భూకంపాలు – నివారణ చర్యలు (Earthquakes)

భూకంపం (Earthquake) అంటే భూమి పొరల్లో నిల్వ ఉన్న శక్తి ఒక్కసారిగా విడుదలై భూమి కంపించడం. ఇది అకస్మాత్తుగా వచ్చే, ముందుగా కచ్చితంగా చెప్పలేని విపత్తు.

• ప్రధాన కారణం: భూ పలకల (Tectonic Plates) కదలికలు. పలకలు ఢీకొనడం, విడిపోవడం, ఒకదాని కింద ఒకటి జారడం వల్ల శక్తి విడుదల అవుతుంది.
• ఇతర కారణాలు:
  1. అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనాలు
  2. పెద్ద డ్యాముల్లో నీటి నిల్వ (Reservoir-induced) – ఉదా: కొయినా డ్యామ్ ప్రాంతం
  3. గనుల తవ్వకాలు, అణు పరీక్షలు
  4. భూగర్భ లోపాల (Faults) కదలిక
• ఫోకస్ (Focus/Hypocentre): భూమి లోపల భూకంపం పుట్టే ప్రదేశం.
• ఎపిసెంటర్ (Epicentre): ఫోకస్‌కు నేరుగా పైన భూ ఉపరితలంపై ఉండే బిందువు. నష్టం సాధారణంగా ఇక్కడ ఎక్కువ.
• భూకంప శాస్త్రం: సీస్మాలజీ (Seismology). భూకంపాలను నమోదు చేసే పరికరం సీస్మోగ్రాఫ్ (Seismograph).
• రింగ్ ఆఫ్ ఫైర్: పసిఫిక్ మహాసముద్రం చుట్టూ ఉన్న భూకంప, అగ్నిపర్వత ప్రాంతం – ప్రపంచ భూకంపాల్లో ఎక్కువ ఇక్కడే.
• హిమాలయాలు: భారత పలక, యూరేషియా పలకను ఢీకొట్టడం వల్ల హిమాలయ ప్రాంతం భూకంపాలకు ఎక్కువ గురవుతుంది.

భూకంపం వచ్చినప్పుడు శక్తి తరంగాల రూపంలో ప్రయాణిస్తుంది. వాటి రకాలు, భూకంపాన్ని కొలిచే స్కేల్స్ పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• భూకంప తరంగాల రకాలు:
  1. P తరంగాలు (Primary/ప్రాథమిక): అన్నింటికంటే వేగంగా వస్తాయి; ఘన, ద్రవ, వాయువుల్లో ప్రయాణిస్తాయి.
  2. S తరంగాలు (Secondary/ద్వితీయ): P తర్వాత వస్తాయి; ద్రవాల్లో ప్రయాణించవు.
  3. L తరంగాలు (Surface/ఉపరితల): ఉపరితలం మీద ప్రయాణిస్తాయి; ఎక్కువ నష్టం కలిగిస్తాయి.
• రిక్టర్ స్కేల్ (Richter Scale): భూకంప పరిమాణం (Magnitude) కొలుస్తుంది. చార్లెస్ రిక్టర్ 1935లో రూపొందించారు.
• ఇది లాగరిథమిక్ స్కేల్: ఒక్కో సంఖ్య పెరిగితే శక్తి సుమారు 32 రెట్లు పెరుగుతుంది.
• మెర్కాలీ స్కేల్ (Mercalli Scale): తీవ్రత (Intensity) – ప్రజలు, నిర్మాణాలపై ప్రభావాన్ని కొలుస్తుంది. స్కేల్ I నుండి XII వరకు.
• మొమెంట్ మాగ్నిట్యూడ్ స్కేల్: ఇప్పుడు పెద్ద భూకంపాలకు ఎక్కువగా వాడే ఆధునిక స్కేల్.
• పరిమాణం, తీవ్రత తేడా: పరిమాణం – భూకంపం విడుదల చేసిన శక్తి (ఒకే విలువ). తీవ్రత – ఆ ప్రదేశంలో కనిపించిన ప్రభావం (దూరాన్ని బట్టి మారుతుంది).
• సీస్మోగ్రామ్: సీస్మోగ్రాఫ్ నమోదు చేసిన రికార్డు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రిక్టర్ = శక్తి (Magnitude); మెర్కాలీ = ప్రభావం (Intensity). 'రిక్టర్ – రిలీజ్డ్ ఎనర్జీ, మెర్కాలీ – ముందు కనిపించే నష్టం'.

