October 10, 2026 Current Affairs

బ్రిటిష్ కాలం నాటి మూడు ప్రధాన క్రిమినల్ చట్టాల స్థానంలో పార్లమెంటు 2023 డిసెంబర్‌లో మూడు కొత్త చట్టాలు ఆమోదించింది. ఇవి 1 జూలై 2024 నుండి అమల్లోకి వచ్చాయి.

• భారతీయ న్యాయ సంహిత (BNS): భారత శిక్షాస్మృతి (IPC) 1860 స్థానంలో వచ్చింది.
• ఇందులో 358 సెక్షన్లు ఉన్నాయి (IPCలో 511).
• భారతీయ నాగరిక సురక్ష సంహిత (BNSS): నేర ప్రక్రియా స్మృతి (CrPC) 1973 స్థానంలో వచ్చింది.
• ఇందులో 531 సెక్షన్లు ఉన్నాయి.
• భారతీయ సాక్ష్య అధినియం (BSA): భారతీయ సాక్ష్య చట్టం (Evidence Act) 1872 స్థానంలో వచ్చింది.
• ఇందులో 170 సెక్షన్లు ఉన్నాయి.
• కొత్త అంశాలు:
  1. సంఘటిత నేరాలు (Organised Crime), ఉగ్రవాదం (Terrorism) నిర్వచనాలు చేర్చారు.
  2. మూకదాడి (Mob Lynching) ప్రత్యేక నేరం.
  3. చిన్న నేరాలకు సామాజిక సేవ (Community Service) శిక్షగా ప్రవేశపెట్టారు.
  4. 'రాజద్రోహం (Sedition – IPC 124A)' పదం తొలగించి, దేశ సార్వభౌమత్వానికి భంగం కలిగించే చర్యలకు కొత్త నిబంధన పెట్టారు.
  5. జీరో FIR, ఎలక్ట్రానిక్ పద్ధతిలో ఫిర్యాదు (e-FIR) సౌకర్యం.
  6. ఏడేళ్లు, అంతకంటే ఎక్కువ శిక్ష పడే నేరాల్లో ఫోరెన్సిక్ బృందం సాక్ష్యాల సేకరణ తప్పనిసరి.

లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో మహిళలకు మూడో వంతు సీట్లు కేటాయించే చట్టాన్ని 2023 సెప్టెంబర్‌లో పార్లమెంటు ఆమోదించింది. దీన్ని నారీ శక్తి వందన్ అధినియం అంటారు.

• రాజ్యాంగ సవరణ: 106వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2023 (బిల్లుగా దీన్ని 128వ సవరణ బిల్లు అని పిలిచారు).
• రిజర్వేషన్: లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో మహిళలకు 33 శాతం సీట్లు.
• SC, ST వర్గాల సీట్లలో కూడా మూడో వంతు ఆ వర్గాల మహిళలకు కేటాయిస్తారు.
• ఢిల్లీ శాసనసభకూ ఇది వర్తిస్తుంది.
• చేర్చిన ఆర్టికల్స్: 330A (లోక్‌సభ), 332A (రాష్ట్ర శాసనసభలు), 334A (అమలు షరతులు).
• అమలు షరతు: జనాభా లెక్కల (Census) తర్వాత నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation) పూర్తయ్యాకే అమలు అవుతుంది.
• వ్యవధి:
  1. ప్రారంభమైన తర్వాత 15 ఏళ్లు ఉంటుంది
  2. పార్లమెంటు పొడిగించవచ్చు.
• రాజ్యసభ, శాసన మండళ్లు: రాజ్యసభకు, రాష్ట్ర శాసన మండళ్లకు ఈ రిజర్వేషన్ వర్తించదు.
• రొటేషన్: రిజర్వ్ చేసిన సీట్లు ప్రతి పునర్విభజన తర్వాత మారుతూ ఉంటాయి.

వస్తు సేవల పన్ను (Goods and Services Tax – GST) 'ఒకే దేశం – ఒకే పన్ను' అనే నినాదంతో 1 జూలై 2017న అమల్లోకి వచ్చింది. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత అతిపెద్ద పరోక్ష పన్ను సంస్కరణగా దీన్ని చెబుతారు.

• రాజ్యాంగ సవరణ: 101వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2016.
• కొత్త ఆర్టికల్స్:
  1. 246A: GSTపై చట్టం చేసే ప్రత్యేక అధికారం
  2. 269A: అంతర్రాష్ట్ర వాణిజ్యంలో GST వసూలు
  3. 279A: GST కౌన్సిల్ ఏర్పాటు
• GST కౌన్సిల్:
  1. అధ్యక్షుడు కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి
  2. రాష్ట్రాల ఆర్థిక మంత్రులు సభ్యులు. నిర్ణయాలు 3/4వ వంతు వెయిటెడ్ మెజారిటీతో జరుగుతాయి (కేంద్రానికి 1/3, రాష్ట్రాలకు 2/3 వెయిటేజీ).
• ముఖ్య చట్టాలు: CGST, SGST, IGST, UTGST, GST (రాష్ట్రాలకు పరిహారం) చట్టం.
• రాష్ట్రం లోపల అమ్మకాలపై CGST + SGST
• రాష్ట్రాల మధ్య అమ్మకాలపై IGST.
• కలిసిపోయిన పన్నులు: సేవా పన్ను, VAT, ఎక్సైజ్ సుంకం (కొన్ని), ఎంట్రీ టాక్స్ మొదలైనవి.
• GST వెలుపల:
  1. మానవ వినియోగానికి మద్యం GST పరిధిలో లేదు
  2. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులను ప్రారంభంలో చేర్చలేదు.
• పరిహారం: GST వల్ల రాష్ట్రాలకు నష్టం వస్తే 2022 జూన్ వరకు ఐదేళ్లు పరిహారం ఇచ్చారు.

