ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ పదవుల నియామకాలు (Constitutional Appointments)

మన రాజ్యాంగంలో ముఖ్యమైన పదవులకు ఎవరు నియామకం చేస్తారు, ఎంత కాలం పదవిలో ఉంటారు అనే అంశాలు ఉంటాయి. పరీక్షల్లో 'ఎవరు నియమిస్తారు?' అనే ప్రశ్నలు చాలా తరచుగా వస్తాయి.

• రాష్ట్రపతి నియమించేవారు:
  1. ప్రధానమంత్రి (ఆర్టికల్ 75) – మిగతా మంత్రులను ప్రధాని సలహా మేరకు
  2. సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు (ఆర్టికల్ 124, 217)
  3. రాష్ట్ర గవర్నర్లు (ఆర్టికల్ 155)
  4. భారత అటార్నీ జనరల్ (ఆర్టికల్ 76)
  5. కాగ్ (CAG) (ఆర్టికల్ 148)
  6. ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్, ఎన్నికల కమిషనర్లు (ఆర్టికల్ 324)
  7. UPSC చైర్మన్, సభ్యులు (ఆర్టికల్ 316)
  8. ఆర్థిక సంఘం చైర్మన్, సభ్యులు (ఆర్టికల్ 280)
• గవర్నర్ నియమించేవారు: రాష్ట్ర అడ్వకేట్ జనరల్ (ఆర్టికల్ 165), రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ సభ్యులు, రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ (ఆర్టికల్ 243K).
• ఎన్నికయ్యేవారు (నియమించేవారు కాదు): రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, లోక్‌సభ స్పీకర్, రాజ్యసభ డిప్యూటీ చైర్మన్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా కేంద్ర స్థాయి పదవులన్నింటినీ రాష్ట్రపతి, రాష్ట్ర స్థాయి పదవులన్నింటినీ గవర్నర్ నియమిస్తారు. అయితే రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, స్పీకర్ ఎన్నిక ద్వారా వస్తారు.

ప్రధానమంత్రి, అటార్నీ జనరల్ కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థలో కీలక పదవులు. రెండింటినీ రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు కానీ నియామక విధానం భిన్నంగా ఉంటుంది.

• ప్రధానమంత్రి (Prime Minister) – ఆర్టికల్ 75:
• రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు
• సాధారణంగా లోక్‌సభలో మెజారిటీ పార్టీ నాయకుడిని.
• ఇతర మంత్రులను ప్రధాని సలహా మేరకు రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• పార్లమెంటు సభ్యుడు కాని వ్యక్తి కూడా మంత్రి కావచ్చు, కానీ ఆరు నెలల్లో ఏదో ఒక సభ సభ్యుడు కావాలి (ఆర్టికల్ 75(5)).
• మంత్రి మండలి లోక్‌సభకు సమష్టి బాధ్యత వహిస్తుంది (ఆర్టికల్ 75(3)).
• అటార్నీ జనరల్ (Attorney General) – ఆర్టికల్ 76:
• భారత ప్రభుత్వ అత్యున్నత న్యాయ సలహాదారు.
• అర్హత: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి కావడానికి అర్హత ఉన్న వ్యక్తి.
• రాష్ట్రపతి ఇష్టమున్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు
• నిర్ణీత పదవీకాలం లేదు.
• పార్లమెంటు సభల్లో మాట్లాడే హక్కు (ఆర్టికల్ 88) ఉంది కానీ ఓటు హక్కు లేదు.
• తొలి అటార్నీ జనరల్: ఎం.సి. సెతల్వాడ్.
• సొలిసిటర్ జనరల్:
  1. అటార్నీ జనరల్‌కు సహాయకుడు
  2. ఇది రాజ్యాంగ పదవి కాదు.
• రాష్ట్ర స్థాయి:
  1. అడ్వకేట్ జనరల్ (ఆర్టికల్ 165) – గవర్నర్ నియమిస్తారు
  2. హైకోర్టు న్యాయమూర్తి అర్హత ఉండాలి.

న్యాయమూర్తుల నియామక విధానం పరీక్షల్లో తరచూ వచ్చే అంశం. రాజ్యాంగంలో రాష్ట్రపతి నియమిస్తారని ఉన్నా, ఆచరణలో కొలీజియం వ్యవస్థ అనుసరిస్తారు.

