జీవవైవిధ్య సంరక్షణ పద్ధతులు (Conservation Methods)

జీవజాతులను కాపాడే పద్ధతులు ప్రధానంగా రెండు రకాలు. జీవులను వాటి సహజ నివాసంలోనే కాపాడితే అది స్వస్థాన సంరక్షణ, సహజ నివాసం బయట కాపాడితే పరస్థాన సంరక్షణ. పరీక్షల్లో ఏ ఉదాహరణ ఏ రకానికి చెందిందో తరచూ అడుగుతారు.

• స్వస్థాన సంరక్షణ (In-situ conservation): జీవి తన సహజ ఆవాసంలోనే రక్షణ పొందుతుంది.
• జాతీయ పార్కులు (National Parks)
• వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు (Wildlife Sanctuaries)
• బయోస్ఫియర్ రిజర్వులు (Biosphere Reserves)
• పవిత్ర వనాలు (Sacred Groves)
• సంరక్షణ రిజర్వులు, కమ్యూనిటీ రిజర్వులు
• పరస్థాన సంరక్షణ (Ex-situ conservation): జీవి సహజ ఆవాసం బయట, మానవ పర్యవేక్షణలో ఉంటుంది.
• జంతు ప్రదర్శనశాలలు (Zoos)
• వృక్షశాస్త్ర ఉద్యానవనాలు (Botanical Gardens)
• విత్తన బ్యాంకులు, జన్యు బ్యాంకులు (Seed and Gene Banks)
• అక్వేరియంలు, కణజాల వర్ధనం, క్రయోప్రిజర్వేషన్ (Cryopreservation)
• ఏది మంచిది?: స్వస్థాన సంరక్షణ ఎక్కువ ఖర్చు లేకుండా మొత్తం పర్యావరణ వ్యవస్థను కాపాడుతుంది. పరస్థాన సంరక్షణ ఆవాసం పూర్తిగా నాశనమైన, అంతరించే దశలో ఉన్న జాతులకు చివరి ఆశ.
• బందీ పెంపకం (Captive Breeding): జంతుప్రదర్శనశాలల్లో జాతులను పెంచి, తిరిగి అడవిలోకి వదలడం.

భారతదేశంలో రక్షిత ప్రాంతాలను (Protected Areas) వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం 1972 ప్రకారం ప్రకటిస్తారు. ఒక్కో రకానికి రక్షణ స్థాయి, మానవ కార్యకలాపాలపై పరిమితులు వేర్వేరుగా ఉంటాయి.

• జాతీయ పార్కు (National Park): అత్యధిక రక్షణ. పశువుల మేత, అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ, వ్యవసాయం అనుమతించరు. సరిహద్దులు చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తారు.
• వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (Wildlife Sanctuary): కొన్ని కార్యకలాపాలు (పరిమిత మేత, స్థానికుల హక్కులు) అనుమతించే అవకాశం ఉంటుంది. ప్రధాన లక్ష్యం వన్యప్రాణుల రక్షణ.
• సంరక్షణ రిజర్వు (Conservation Reserve): ప్రభుత్వ భూమిలో, పార్కులు/అభయారణ్యాలకు ఆనుకొని ఉన్న ప్రాంతాలు. ఈ భావన 2002 సవరణతో వచ్చింది.
• కమ్యూనిటీ రిజర్వు (Community Reserve): ప్రైవేటు లేదా సామూహిక భూమిలో స్థానికుల భాగస్వామ్యంతో ఏర్పడేవి. ఇది కూడా 2002 సవరణ ఫలితమే.
• పవిత్ర వనాలు (Sacred Groves): మతపరమైన నమ్మకాలతో స్థానికులు కాపాడే చిన్న అడవులు. వివిధ రాష్ట్రాల్లో వేర్వేరు పేర్లు:
• కేరళ – కావు
• కర్ణాటక – దేవరకాడు
• మహారాష్ట్ర – దేవ్‌రాయ్
• మేఘాలయ – లా క్యింటాంగ్
• రాజస్థాన్ – ఓరన్
• టైగర్ రిజర్వు, బయోస్ఫియర్ రిజర్వు: ప్రత్యేక ప్రాజెక్టులు/కార్యక్రమాల కింద ప్రకటించే పెద్ద ప్రాంతాలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రక్షణ స్థాయి క్రమం (ఎక్కువ నుండి తక్కువ): జాతీయ పార్కు → అభయారణ్యం → సంరక్షణ/కమ్యూనిటీ రిజర్వు.

అంతరించే జాతులకు సహజ ఆవాసంలో రక్షణ సరిపోనప్పుడు పరస్థాన (Ex-situ) పద్ధతులు ఉపయోగిస్తారు. భారతదేశంలో ఈ రంగంలో పనిచేసే ముఖ్య సంస్థలు, పద్ధతులు పరీక్షలకు ముఖ్యం.

