భూకంపాలు & అగ్నిపర్వతాలు (Earthquakes & Volcanoes)

భూమి లోపల ఒక్కసారిగా విడుదలయ్యే శక్తి వల్ల భూ ఉపరితలం కంపించడాన్ని భూకంపం (Earthquake) అంటారు. భూకంపాలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రాన్ని సీస్మాలజీ (Seismology) అంటారు. 'సీస్మోస్' అంటే గ్రీకులో కంపనం.

• నాభి / అవకేంద్రం (Focus / Hypocentre): భూమి లోపల శక్తి మొదట విడుదలయ్యే బిందువు.
• అధికేంద్రం (Epicentre):
  1. నాభికి నేరుగా పైన భూ ఉపరితలంపై ఉండే బిందువు. భూకంప తరంగాలు ఉపరితలంపై మొదట చేరేది ఇక్కడే
  2. సాధారణంగా అత్యధిక నష్టం జరిగేది కూడా ఇక్కడే.
• లోతు ఆధారంగా రకాలు: తక్కువ లోతు (Shallow – సుమారు 70 కి.మీ. లోపు), మధ్యస్థ, లోతైన (Deep – సుమారు 300 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ) భూకంపాలు. తక్కువ లోతు భూకంపాలు ఎక్కువ నష్టం చేస్తాయి.
• భూకంపాలకు కారణాలు:
  1. టెక్టానిక్ కారణాలు (Tectonic): ప్లేట్ల కదలిక వల్ల ఫాల్ట్ (Fault – భ్రంశం) వెంట శిలలు అకస్మాత్తుగా జారడం. అత్యధిక, అత్యంత శక్తివంతమైన భూకంపాలు ఇవే.
  2. అగ్నిపర్వత కారణాలు (Volcanic): అగ్నిపర్వత ప్రాంతాల్లో.
  3. కూలిపోవడం (Collapse): గనుల పైకప్పులు, భూగర్భ గుహలు కూలినప్పుడు – చిన్నపాటి కంపనాలు.
  4. జలాశయ ప్రేరిత భూకంపాలు (Reservoir Induced Seismicity): పెద్ద ఆనకట్టల వెనుక భారీ నీటి బరువు వల్ల.
  5. మానవ కారణాలు: అణు పరీక్షలు, పేలుళ్లు.
• భారత ఉదాహరణ – కొయినా (Koyna): మహారాష్ట్రలోని కొయినా ఆనకట్ట సమీపంలో 11 డిసెంబర్ 1967న వచ్చిన భూకంపం జలాశయ ప్రేరిత భూకంపానికి ప్రపంచ ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ. స్థిరమైన దక్కన్ పీఠభూమిలో కూడా భూకంపం రావచ్చని ఇది చూపింది.
• ముందస్తు, తర్వాతి ప్రకంపనలు:
  1. ప్రధాన భూకంపానికి ముందు వచ్చే చిన్న కంపనాలు – ఫోర్‌షాక్స్ (Foreshocks)
  2. తర్వాత వచ్చేవి – ఆఫ్టర్‌షాక్స్ (Aftershocks).
• ఐసోసీస్మల్ రేఖలు (Isoseismal Lines): ఒకే తీవ్రత గల భూకంప ప్రదేశాలను కలిపే రేఖలు. ఒకేసారి ప్రకంపనలు చేరిన ప్రదేశాలను కలిపేవి – హోమోసీస్మల్ రేఖలు.

భూకంపాన్ని రెండు రకాలుగా కొలుస్తారు: అది ఎంత శక్తిని విడుదల చేసింది (పరిమాణం – Magnitude), అది ఎంత నష్టం కలిగించింది (తీవ్రత – Intensity). ఈ రెండింటికీ వేర్వేరు స్కేళ్లు ఉన్నాయి – పరీక్షల్లో వీటి తేడా తరచూ అడుగుతారు.