భారత ప్రమాణాల సంస్థ (BIS) దేశాన్ని భూకంప ప్రమాద తీవ్రతను బట్టి మండలాలుగా విభజించింది. ఏ ప్రాంతం ఏ మండలంలో ఉందో పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• మండలాల సంఖ్య: మొదట ఐదు (I–V). 2002లో సవరించి నాలుగు మండలాలుగా (II, III, IV, V) చేశారు – జోన్ I ను జోన్ IIలో కలిపారు.
• జోన్ V (అత్యంత తీవ్రం): కశ్మీర్ లోయ, హిమాచల్ ప్రదేశ్ పశ్చిమ భాగం, ఉత్తరాఖండ్ తూర్పు భాగం, గుజరాత్‌లోని కచ్ ప్రాంతం, ఈశాన్య రాష్ట్రాలు, అండమాన్ నికోబార్ దీవులు.
• జోన్ IV (తీవ్రం): ఢిల్లీ, జమ్మూ కశ్మీర్‌లోని మిగిలిన భాగాలు, సిక్కిం, ఉత్తర బిహార్, ఉత్తరప్రదేశ్ కొన్ని భాగాలు, మహారాష్ట్ర కొంత భాగం.
• జోన్ III (మధ్యస్థం) & జోన్ II (తక్కువ): దక్షిణాది రాష్ట్రాల్లో ఎక్కువ భాగం ఈ మండలాల్లోనే ఉంటాయి.
• భూభాగంలో సుమారు 59%: III నుండి V మండలాల్లో ఉంది.
• దక్కన్ పీఠభూమి: పురాతనమైన, స్థిరమైన భూభాగమైనా లాతూర్ (1993), కోయినా (1967) వంటి భూకంపాలు వచ్చాయి.
• ఇతర ప్రమాదాలు: హిమాలయ ప్రాంతాలు, గంగా మైదానంలోని ఉత్తర భాగం, కచ్ ప్రాంతం, అండమాన్ దీవులు ఎక్కువ ప్రమాదంలో.

భారత్‌లో జరిగిన పెద్ద భూకంపాల పేర్లు, సంవత్సరాలు, ప్రాంతాలను జతపరచే ప్రశ్నలు పోటీ పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• కాంగ్రా (హిమాచల్ ప్రదేశ్) – 1905: ఏప్రిల్ 4, 1905.
• బిహార్–నేపాల్ – 1934: జనవరి 15, 1934.
• అస్సాం (అరుణాచల్ సరిహద్దు) – 1950: ఆగస్టు 15, 1950 – భారత చరిత్రలో అత్యంత శక్తివంతమైన వాటిలో ఒకటి.
• కోయినా (మహారాష్ట్ర) – 1967: డిసెంబర్ 11, 1967 – కొయినా డ్యామ్ నీటి నిల్వతో ముడిపడిన భూకంపంగా చెబుతారు.
• ఉత్తరకాశీ (ఉత్తరాఖండ్) – 1991: అక్టోబర్ 20, 1991.
• లాతూర్ (కిల్లారి), మహారాష్ట్ర – 1993:
  1. సెప్టెంబర్ 30, 1993. దక్కన్ పీఠభూమిలో పెద్ద భూకంపం
  2. లాతూర్, ఉస్మానాబాద్ జిల్లాల్లో భారీ ప్రాణ నష్టం.
• చమోలీ (ఉత్తరాఖండ్) – 1999: మార్చి 29, 1999.
• భుజ్ (గుజరాత్) – 2001: జనవరి 26, 2001 (గణతంత్ర దినోత్సవం రోజు). తీవ్రత సుమారు 7.7. కచ్ జిల్లాలో భారీ నష్టం.
• కశ్మీర్ (ఉరి, ముజఫరాబాద్ ప్రాంతం) – 2005: అక్టోబర్ 8, 2005.
• సిక్కిం – 2011: సెప్టెంబర్ 18, 2011.
• అండమాన్ సముద్ర భూకంపం (సునామీ) – 2004: డిసెంబర్ 26, 2004 – సుమత్రా–అండమాన్ భూకంపం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా లాతూర్ – 1993 సెప్టెంబర్ 30; భుజ్ – 2001 జనవరి 26. ఈ రెండు తేదీలు ఎక్కువగా అడుగుతారు.

