ప్రమాదం, విపత్తు & దుర్బలత్వం (Hazard & Vulnerability)

విపత్తు (Disaster) అంటే ప్రజల జీవితం, ఆస్తి, పర్యావరణానికి భారీ నష్టం కలిగించి, ఆ ప్రాంత ప్రజలు తమ సొంత శక్తితో ఎదుర్కోలేని స్థితి. ప్రకృతి వల్ల గానీ, మనిషి వల్ల గానీ రావచ్చు.

• చట్టం: భారత్‌లో విపత్తును నిర్వచించింది విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, 2005 (Disaster Management Act, 2005).
• నిర్వచనంలోని అంశాలు: ప్రకృతి లేదా మానవ కారణాల వల్ల, లేదా ప్రమాదం/నిర్లక్ష్యం వల్ల కలిగే విపత్తు, ఉత్పాతం, అనర్థం.
• ప్రాణ నష్టం లేదా మానవ బాధలు
• ఆస్తి, పర్యావరణానికి నష్టం
• ఆ ప్రాంత సమాజం తట్టుకోలేనంత స్థాయి
• ఎప్పుడు విపత్తు అవుతుంది?: కేవలం ప్రమాదం (హజార్డ్) జరిగితే చాలదు. అది మనుషులు, ఆస్తులు ఉన్న చోట జరిగి భారీ నష్టం కలిగినప్పుడే విపత్తు.
• భారత్‌లో నోడల్ శాఖ: కేంద్ర హోంశాఖ (Ministry of Home Affairs) విపత్తు నిర్వహణకు నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ.
• విపత్తు లక్షణాలు: అకస్మాత్తుగా రావడం, భారీ నష్టం, సాధారణ జీవనం స్తంభించడం, బయటి సహాయం అవసరం కావడం.

హజార్డ్ (Hazard) అంటే ప్రాణ, ఆస్తి నష్టం కలిగించగల ఒక సంఘటన లేదా ప్రక్రియ అయ్యే అవకాశం. ఇది ఇంకా జరిగిన నష్టం కాదు, నష్టం కలిగించే సామర్థ్యం మాత్రమే.

• సహజ హజార్డ్స్ (Natural): భూకంపం, తుఫాను, వరద, కరవు, సునామీ, కొండచరియలు, అగ్నిపర్వతం.
• మానవ కారణ హజార్డ్స్ (Human-induced): అగ్ని ప్రమాదాలు, రసాయన, పారిశ్రామిక ప్రమాదాలు, యుద్ధం, ఉగ్రవాదం, తొక్కిసలాటలు, రోడ్డు, రైలు ప్రమాదాలు.
• సహజ విపత్తుల వర్గీకరణ:
  1. భౌగోళిక (Geophysical): భూకంపం, సునామీ, అగ్నిపర్వతం
  2. జల సంబంధిత (Hydrological): వరదలు, మంచు చరియలు
  3. వాతావరణ (Meteorological): తుఫానులు, ఉరుములు, వడగాలులు
  4. శీతోష్ణ (Climatological): కరవు, కార్చిచ్చు, వడగాలి
  5. జీవ సంబంధిత (Biological): అంటువ్యాధులు, మహమ్మారులు
• ఆకస్మిక – నెమ్మదిగా వచ్చేవి: భూకంపం, వరద ఆకస్మికంగా (Sudden onset) వస్తాయి. కరవు నెమ్మదిగా (Slow onset) ఏర్పడుతుంది.
• ఉమ్మడి ప్రమాదాలు: భూకంపం తర్వాత సునామీ, అగ్ని ప్రమాదం వంటివి రావడం – దీన్ని సంయుక్త లేదా సెకండరీ హజార్డ్ అంటారు.

దుర్బలత్వం (Vulnerability) అంటే ఒక హజార్డ్ వల్ల ఎంత సులభంగా నష్టపోతామో చెప్పే స్థితి. బలహీనంగా కట్టిన ఇళ్లు, పేదరికం, అవగాహన లేకపోవడం – ఇవన్నీ దుర్బలత్వాన్ని పెంచుతాయి.