• సీస్మోగ్రాఫ్ (Seismograph): భూకంప తరంగాలను నమోదు చేసే పరికరం. అది గీసే గ్రాఫ్‌ను సీస్మోగ్రామ్ (Seismogram) అంటారు.
• రిక్టర్ స్కేల్ (Richter Scale):
  1. 1935లో అమెరికా శాస్త్రవేత్త చార్లెస్ రిక్టర్ (Charles F. Richter) రూపొందించారు.
  2. భూకంప పరిమాణాన్ని (Magnitude) – అంటే విడుదలైన శక్తిని – కొలుస్తుంది.
  3. ఇది లాగరిథమిక్ స్కేల్ (Logarithmic): ఒక అంకె పెరిగితే తరంగ ప్రకంపన పరిమాణం (Amplitude) 10 రెట్లు, విడుదలయ్యే శక్తి సుమారు 32 రెట్లు పెరుగుతుంది.
  4. ఉదా: 6 పరిమాణం గల భూకంపం 5 పరిమాణం దాని కంటే 10 రెట్లు ఎక్కువ ప్రకంపన, సుమారు 32 రెట్లు ఎక్కువ శక్తి.
• మోమెంట్ మాగ్నిట్యూడ్ స్కేల్ (Moment Magnitude Scale – Mw): పెద్ద భూకంపాలను మరింత కచ్చితంగా కొలవడానికి ఇప్పుడు శాస్త్రవేత్తలు ఎక్కువగా దీనినే వాడుతున్నారు. వార్తల్లో 'రిక్టర్' అని చెప్పినా చాలాసార్లు అది మోమెంట్ మాగ్నిట్యూడే.
• మెర్కల్లీ స్కేల్ (Modified Mercalli Intensity Scale):
  1. ఇటలీ శాస్త్రవేత్త గియుసెప్పే మెర్కల్లీ (Giuseppe Mercalli) పేరు మీద.
  2. భూకంప తీవ్రతను (Intensity) – అంటే ప్రజలు ఎలా అనుభవించారు, కట్టడాలకు ఎంత నష్టం జరిగింది – కొలుస్తుంది.
  3. రోమన్ అంకెల్లో I నుండి XII వరకు.
  4. ఒకే భూకంపానికి ఒకే పరిమాణం ఉంటుంది, కానీ ప్రదేశాన్ని బట్టి తీవ్రత మారుతుంది.
• భారతదేశంలో పర్యవేక్షణ: భారత ప్రభుత్వ భూ శాస్త్రాల మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Earth Sciences) కింద ఉన్న నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ సీస్మాలజీ (National Center for Seismology – NCS), న్యూఢిల్లీ దేశంలో భూకంపాలను పర్యవేక్షిస్తుంది.
• అతిపెద్ద భూకంపం: నమోదైన చరిత్రలో అత్యంత శక్తివంతమైనది – 1960 చిలీ (వాల్డివియా) భూకంపం, పరిమాణం సుమారు 9.5.

భూకంపాలు ప్రపంచమంతా సమానంగా రావు. ఇవి ఎక్కువగా ప్లేట్ల సరిహద్దుల వెంట కొన్ని నిర్దిష్ట పట్టీల్లో (Belts) కేంద్రీకృతమై ఉంటాయి. అగ్నిపర్వతాలు కూడా దాదాపు ఇవే ప్రాంతాల్లో ఉంటాయి.