• సుప్రీంకోర్టు (ఆర్టికల్ 124): భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI), ఇతర న్యాయమూర్తులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• పదవీ విరమణ వయసు: 65 ఏళ్లు.
• తొలగింపు: ఆర్టికల్ 124(4) ప్రకారం పార్లమెంటు ప్రత్యేక మెజారిటీతో (మహాభియోగం).
• హైకోర్టు (ఆర్టికల్ 217): న్యాయమూర్తులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. విరమణ వయసు 62 ఏళ్లు.
• కొలీజియం వ్యవస్థ (Collegium System): మూడు 'న్యాయమూర్తుల కేసుల' ద్వారా ఏర్పడింది:
• మొదటి కేసు: ఎస్.పి. గుప్తా కేసు (1981)
• రెండో కేసు: సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్ ఆన్ రికార్డ్ అసోసియేషన్ కేసు (1993) – కొలీజియం పుట్టింది
• మూడో కేసు: ప్రెసిడెన్షియల్ రిఫరెన్స్ (1998) – సుప్రీంకోర్టు కొలీజియంలో CJI, నలుగురు సీనియర్ న్యాయమూర్తులు.
• NJAC:
  1. 99వ రాజ్యాంగ సవరణ (2014) ద్వారా జాతీయ న్యాయ నియామక కమిషన్ (NJAC) తెచ్చారు. 2015లో సుప్రీంకోర్టు దీన్ని రాజ్యాంగ విరుద్ధమని కొట్టివేసింది
  2. కొలీజియం కొనసాగింది.
• CJI నియామకం: సీనియారిటీ ఆధారంగా సుప్రీంకోర్టు సీనియర్‌మోస్ట్ న్యాయమూర్తిని CJIగా నియమించే సంప్రదాయం ఉంది.

కాగ్ (CAG) అంటే కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ ఆఫ్ ఇండియా. దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను పర్యవేక్షించే స్వతంత్ర రాజ్యాంగ అధికారి. అందుకే 'ప్రజా ధన సంరక్షకుడు (Guardian of Public Purse)' అంటారు.

• రాజ్యాంగ నిబంధన: ఆర్టికల్ 148.
• నియామకం: రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు (తన సంతకం, ముద్రతో).
• పదవీకాలం: ఆరు సంవత్సరాలు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు – ఏది ముందైతే అది.
• తొలగింపు: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే మాత్రమే తొలగించవచ్చు.
• జీతం: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి జీతంతో సమానం.
• పదవీ విరమణ తర్వాత: కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో ఏ పదవినీ చేపట్టకూడదు.
• నివేదికలు: కేంద్ర ఖాతాలపై నివేదికను రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు (ఆర్టికల్ 151). రాష్ట్రపతి దాన్ని పార్లమెంటు ముందు ఉంచుతారు. రాష్ట్ర ఖాతాల నివేదిక గవర్నర్‌కు ఇస్తారు.
• పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ (PAC): కాగ్ నివేదికలను పరిశీలించే పార్లమెంటరీ కమిటీ. కాగ్‌ను PAC 'కన్ను, చెవి, మార్గదర్శి' అంటారు.
• తొలి కాగ్: వి. నరహరి రావు (1948).

ఎన్నికల కమిషన్ (Election Commission) భారతదేశంలో ఎన్నికలు నిర్వహించే స్వతంత్ర రాజ్యాంగ సంస్థ. దీని నియామకాలు, పదవీకాలం పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• రాజ్యాంగ నిబంధన: ఆర్టికల్ 324. దీనికి ఎన్నికల నిర్వహణ, పర్యవేక్షణ అధికారం ఉంది.
• నిర్మాణం: ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC), ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లు (ECs). 1993 నుండి బహుళ సభ్యుల సంఘం (మూడు సభ్యులు).
• తొలి CEC: సుకుమార్ సేన్.
• పదవీకాలం: ఆరు సంవత్సరాలు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు – ఏది ముందైతే అది.
• తొలగింపు:
  1. CEC: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే.
  2. ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లు: CEC సిఫార్సు మేరకు మాత్రమే.
• నియామక విధానం (2023 చట్టం): 2023లో 'CEC, ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్ల (నియామకం, సేవా షరతులు, పదవీకాలం) చట్టం' చేశారు. ఇందులో ఎంపిక కమిటీలో ప్రధానమంత్రి, లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు, ప్రధాని నామినేట్ చేసిన కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి ఉంటారు. అంతకుముందు రాష్ట్రపతి కేంద్రం సలహాతో నియమించేవారు.
• రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ (ఆర్టికల్ 243K):
  1. పంచాయతీ, పురపాలక ఎన్నికల కోసం
  2. గవర్నర్ నియమిస్తారు.
• పదవీ విరమణ: పదవీ విరమణ తర్వాత ఎన్నికల కమిషనర్లకు ప్రభుత్వ పదవులు చేపట్టడంపై పరిమితులు ఉంటాయి. కమిషన్‌కు ఎన్నికల తేదీలు, షెడ్యూల్ ప్రకటించే అధికారం, ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళి (Model Code of Conduct) అమలు చేసే అధికారం ఉంది.