• జంతు ప్రదర్శనశాలలు (Zoos): జూల పర్యవేక్షణ కోసం కేంద్ర జూ అథారిటీ (Central Zoo Authority) 1992లో ఏర్పడింది. ఇది వన్యప్రాణి చట్టం కింద పనిచేస్తుంది.
• జాతీయ జంతు ప్రదర్శనశాల (National Zoological Park) ఢిల్లీలో ఉంది.
• వృక్షశాస్త్ర ఉద్యానవనాలు (Botanical Gardens): అరుదైన మొక్కలను పెంచి కాపాడతాయి. భారత వృక్ష సర్వే సంస్థ (Botanical Survey of India) కోల్‌కతా కేంద్రంగా ఉంది.
• జన్యు బ్యాంకులు (Gene Banks): విత్తనాలు, కణాలు, వీర్యం, అండాలను అతి తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల్లో నిల్వ చేస్తారు.
• జాతీయ మొక్కల జన్యు వనరుల బ్యూరో – NBPGR, న్యూఢిల్లీ (మొక్కల జన్యు వనరులు).
• జాతీయ జంతు జన్యు వనరుల బ్యూరో – NBAGR, కర్నాల్ (జంతు జన్యు వనరులు).
• క్రయోప్రిజర్వేషన్ (Cryopreservation): జీవ కణాలను అతి శీతల ద్రవ నైట్రోజన్‌లో (సుమారు −196°C) నిల్వ చేసే పద్ధతి.
• ప్రపంచ విత్తన భాండాగారం: స్వాల్బార్డ్ గ్లోబల్ సీడ్ వాల్ట్ నార్వేలో ఉంది – దీన్ని 'డూమ్స్‌డే వాల్ట్' అని కూడా అంటారు.

భారతదేశంలో వన్యప్రాణుల సంరక్షణకు ప్రధాన చట్టం వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం, 1972. వేట నిషేధం, రక్షిత ప్రాంతాల ఏర్పాటు, జాతులకు రక్షణ స్థాయిలు ఈ చట్టంలో ఉన్నాయి.

• చట్టం సంవత్సరం: 1972. అంతకు ముందు వన్యప్రాణి సంరక్షణ ఎక్కువగా రాష్ట్రాల చేతుల్లో ఉండేది.
• ప్రధాన ఉద్దేశం:
  1. వన్యప్రాణుల వేట, వ్యాపారాన్ని నియంత్రించడం
  2. వాటి ఆవాసాలను రక్షించడం.
• షెడ్యూళ్లు (Schedules): జాతులను రక్షణ స్థాయిని బట్టి షెడ్యూళ్లుగా విభజించారు.
• షెడ్యూల్ I లోని జాతులకు అత్యధిక రక్షణ, అత్యంత కఠిన శిక్షలు ఉంటాయి (ఉదా: పులి).
• రక్షిత ప్రాంతాలు: జాతీయ పార్కులు, అభయారణ్యాలు, సంరక్షణ రిజర్వులు, కమ్యూనిటీ రిజర్వులను ఈ చట్టం ద్వారా ప్రకటిస్తారు.
• సవరణలు: 1991, 2002, 2006 (జాతీయ పులుల సంరక్షణ ప్రాధికార సంస్థ NTCA ఏర్పాటు), 2022 వంటి సవరణలు జరిగాయి.
• జాతీయ వన్యప్రాణి బోర్డు (NBWL): దేశ వన్యప్రాణి సంరక్షణ విధాన సలహా సంస్థ. అధ్యక్షుడు ప్రధానమంత్రి.
• దీని పూర్వ రూపం: భారత వన్యప్రాణి బోర్డు (Indian Board for Wildlife), 1952లో ఏర్పడింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా షెడ్యూల్ I = అత్యున్నత రక్షణ (పులి, ఏనుగు, సింహం వంటివి). ఈ షెడ్యూల్‌లో ఉన్న జంతువును వేటాడితే శిక్ష అత్యంత కఠినం.

జీవవైవిధ్య సమావేశం (CBD) లక్ష్యాలను భారత్‌లో అమలు చేయడానికి పార్లమెంటు జీవ వైవిధ్య చట్టం, 2002 చేసింది. జీవ వనరులను ఉపయోగించే సంస్థలు స్థానికులతో లాభాలు పంచుకునేలా చేయడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం.

• చట్టం సంవత్సరం: 2002. ఇది రియో సమావేశం (CBD) కు అనుగుణంగా చేసిన చట్టం.
• మూడంచెల వ్యవస్థ (Three-tier structure):
  1. జాతీయ స్థాయి: జాతీయ జీవవైవిధ్య ప్రాధికార సంస్థ (National Biodiversity Authority – NBA), 2003లో ఏర్పడింది, ప్రధాన కార్యాలయం చెన్నై.
  2. రాష్ట్ర స్థాయి: రాష్ట్ర జీవవైవిధ్య బోర్డులు (State Biodiversity Boards).
  3. స్థానిక స్థాయి: జీవవైవిధ్య నిర్వహణ కమిటీలు (Biodiversity Management Committees – BMC).
• ప్రయోజనాల పంపిణీ (Access and Benefit Sharing – ABS): భారత జీవ వనరులను వాణిజ్యానికి వాడే వారు స్థానిక సమాజాలతో లాభాల్లో వాటా పంచుకోవాలి.
• జీవవైవిధ్య రిజిస్టర్ (People's Biodiversity Register): స్థానిక జీవ వనరులు, సంప్రదాయ జ్ఞానం నమోదు చేసే రిజిస్టర్. దీన్ని BMC తయారు చేస్తుంది.
• విదేశీయులకు నియంత్రణ: భారత జీవ వనరులను ఉపయోగించడానికి విదేశీయులకు NBA అనుమతి అవసరం.