• 1. పసిఫిక్ చుట్టూ మేఖల (Circum-Pacific Belt / Ring of Fire):
  1. పసిఫిక్ మహాసముద్రం చుట్టూ గుర్రపు నాడా ఆకారంలో ఉండే పట్టీ.
  2. ప్రపంచ భూకంపాల్లో సుమారు మూడింట రెండు వంతులు (దాదాపు 65–70%) ఇక్కడే వస్తాయి.
  3. ప్రపంచంలోని క్రియాశీల అగ్నిపర్వతాల్లో అధిక భాగం ఇక్కడే – అందుకే 'అగ్ని వలయం (Ring of Fire)'.
  4. ప్రాంతాలు: చిలీ, పెరూ (ఆండీస్), మెక్సికో, కాలిఫోర్నియా, అలాస్కా, కమ్చట్కా, జపాన్, ఫిలిప్పీన్స్, ఇండోనేషియా, న్యూజిలాండ్.
  5. కారణం: పసిఫిక్ ప్లేట్ చుట్టూ ఉన్న ప్లేట్ల కిందకు జారడం (Subduction).
• 2. మధ్య ఖండ మేఖల / ఆల్పైన్-హిమాలయ మేఖల (Mid-Continental / Alpine-Himalayan Belt):
  1. ప్రపంచ భూకంపాల్లో సుమారు ఐదో వంతు (దాదాపు 20%) ఇక్కడ.
  2. ఆల్ప్స్ పర్వతాలు → మధ్యధరా ప్రాంతం (ఇటలీ, గ్రీస్, టర్కీ) → ఇరాన్ → హిమాలయాలు → మయన్మార్ → ఇండోనేషియా వరకు.
  3. భారతదేశంలోని హిమాలయ ప్రాంతం, ఈశాన్య రాష్ట్రాలు ఈ మేఖలలోనే ఉన్నాయి.
  4. కారణం: ఆఫ్రికా, అరేబియా, ఇండియన్ ప్లేట్లు యురేషియా ప్లేట్‌ను ఢీకొనడం.
• 3. మధ్య అట్లాంటిక్ శిఖర మేఖల (Mid-Atlantic Ridge Belt):
  1. అట్లాంటిక్ మహాసముద్రం మధ్యలో; ఐస్‌లాండ్ ఇందులో భాగం.
  2. ఇక్కడ సాధారణంగా తక్కువ తీవ్రత, తక్కువ లోతు భూకంపాలు; జనావాసాలు తక్కువ కాబట్టి నష్టం తక్కువ.
• భూకంపాలు తక్కువగా ఉండే ప్రాంతాలు: పురాతన, స్థిరమైన భూభాగాలు (Shields) – ఉదా: భారత ద్వీపకల్ప పీఠభూమి, ఆస్ట్రేలియా ఎక్కువ భాగం, కెనడియన్ షీల్డ్.
• భూకంపాలు ఎక్కువగా వచ్చే దేశం: జపాన్ – అందుకే జపాన్ భూకంప నిరోధక కట్టడాలు, ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలకు ప్రసిద్ధి.

భారతదేశ భూభాగంలో సగానికి పైగా భూకంప ప్రమాదం ఉన్న ప్రాంతమే. భూకంప ప్రమాదం ఆధారంగా దేశాన్ని మండలాలుగా (Zones) విభజించే బాధ్యత బ్యూరో ఆఫ్ ఇండియన్ స్టాండర్డ్స్ (Bureau of Indian Standards – BIS)ది.

కట్టడాల నిర్మాణ నియమాలు ఈ మ్యాప్ ఆధారంగానే ఉంటాయి.