• భౌతిక దుర్బలత్వం (Physical): బలహీన నిర్మాణాలు, నదీ తీరంలో, సముద్ర తీరంలో, వాలు ప్రాంతాల్లో ఇళ్లు, సరైన భవన నిబంధనలు పాటించకపోవడం.
• సామాజిక దుర్బలత్వం (Social): పిల్లలు, వృద్ధులు, గర్భిణులు, దివ్యాంగులు, అణగారిన వర్గాలు ఎక్కువ నష్టపోతారు. విద్య, అవగాహన లోపం కూడా కారణమే.
• ఆర్థిక దుర్బలత్వం (Economic): పేదరికం, ఒకే ఆదాయ వనరుపై ఆధారపడటం, బీమా లేకపోవడం. పేదలకు విపత్తు తర్వాత కోలుకోవడం కష్టం.
• పర్యావరణ దుర్బలత్వం (Environmental): అడవుల నరికివేత, మడ అడవుల నాశనం, భూగర్భ జలాల అతిగా వినియోగం వల్ల ప్రకృతి రక్షణ తగ్గడం.
• దుర్బలత్వాన్ని పెంచే అంశాలు: జనాభా పెరుగుదల, అనియంత్రిత పట్టణీకరణ, పేదరికం, పర్యావరణ క్షీణత.
• భారతదేశ దుర్బలత్వ పటం: భవనాలు, నిర్మాణాల దుర్బలత్వం తెలిపే 'వల్నరబిలిటీ అట్లాస్ ఆఫ్ ఇండియా'ను BMTPC రూపొందించింది.

రిస్క్ (Risk) అంటే విపత్తు వల్ల జరిగే నష్టం జరిగే అవకాశం. దీన్ని హజార్డ్, దుర్బలత్వం, సామర్థ్యం కలిపి నిర్ణయిస్తాయి. విపత్తు నిర్వహణలో ఈ సూత్రం చాలా ముఖ్యం.

• రిస్క్ సూత్రం: రిస్క్ = హజార్డ్ × దుర్బలత్వం ÷ సామర్థ్యం
• హజార్డ్ లేదా దుర్బలత్వం పెరిగితే రిస్క్ పెరుగుతుంది.
• సామర్థ్యం పెరిగితే రిస్క్ తగ్గుతుంది.
• సామర్థ్యం (Capacity): విపత్తును ఎదుర్కోవడానికి ఉన్న శక్తులు, వనరులు – శిక్షణ, పరికరాలు, నిధులు, అవగాహన, సంస్థలు.
• స్థితిస్థాపకత (Resilience): విపత్తును తట్టుకుని, త్వరగా తిరిగి సాధారణ స్థితికి రాగల సామర్థ్యం.
• రిస్క్ తగ్గించే మార్గాలు: హజార్డ్‌ను తగ్గించడం (కుదిరితే), దుర్బలత్వం తగ్గించడం, సామర్థ్యం పెంచడం.
• హజార్డ్‌ను తగ్గించలేం: భూకంపం, తుఫాను రాకుండా ఆపలేము. కాబట్టి దుర్బలత్వం తగ్గించి, సామర్థ్యం పెంచడమే ప్రధాన మార్గం.
• రిస్క్ అసెస్‌మెంట్ (Risk Assessment): ఒక ప్రాంతంలో ఉన్న హజార్డ్స్, దుర్బలత్వం, సామర్థ్యాన్ని అంచనా వేయడం. ఇది ప్రణాళికలకు పునాది.
• ప్రమాద పటాలు (Hazard Mapping): ఏ ప్రాంతానికి ఏ హజార్డ్ ఎక్కువో చూపే పటాలు.