జీవవైవిధ్య సంరక్షణకు ప్రపంచస్థాయిలో ఏర్పడిన ప్రధాన ఒప్పందం జీవవైవిధ్య సమావేశం (CBD). దీని కింద వచ్చిన ప్రోటోకాల్స్, లక్ష్యాలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• CBD: 1992లో బ్రెజిల్‌లోని రియో డి జనీరో 'ఎర్త్ సమ్మిట్'లో సంతకాలకు తెరిచారు. 1993 డిసెంబర్ 29 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది.
• మూడు లక్ష్యాలు:
  1. జీవవైవిధ్య సంరక్షణ
  2. దాని స్థిర (sustainable) వినియోగం
  3. జన్యు వనరుల నుంచి వచ్చే లాభాల న్యాయమైన పంపిణీ.
• కార్టజెనా ప్రోటోకాల్ (Cartagena Protocol): జీవ భద్రత (Biosafety) గురించి – జన్యుమార్పిడి జీవుల (GMO) సురక్షిత వినియోగం. 2000లో ఆమోదం.
• నగోయా ప్రోటోకాల్ (Nagoya Protocol): జన్యు వనరుల ప్రాప్తి, లాభాల పంపిణీ (ABS) గురించి. 2010లో జపాన్‌లోని నగోయాలో ఆమోదం.
• CBD COP-11: 2012లో హైదరాబాద్‌లో జరిగింది. ఇది తెలుగు రాష్ట్రాలకు సంబంధించిన ముఖ్య విషయం.
• కున్మింగ్–మాంట్రియల్ ప్రపంచ జీవవైవిధ్య చట్రం (2022): 2030 నాటికి భూమి, సముద్రంలో కనీసం 30% ప్రాంతాన్ని రక్షించాలనే '30 by 30' లక్ష్యం ఇందులో భాగం.
• అంతర్జాతీయ జీవవైవిధ్య దినోత్సవం: ప్రతి ఏటా మే 22.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా కార్టజెనా = Biosafety (భద్రత); నగోయా = ABS (లాభాల పంపిణీ). ఈ జతను పరీక్షల్లో కలిపి అడుగుతారు.

జీవవైవిధ్యం, వన్యప్రాణి రంగాల్లో పనిచేసే భారత సంస్థల పేర్లు, ప్రధాన కార్యాలయాలు, ముఖ్య దినోత్సవాల తేదీలు ప్రతి పరీక్షలో అడిగే సులభమైన ప్రశ్నలు.

• భారత జంతు సర్వే సంస్థ (Zoological Survey of India – ZSI): 1916లో ఏర్పడింది, ప్రధాన కార్యాలయం కోల్‌కతా.
• భారత వృక్ష సర్వే సంస్థ (Botanical Survey of India – BSI): 1890లో ఏర్పడింది, ప్రధాన కార్యాలయం కోల్‌కతా.
• భారత వన్యప్రాణి సంస్థ (Wildlife Institute of India – WII): డెహ్రాడూన్ (ఉత్తరాఖండ్)లో ఉంది.
• భారత అటవీ సర్వే (Forest Survey of India):
  1. డెహ్రాడూన్
  2. భారత అటవీ స్థితి నివేదిక (India State of Forest Report) ప్రతి రెండేళ్లకోసారి ప్రచురిస్తుంది.
• రెడ్ డేటా బుక్ (Red Data Book):
  1. అంతరించే జాతుల జాబితా పుస్తకం
  2. ఇది IUCN తయారు చేస్తుంది.
• ముఖ్య దినోత్సవాలు:
  1. ప్రపంచ చిత్తడి నేలల దినం – ఫిబ్రవరి 2
  2. ప్రపంచ వన్యప్రాణి దినం – మార్చి 3
  3. భూమి దినోత్సవం (Earth Day) – ఏప్రిల్ 22
  4. అంతర్జాతీయ జీవవైవిధ్య దినం – మే 22
  5. ప్రపంచ పర్యావరణ దినం – జూన్ 5
  6. వన్యప్రాణి వారోత్సవాలు – అక్టోబర్ 1 నుండి 7 వరకు

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ZSI – 1916, BSI – 1890: 'వృక్షాలు ముందు, జంతువులు తర్వాత' అని గుర్తుంచుకోండి. రెండూ కోల్‌కతాలోనే ఉన్నాయి.