• భూకంప మండలాల మ్యాప్: BIS కోడ్ IS 1893 ఆధారంగా రూపొందిస్తుంది.
• 2002 సవరణలో పాత జోన్ I ని జోన్ II లో కలిపారు. అప్పటి నుండి ప్రామాణికంగా 4 మండలాలు: జోన్ II, III, IV, V.
• BIS ఈ మ్యాప్‌ను కాలానుగుణంగా సవరిస్తుంది – పరీక్షకు ముందు తాజా BIS కోడ్ (IS 1893) ఒకసారి చూసుకోండి.
• జోన్ V – అత్యధిక ప్రమాదం (Very High Damage Risk):
  1. ఈశాన్య రాష్ట్రాలన్నీ.
  2. జమ్మూ-కశ్మీర్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్‌లలో కొన్ని భాగాలు.
  3. గుజరాత్‌లోని రాన్ ఆఫ్ కచ్ (Rann of Kutch).
  4. ఉత్తర బిహార్‌లో కొంత భాగం.
  5. అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు.
• జోన్ IV – అధిక ప్రమాదం: ఢిల్లీ, జమ్మూ-కశ్మీర్ మిగతా భాగాలు, సిక్కిం, ఉత్తర UP, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని కొన్ని భాగాలు, గుజరాత్ కొన్ని భాగాలు.
• జోన్ III – మధ్యస్థ ప్రమాదం, జోన్ II – తక్కువ ప్రమాదం: ద్వీపకల్ప భారతంలో ఎక్కువ భాగం ఈ రెండు జోన్లలో ఉంది.
• తెలంగాణలో ఎక్కువ భాగం (హైదరాబాద్ సహా) జోన్ II లో ఉంది
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కొన్ని తీర, ఉత్తర ప్రాంతాలు జోన్ III లో ఉన్నాయి.
• భారతదేశంలో ప్రధాన భూకంపాలు:
  1. 1897 – షిల్లాంగ్ (అస్సాం) భూకంపం.
  2. 1934 – బిహార్-నేపాల్ భూకంపం.
  3. 15 ఆగస్టు 1950 – అస్సాం-టిబెట్ భూకంపం (సుమారు 8.6) – భారత ప్రాంతంలో నమోదైన అత్యంత శక్తివంతమైన భూకంపాల్లో ఒకటి.
  4. 11 డిసెంబర్ 1967 – కొయినా (మహారాష్ట్ర).
  5. 1991 – ఉత్తరకాశీ (ఉత్తరాఖండ్).
  6. 30 సెప్టెంబర్ 1993 – లాతూర్ (కిల్లారి), మహారాష్ట్ర – స్థిరమైన దక్కన్ పీఠభూమిలో తీవ్ర నష్టం.
  7. 26 జనవరి 2001 – భుజ్ (గుజరాత్), గణతంత్ర దినోత్సవం రోజున.
  8. 2005 – కశ్మీర్ భూకంపం.
  9. 25 ఏప్రిల్ 2015 – నేపాల్ (గోర్ఖా) భూకంపం – ఉత్తర భారతంలోనూ ప్రభావం.
• విపత్తు నిర్వహణ: జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ (NDMA) భూకంప సంసిద్ధత మార్గదర్శకాలు జారీ చేస్తుంది.

సముద్రం అడుగున పెద్ద భూకంపం, అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనం లేదా భూపాతం (Landslide) జరిగినప్పుడు భారీ నీటి పరిమాణం ఒక్కసారిగా కదిలి అతి పెద్ద, వేగవంతమైన అలలు ఏర్పడతాయి. వీటినే సునామీ (Tsunami) అంటారు.

జపనీస్ భాషలో 'సునామీ' అంటే 'ఓడరేవు అల (Harbour Wave)'.

