలు / కోకో
  8. ఎరుపు విప్లవం (Red) – మాంసం / టమోటా

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రంగును వస్తువుతో కలిపి ఊహించండి: పాలు తెలుపు – White; నీళ్లలో చేపలు – Blue; ఆవాల పువ్వు పసుపు – Yellow; గుడ్డు పెంకు వెండిలా – Silver.