ఉద్యోగ నియామక సంస్థలైన UPSC, రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు, ఆర్థిక సంఘం నియామకాల్లో తేడాలు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• UPSC (ఆర్టికల్ 315–323):
  1. చైర్మన్, సభ్యులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 316).
  2. పదవీకాలం 6 సంవత్సరాలు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు – ఏది ముందైతే అది.
  3. తొలగింపు: రాష్ట్రపతి తొలగిస్తారు, అయితే దుష్ప్రవర్తనపై సుప్రీంకోర్టు విచారణ తర్వాత (ఆర్టికల్ 317).
  4. పదవీ విరమణ తర్వాత కేంద్ర/రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పదవులకు అర్హులు కారు.
• రాష్ట్ర PSC (APPSC, TGPSC):
  1. చైర్మన్, సభ్యులను గవర్నర్ నియమిస్తారు.
  2. కానీ తొలగింపు అధికారం రాష్ట్రపతికి మాత్రమే.
  3. పదవీకాలం 6 సంవత్సరాలు లేదా 62 ఏళ్ల వయసు – ఏది ముందైతే అది.
  4. వార్షిక నివేదికను గవర్నర్‌కు సమర్పిస్తారు.
• ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission, ఆర్టికల్ 280):
  1. ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు చేస్తారు. చైర్మన్‌తో పాటు నలుగురు సభ్యులు.
  2. కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య పన్నుల పంపిణీపై సిఫార్సులు చేస్తుంది.
  3. తొలి ఆర్థిక సంఘం (1951) చైర్మన్: కె.సి. నియోగి.
  4. 15వ ఆర్థిక సంఘం చైర్మన్: ఎన్.కె. సింగ్.
• వార్షిక నివేదిక:
  1. UPSC నివేదిక రాష్ట్రపతికి
  2. రాష్ట్ర PSC నివేదిక గవర్నర్‌కు సమర్పిస్తారు.
• సంయుక్త PSC:
  1. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి PSC ఏర్పాటు చేయవచ్చు (ఆర్టికల్ 315)
  2. దాని సభ్యులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రాష్ట్ర PSC: నియమించేది గవర్నర్, తొలగించేది రాష్ట్రపతి – ఇదే పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగే ట్రిక్.

గవర్నర్ రాజ్యాంగ పదవి కాగా, లోకపాల్, CVC, NHRC వంటివి చట్టబద్ధ సంస్థలు (Statutory Bodies). ఈ తేడాను పరీక్షల్లో జతపరిచే ప్రశ్నలుగా అడుగుతారు.

• గవర్నర్ (ఆర్టికల్ 153–156):
  1. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక గవర్నర్; రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 155).
  2. అర్హత: భారత పౌరుడు, 35 ఏళ్లు నిండినవారు, పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుడు కాకూడదు.
  3. పదవీకాలం 5 సంవత్సరాలు, కానీ రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంత వరకు (ఆర్టికల్ 156).
  4. ప్రమాణం: హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి చేయిస్తారు.
  5. ఒకే వ్యక్తిని రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు గవర్నర్‌గా నియమించవచ్చు (7వ సవరణ, 1956).
• లోకపాల్ (Lokpal):
  1. 2013 లోక్‌పాల్, లోకాయుక్త చట్టం ద్వారా ఏర్పడింది. చైర్‌పర్సన్‌తో పాటు గరిష్ఠంగా ఎనిమిది మంది సభ్యులు
  2. రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. తొలి లోకపాల్ చైర్‌పర్సన్: జస్టిస్ పినాకి చంద్ర ఘోష్ (2019).
• కేంద్ర విజిలెన్స్ కమిషన్ (CVC):
  1. అవినీతి నిరోధక సంస్థ
  2. 2003 చట్టం ద్వారా చట్టబద్ధ హోదా. నియామకం – ప్రధాని, హోంమంత్రి, ప్రతిపక్ష నాయకుడితో కూడిన కమిటీ సిఫార్సు మేరకు.
• జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC):
  1. 1993 చట్టం ద్వారా
  2. చైర్‌పర్సన్ సుప్రీంకోర్టు మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి అయి ఉండాలి.
• ప్రధాన సమాచార కమిషనర్ (CIC): సమాచార హక్కు చట్టం, 2005 ప్రకారం రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.