• కారణాలు:
  1. సముద్ర అడుగున భూకంపాలు (ముఖ్యంగా సముద్ర అడుగు నిలువుగా పైకి-కిందకి కదిలే సబ్‌డక్షన్ భూకంపాలు) – అత్యధిక సునామీలకు కారణం.
  2. సముద్ర అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనాలు – ఉదా: 1883 క్రకటోవా (ఇండోనేషియా).
  3. సముద్ర అడుగు భూపాతాలు, ఉల్కాపాతం (అరుదు).
• లక్షణాలు:
  1. లోతైన సముద్రంలో అలల ఎత్తు తక్కువగా (ఒక మీటర్ లోపు) ఉండి, వేగం చాలా ఎక్కువగా (జెట్ విమానం అంత – గంటకు సుమారు 700–800 కి.మీ.) ఉంటుంది. ఓడల్లో ఉన్నవారికి కూడా తెలియదు.
  2. తీరం దగ్గర లోతు తగ్గగానే వేగం తగ్గి, ఎత్తు అనేక మీటర్లకు పెరుగుతుంది.
  3. సునామీ రాకముందు సముద్రం అకస్మాత్తుగా వెనక్కి తగ్గడం (నీరు తీరం నుండి లోపలికి వెళ్లిపోవడం) ఒక ముఖ్యమైన హెచ్చరిక సంకేతం.
• 2004 హిందూ మహాసముద్ర సునామీ:
  1. తేదీ: 26 డిసెంబర్ 2004.
  2. కారణం: ఇండోనేషియాలోని సుమత్రా తీరంలో సుమారు 9.1 పరిమాణం గల సముద్ర అడుగు భూకంపం (ఇండియన్ ప్లేట్ బర్మా ప్లేట్ కిందకు జారిన చోట).
  3. ప్రభావిత దేశాలు: ఇండోనేషియా, శ్రీలంక, భారత్, థాయ్‌లాండ్ సహా అనేక దేశాలు; లక్షలాది మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు.
  4. భారతదేశంలో తమిళనాడు (ముఖ్యంగా నాగపట్నం), అండమాన్-నికోబార్ దీవులు, ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరం, కేరళ, పుదుచ్చేరి ప్రభావితమయ్యాయి.
• INCOIS – హైదరాబాద్:
  1. ఇండియన్ నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ఓషన్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీసెస్ (INCOIS), హైదరాబాద్ (తెలంగాణ) – భూ శాస్త్రాల మంత్రిత్వ శాఖ కింద.
  2. 2004 సునామీ తర్వాత ఇక్కడ భారత సునామీ ముందస్తు హెచ్చరిక కేంద్రం (Indian Tsunami Early Warning Centre – ITEWC) 2007లో ప్రారంభమైంది.
  3. హిందూ మహాసముద్ర దేశాలకు కూడా సునామీ సలహాలు అందించే ప్రాంతీయ కేంద్రంగా పనిచేస్తుంది.
• ప్రపంచ సునామీ అవగాహన దినోత్సవం (World Tsunami Awareness Day): నవంబర్ 5 (ఐక్యరాజ్యసమితి 2015లో ప్రకటించింది).

భూమి లోపలి నుండి శిలాద్రవం, వాయువులు, బూడిద, రాతి ముక్కలు భూ ఉపరితలంపైకి బయటకు వచ్చే బిలాన్ని లేదా ఆ పదార్థాలు పేరుకుపోయి ఏర్పడిన కొండను అగ్నిపర్వతం (Volcano) అంటారు. ఈ పేరు రోమన్ అగ్ని దేవుడు 'వల్కన్ (Vulcan)' నుండి వచ్చింది.

అగ్నిపర్వతాల అధ్యయనాన్ని వోల్కనాలజీ (Volcanology) అంటారు.