భూకంపాన్ని ఆపలేము, కానీ భూకంపం వల్ల జరిగే నష్టాన్ని చాలా వరకు తగ్గించవచ్చు. భూకంపంలో ప్రాణాలు తీసేది భూకంపం కాదు, కూలే భవనాలే అనే విషయం గుర్తుంచుకోవాలి.

• భూకంప నిరోధక నిర్మాణం: భూకంపాన్ని తట్టుకునే రూపకల్పన, నాణ్యమైన సామగ్రి, బలమైన పునాది.
• IS 1893: భూకంప నిరోధక డిజైన్ ప్రమాణాల భారత ప్రమాణం (BIS).
• భవన నిబంధనలు అమలు: నేషనల్ బిల్డింగ్ కోడ్ (NBC), స్థానిక భవన నిబంధనలు కచ్చితంగా పాటించడం.
• భూ వినియోగ ప్రణాళిక: ప్రమాద ప్రాంతాల్లో ఎత్తైన భవనాలు, జనసాంద్రత ఎక్కువున్న నిర్మాణాలు నిషేధం.
• రెట్రోఫిట్టింగ్ (Retrofitting): పాత భవనాలను భూకంపాలను తట్టుకునేలా బలోపేతం చేయడం.
• ముఖ్య భవనాలకు ప్రాధాన్యం: ఆసుపత్రులు, పాఠశాలలు, వంతెనలు, అగ్నిమాపక కేంద్రాలు.
• సామగ్రి: తేలికైన పైకప్పులు, బలమైన కాలమ్‌లు, బీమ్‌లు, కటకటాల అనుసంధానం.
• సంస్థాగత చర్యలు: NDMA మార్గదర్శకాలు, భూకంప ప్రమాద తగ్గింపు కార్యక్రమాలు.
• అవగాహన: పాఠశాలల్లో, కార్యాలయాల్లో మాక్ డ్రిల్స్, ప్రజలకు శిక్షణ.
• నిర్మాణ ఇంజినీర్లు, మేస్త్రీలకు శిక్షణ: స్థానికంగా సురక్షిత నిర్మాణ పద్ధతులు.

భూకంపం ఎప్పుడు వస్తుందో కచ్చితంగా చెప్పలేం. కాబట్టి ప్రతి ఒక్కరికీ ప్రాథమిక రక్షణ పద్ధతులు తెలిసి ఉండాలి. NDMA ఈ మార్గదర్శకాలు ఇచ్చింది.

• ఇంటి లోపల ఉంటే (Drop, Cover, Hold):
  1. కిందకు వంగండి (Drop)
  2. బలమైన బల్ల కిందకు వెళ్లి తల, మెడ కాపాడుకోండి (Cover)
  3. బల్లను గట్టిగా పట్టుకోండి (Hold)
• ఇంటి బయట ఉంటే: భవనాలు, చెట్లు, విద్యుత్ తీగలు, వంతెనలకు దూరంగా ఖాళీ ప్రదేశానికి వెళ్లండి.
• వాహనంలో ఉంటే:
  1. వాహనాన్ని ఆపి లోపలే ఉండండి
  2. వంతెనలు, ఫ్లైఓవర్ల కింద ఆపకండి.
• చేయకూడనివి:
  1. లిఫ్ట్ వాడకూడదు
  2. కిటికీలు, అద్దాల దగ్గర ఉండకూడదు
  3. పరుగెత్తకూడదు.
• భూకంపం తర్వాత:
  1. గ్యాస్, విద్యుత్ ఆపండి
  2. పగుళ్లు పడిన భవనాల్లోకి వెళ్లకండి
  3. ఆఫ్టర్‌షాక్స్ (Aftershocks) వస్తాయని గుర్తుంచుకోండి
  4. రేడియోలో అధికారిక సమాచారం వినండి
• అత్యవసర కిట్: టార్చ్‌లైట్, ప్రథమ చికిత్స పెట్టె, నీరు, ఆహారం, ముఖ్య పత్రాలు, మందులు, విజిల్.
• శిథిలాల్లో చిక్కుకుంటే:
  1. శబ్దం చేసి గుర్తింపు కల్పించండి
  2. దుమ్ము పీల్చకుండా నోరు కప్పుకోండి.