విపత్తులను కారణాన్ని బట్టి సహజ విపత్తులు, మానవ కారణ విపత్తులుగా విభజిస్తారు. పరీక్షల్లో ఏది ఏ రకమో గుర్తించే ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• సహజ విపత్తులు: భూకంపాలు, తుఫానులు, వరదలు, కరవు, సునామీ, కొండచరియలు విరిగిపడటం, వడగాలులు, పిడుగులు, కార్చిచ్చు.
• మానవ కారణ విపత్తులు:
  1. రసాయన, పారిశ్రామిక ప్రమాదాలు – ఉదా: భోపాల్ గ్యాస్ దుర్ఘటన (2–3 డిసెంబర్ 1984, యూనియన్ కార్బైడ్ ఫ్యాక్టరీ, మిథైల్ ఐసోసైనేట్ వాయువు లీక్)
  2. అగ్ని ప్రమాదాలు, భవనాలు కూలడం
  3. రోడ్డు, రైలు, విమాన ప్రమాదాలు
  4. అణు, రేడియోధార్మిక ప్రమాదాలు
  5. తొక్కిసలాటలు, ఉగ్రవాదం, యుద్ధం
• సహజంగా కనిపించే మానవ ప్రభావం:
  1. అడవుల నరికివేత వల్ల కొండచరియలు, వరదలు పెరగడం
  2. పర్యావరణ మార్పు వల్ల విపరీత వాతావరణ ఘటనలు పెరగడం.
• భారత్‌లో హజార్డ్స్: భూకంపాలు, వరదలు, కరవు, తుఫానులు, సునామీ, కొండచరియలు, కార్చిచ్చు – అన్నీ వచ్చే అవకాశమున్న దేశం.
• భారత దుర్బలత్వం (సుమారు గణాంకాలు):
  1. భూభాగంలో సుమారు 59% భూకంప ప్రభావిత ప్రాంతం
  2. సుమారు 12% భూమి వరద ముప్పు గలది
  3. సుమారు 68% సాగు భూమి కరవు ముప్పు గలది
  4. 7,516 కి.మీ. తీరంలో సుమారు 5,700 కి.మీ. తుఫాను, సునామీ ముప్పు గలది

విపత్తుల నష్టాన్ని తగ్గించడానికి ఐక్యరాజ్యసమితి ఆధ్వర్యంలో అనేక అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలు, కార్యక్రమాలు వచ్చాయి. వీటి సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• IDNDR (1990–1999): అంతర్జాతీయ విపత్తు తగ్గింపు దశాబ్దం (International Decade for Natural Disaster Reduction).
• యోకోహామా వ్యూహం (1994): ప్రకృతి విపత్తుల నివారణ, సంసిద్ధత, తగ్గింపుపై మొదటి ప్రధాన మార్గదర్శకాలు (జపాన్‌లోని యోకోహామాలో).
• హ్యోగో కార్యాచరణ ఫ్రేమ్‌వర్క్ (2005–2015): హ్యోగో (కోబె), జపాన్‌లో 2005లో ఆమోదించారు. విపత్తులను తట్టుకునే సమాజాల నిర్మాణం లక్ష్యం.
• సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ (2015–2030): జపాన్‌లోని సెండాయ్‌లో మార్చి 2015లో ఆమోదం. హ్యోగో ఫ్రేమ్‌వర్క్ స్థానంలో వచ్చింది.
• నాలుగు ప్రాధాన్యతలు, ఏడు లక్ష్యాలు ఉన్నాయి.
• విపత్తు రిస్క్ అర్థం చేసుకోవడం, పాలన బలోపేతం, పెట్టుబడులు, మెరుగైన పునర్నిర్మాణం (Build Back Better) ముఖ్యాంశాలు.
• అంతర్జాతీయ విపత్తు తగ్గింపు దినం: ప్రతి సంవత్సరం అక్టోబర్ 13.
• UNDRR: ఐక్యరాజ్యసమితి విపత్తు రిస్క్ తగ్గింపు కార్యాలయం (UN Office for Disaster Risk Reduction), జెనీవా కేంద్రం.
• భారత్ చర్యలు: విపత్తు నిర్వహణ చట్టం 2005, NDMA ఏర్పాటు, జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ ప్రణాళిక సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్‌కు అనుగుణంగా రూపొందించారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా యోకోహామా – 1994, హ్యోగో – 2005, సెండాయ్ – 2015. ప్రతి ఒక్కటి సుమారు పదేళ్ల తేడాతో వచ్చాయి.