• మాగ్మా vs లావా:
  1. భూమి లోపల ఉన్న కరిగిన శిలా పదార్థం – మాగ్మా (Magma)
  2. అది ఉపరితలంపైకి వచ్చాక – లావా (Lava).
• భాగాలు: మాగ్మా గది (Magma Chamber), గొట్టం/నాళం (Pipe / Vent), పై భాగంలోని గిన్నె ఆకారపు నోరు – క్రేటర్ (Crater). క్రేటర్ కూలిపోయి ఏర్పడే చాలా పెద్ద గుంట – కాల్డెరా (Caldera).
• విస్ఫోటన పదార్థాలు:
  1. లావా, వాయువులు (ఎక్కువగా నీటి ఆవిరి
  2. తర్వాత CO₂, సల్ఫర్ డయాక్సైడ్), బూడిద (Ash), రాతి ముక్కలు – పైరోక్లాస్టిక్ పదార్థాలు (Pyroclasts). అతి వేగంగా కిందికి దూసుకొచ్చే వేడి వాయువు-బూడిద ప్రవాహం – పైరోక్లాస్టిక్ ప్రవాహం (అత్యంత ప్రమాదకరం).
• క్రియాశీలత ఆధారంగా రకాలు:
  1. క్రియాశీల (Active): తరచూ లేదా ఇటీవల విస్ఫోటనం చెందేవి. ఉదా: ఎట్నా (ఇటలీ), స్ట్రాంబోలి (ఇటలీ), మౌనా లోవా (హవాయి), బారెన్ ద్వీపం (భారత్).
  2. నిద్రాణ (Dormant): చాలా కాలంగా విస్ఫోటనం లేకపోయినా భవిష్యత్తులో విస్ఫోటనం చెందే అవకాశం ఉన్నవి. ఉదా: వెసూవియస్ (ఇటలీ), ఫ్యూజీ (జపాన్), నార్కొండం (భారత్).
  3. అంతరించిన / మృత (Extinct): భవిష్యత్తులో విస్ఫోటనం అవకాశం లేనివి. ఉదా: ఆర్థర్స్ సీట్ (స్కాట్లాండ్), కిలిమంజారోలోని షిరా శిఖరం (టాంజానియా) – పాఠ్యపుస్తకాల్లో తరచూ ఇచ్చే ఉదాహరణలు.
• ఆకారం / విస్ఫోటన రకం ఆధారంగా:
  1. షీల్డ్ అగ్నిపర్వతాలు (Shield): పలుచని బసాల్ట్ లావా దూరం ప్రవహించి వెడల్పుగా, తక్కువ వాలుతో ఏర్పడతాయి. ఉదా: హవాయి దీవులు (మౌనా లోవా). విస్ఫోటనాలు తక్కువ ప్రమాదకరం.
  2. మిశ్రమ / స్ట్రాటో అగ్నిపర్వతాలు (Composite / Strato): లావా, బూడిద పొరలు పొరలుగా పేరుకుని ఏటవాలు శంఖు ఆకారం. విస్ఫోటనాలు తీవ్రమైనవి. ఉదా: ఫ్యూజీ, వెసూవియస్.
  3. సిండర్ కోన్ (Cinder Cone): బూడిద, చిన్న రాళ్లతో ఏర్పడిన చిన్న శంఖువులు.
  4. కాల్డెరా (Caldera): అత్యంత విస్ఫోటక రకం; మాగ్మా గది ఖాళీ అయి పైభాగం కూలిపోతుంది.
  5. వరద బసాల్ట్ ప్రాంతాలు (Flood Basalt Provinces): పగుళ్ల (Fissures) నుండి భారీ లావా ప్రవాహం పెద్ద ప్రాంతాన్ని కప్పేస్తుంది. ఉదా: దక్కన్ ట్రాప్స్.
• చారిత్రక విస్ఫోటనాలు:
  1. క్రీ.శ. 79లో వెసూవియస్ విస్ఫోటనం పాంపే (Pompeii) నగరాన్ని బూడిదలో కప్పేసింది
  2. 1883 క్రకటోవా విస్ఫోటనం భారీ సునామీకి కారణమైంది.

అగ్నిపర్వతాలు కూడా భూకంపాల లాగానే ఎక్కువగా ప్లేట్ల సరిహద్దుల వెంటే ఉంటాయి. కొన్ని మాత్రం ప్లేట్ల మధ్యలో ఉండే 'హాట్‌స్పాట్' (Hotspot)ల వద్ద ఏర్పడతాయి. భారతదేశంలో క్రియాశీల అగ్నిపర్వతం ఒక్కటే ఉంది – అది తరచూ పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• ప్రపంచ పంపిణీ:
  1. పసిఫిక్ అగ్ని వలయం (Ring of Fire): ప్రపంచ క్రియాశీల అగ్నిపర్వతాల్లో అధిక భాగం. ఉదా: జపాన్ (ఫ్యూజీ), ఇండోనేషియా (క్రకటోవా, తంబోరా), ఫిలిప్పీన్స్ (పినాటుబో), ఆండీస్ (కోటోపాక్సి – ఈక్వెడార్), అమెరికా (మౌంట్ సెయింట్ హెలెన్స్).
  2. మధ్యధరా / ఆల్పైన్-హిమాలయ మేఖల: ఎట్నా, వెసూవియస్, స్ట్రాంబోలి (ఇటలీ).
  3. మధ్య సముద్ర శిఖరాలు: ఐస్‌లాండ్ – 'అగ్ని, మంచుల దేశం (Land of Fire and Ice)'.
  4. హాట్‌స్పాట్‌లు: హవాయి దీవులు (పసిఫిక్ ప్లేట్ మధ్యలో), యెల్లోస్టోన్ (అమెరికా).
  5. తూర్పు ఆఫ్రికా రిఫ్ట్ లోయ: కిలిమంజారో వంటివి.
• ప్రసిద్ధ అగ్నిపర్వతాలు – పేర్లు:
  1. స్ట్రాంబోలి – 'మధ్యధరా సముద్రపు లైట్‌హౌస్ (Lighthouse of the Mediterranean)' – నిరంతరం చిన్న విస్ఫోటనాలు.
  2. మౌనా లోవా (హవాయి) – ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద క్రియాశీల అగ్నిపర్వతాల్లో ఒకటి.
  3. ఫ్యూజీ – జపాన్‌లోని అత్యంత ఎత్తైన పర్వతం, జాతీయ చిహ్నం.
  4. కిలిమంజారో – ఆఫ్రికాలోని అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం.
  5. 1815 తంబోరా (ఇండోనేషియా) విస్ఫోటనం తర్వాత 1816ను యూరప్‌లో 'వేసవి లేని సంవత్సరం' అంటారు.
• భారతదేశంలో అగ్నిపర్వతాలు:
  1. బారెన్ ద్వీపం (Barren Island): అండమాన్ సముద్రంలో ఉంది; భారతదేశంలోని ఏకైక క్రియాశీల అగ్నిపర్వతం. దక్షిణాసియాలో కూడా ధ్రువీకరించబడిన ఏకైక క్రియాశీల అగ్నిపర్వతంగా చెబుతారు.
  2. 1991 తర్వాత అనేకసార్లు విస్ఫోటనాలు నమోదయ్యాయి.
  3. నార్కొండం ద్వీపం (Narcondam Island): అండమాన్ సముద్రంలో ఉన్న నిద్రాణ (Dormant) అగ్నిపర్వతం. ఇక్కడ మాత్రమే కనిపించే నార్కొండం హార్న్‌బిల్ పక్షికి ప్రసిద్ధి.
  4. ఈ రెండూ ఇండియన్ ప్లేట్ బర్మా మైక్రోప్లేట్ కిందకు జారే సబ్‌డక్షన్ జోన్‌కు సంబంధించిన అగ్నిపర్వత వలయంలో ఉన్నాయి.
  5. దక్కన్ ట్రాప్స్: ప్రాచీన కాలపు భారీ అగ్నిపర్వత (వరద బసాల్ట్) కార్యకలాపాల ఫలితం – ఇప్పుడు క్రియాశీలం కాదు.
• అగ్నిపర్వతాల ప్రయోజనాలు: సారవంతమైన అగ్నిపర్వత నేలలు (ఉదా: ఇండోనేషియా జావా వరి పొలాలు), భూతాప శక్తి, ఖనిజాలు, పర్యాటకం.

శిలాద్రవం భూ ఉపరితలంపైకి వచ్చి చల్లబడితే బహిర్గత భూస్వరూపాలు, భూమి లోపలే చల్లబడితే అంతర్గత భూస్వరూపాలు ఏర్పడతాయి. అగ్నిపర్వత ప్రాంతాల్లో వేడి నీటి బుగ్గలు, గీజర్లు వంటి ద్వితీయ లక్షణాలు కూడా కనిపిస్తాయి.

• బహిర్గత భూస్వరూపాలు (Extrusive Landforms):
  1. అగ్నిపర్వత శంఖువులు (Volcanic Cones), క్రేటర్‌లు, కాల్డెరాలు.
  2. లావా పీఠభూములు (Lava Plateaus): పగుళ్ల నుండి వచ్చిన లావా పొరలు పొరలుగా పేరుకుని ఏర్పడతాయి. ఉదా: దక్కన్ ట్రాప్స్ (భారత్), కొలంబియా పీఠభూమి (అమెరికా).
  3. క్రేటర్ సరస్సులు (Crater Lakes): క్రేటర్‌లో నీరు నిండి ఏర్పడతాయి.
• అంతర్గత భూస్వరూపాలు (Intrusive Landforms) – తర్వాత క్రమక్షయం వల్ల ఉపరితలంపై కనిపించవచ్చు:
• బాథోలిత్ (Batholith):
  1. భూమి లోతుల్లో ఏర్పడే అతిపెద్ద గ్రానైట్ ద్రవ్యరాశి
  2. మాగ్మా గదులు చల్లబడి ఏర్పడతాయి.
• లాకోలిత్ (Laccolith):
  1. గుమ్మటం (Dome) ఆకారం
  2. అడుగు చదునుగా, పైభాగం ఉబ్బెత్తుగా. కర్ణాటక పీఠభూమిలోని గ్రానైట్ గుమ్మట కొండలు దీనికి ఉదాహరణగా చెబుతారు.
• లోపోలిత్ (Lopolith): సాసర్ / పళ్లెం ఆకారం – పల్లంగా.
• ఫాకోలిత్ (Phacolith): ముడుత పర్వతాల శిఖరాలు, లోయల్లో అలలాంటి ఆకారం.
• సిల్ (Sill):
  1. శిలా పొరలకు సమాంతరంగా అడ్డంగా (Horizontal) ఏర్పడే పలుచని పొర
  2. మందంగా ఉంటే 'సిల్', పలుచనిది 'షీట్'.
• డైక్ (Dyke): శిలా పొరలను నిలువుగా (Vertical) చీల్చుకుంటూ ఏర్పడే గోడ లాంటి నిర్మాణం. దక్కన్ ట్రాప్స్ ప్రాంతంలో లావాకు దారిచూపిన పగుళ్లుగా డైక్‌లు కనిపిస్తాయి.
• ద్వితీయ అగ్నిపర్వత లక్షణాలు:
  1. వేడి నీటి బుగ్గలు (Hot Springs): భూగర్భ జలం వేడి శిలల వల్ల వేడెక్కి పైకి రావడం. ఉదా (భారత్): మణికరణ్ (హిమాచల్ ప్రదేశ్), రాజ్‌గిర్ (బిహార్), వశిష్ఠ్ (మనాలి), యుమ్‌తాంగ్ (సిక్కిం).
  2. గీజర్లు (Geysers): వేడి నీరు, ఆవిరి కొంత సమయానికి ఒకసారి ఎగసి చిమ్మే బుగ్గలు. ఉదా: అమెరికా యెల్లోస్టోన్ జాతీయ ఉద్యానవనంలోని 'ఓల్డ్ ఫెయిత్‌ఫుల్ (Old Faithful)'. ఐస్‌లాండ్, న్యూజిలాండ్‌లు కూడా గీజర్లకు ప్రసిద్ధి. 'గీజర్' పదం ఐస్‌లాండ్ భాష నుండి వచ్చింది.
  3. ఫ్యూమరోల్స్ (Fumaroles): వేడి వాయువులు, ఆవిరి బయటకు వచ్చే రంధ్రాలు. సల్ఫర్ వాయువులు వచ్చే వాటిని సోల్ఫటారా (Solfatara) అంటారు.
  4. మడ్ పాట్స్ / మడ్ వోల్కనోలు (Mud Volcanoes): బురద చిమ్మే చిన్న బిలాలు. భారతదేశంలో అండమాన్ దీవుల్లోని బరాటాంగ్ (Baratang) మడ్ వోల్కనోలు ప్రసిద్ధి.