గత దశాబ్దంలో ఆర్థిక వ్యవస్థను క్రమబద్ధీకరించేందుకు అనేక చట్టాలు వచ్చాయి. పరీక్షల్లో చట్టం పేరు, సంవత్సరం, ఉద్దేశం అడుగుతారు.

• దివాలా, ఆర్థిక అసమర్థత కోడ్ (Insolvency and Bankruptcy Code – IBC) 2016: కంపెనీల దివాలా సమస్యలను నిర్ణీత గడువులో పరిష్కరించేందుకు. వివాదాలను NCLT విచారిస్తుంది.
• స్థిరాస్తి (నియంత్రణ, అభివృద్ధి) చట్టం – RERA 2016:
  1. ఇళ్ల కొనుగోలుదారుల హక్కుల రక్షణ
  2. ప్రతి రాష్ట్రంలో రియల్ ఎస్టేట్ నియంత్రణ సంస్థ.
• బినామీ లావాదేవీల (నిషేధ) సవరణ చట్టం 2016: బినామీ ఆస్తుల జప్తు.
• పారిపోయిన ఆర్థిక నేరస్థుల చట్టం (Fugitive Economic Offenders Act) 2018: విదేశాలకు పారిపోయే ఆర్థిక నేరస్థుల ఆస్తుల జప్తు.
• వినియోగదారుల రక్షణ చట్టం 2019:
  1. 1986 చట్టం స్థానంలో వచ్చింది
  2. కేంద్ర వినియోగదారుల రక్షణ ప్రాధికార సంస్థ (CCPA) ఏర్పాటు.
• డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా రక్షణ చట్టం (DPDP Act) 2023:
  1. డేటా ప్రిన్సిపల్ (వ్యక్తి), డేటా ఫిడ్యూషియరీ (సంస్థ) అనే పదాలు.
  2. పర్యవేక్షణకు 'డేటా ప్రొటెక్షన్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఇండియా'.
  3. గరిష్ఠ జరిమానా రూ. 250 కోట్ల వరకు.
  4. ఆధారం: పుట్టస్వామి తీర్పు (2017) లో గోప్యతా హక్కు.
• జన్ విశ్వాస్ చట్టం 2023: అనేక చిన్న నేరాలను నేరరహితం (decriminalise) చేసింది.

ప్రజల హక్కులు, భద్రత కోసం పార్లమెంటు అనేక సామాజిక చట్టాలు చేసింది. కింది చట్టాలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• విద్యా హక్కు చట్టం (RTE) 2009:
  1. 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య
  2. 1 ఏప్రిల్ 2010 నుండి అమలు. (86వ సవరణ 2002 – ఆర్టికల్ 21A)
• జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం (NFSA) 2013: లక్షిత ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ ద్వారా సబ్సిడీ ఆహార ధాన్యాలు.
• భూసేకరణ చట్టం 2013 (RFCTLARR): భూమి కోల్పోయే వారికి న్యాయమైన పరిహారం, పునరావాసం.
• లోక్‌పాల్, లోకాయుక్త చట్టం 2013:
  1. అవినీతి నిరోధానికి
  2. లోక్‌పాల్ మొదటి అధ్యక్షుడు జస్టిస్ పినాకి చంద్ర ఘోష్ (2019).
• వికలాంగుల హక్కుల చట్టం 2016: 21 రకాల వైకల్యాలకు గుర్తింపు.
• ప్రసూతి ప్రయోజన (సవరణ) చట్టం 2017: ప్రసూతి సెలవు 26 వారాలు.
• ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తుల (హక్కుల రక్షణ) చట్టం 2019.
• ముస్లిం మహిళల (వివాహ హక్కుల రక్షణ) చట్టం 2019: ఒకేసారి మూడుసార్లు తలాక్ చెప్పడం నేరం (షయారా బానో తీర్పు 2017 తర్వాత).
• అద్దె గర్భం (నియంత్రణ) చట్టం 2021 (Surrogacy Act).
• బాల నేరస్థుల న్యాయ చట్టం 2015: తీవ్రమైన నేరాల్లో 16–18 ఏళ్ల వారిని పెద్దలుగా విచారించే అవకాశం.
• నేర చట్ట సవరణ 2013: నిర్భయ ఘటన తర్వాత జస్టిస్ జె.ఎస్. వర్మ కమిటీ సిఫార్సులతో.

2019లో పార్లమెంటు ఆమోదించిన రెండు చట్టాలు దేశవ్యాప్తంగా విస్తృత చర్చకు కారణమయ్యాయి. రెండూ పరీక్షల్లో ముఖ్యమైనవి.

• పౌరసత్వ సవరణ చట్టం (CAA) 2019:
  1. 1955 పౌరసత్వ చట్టాన్ని సవరించింది.
  2. అఫ్ఘానిస్థాన్, బంగ్లాదేశ్, పాకిస్థాన్ నుండి 31 డిసెంబర్ 2014 లోపు భారత్‌కు వచ్చిన హిందూ, సిక్కు, బౌద్ధ, జైన, పార్సీ, క్రైస్తవ మతస్థులకు పౌరసత్వం త్వరగా ఇచ్చే నిబంధన.
  3. నివాస కాల అర్హత 11 ఏళ్ల నుండి 5 ఏళ్లకు తగ్గించారు.
  4. ఈ చట్టం నియమాలను 2024లో నోటిఫై చేశారు.
• జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2019:
  1. ఆర్టికల్ 370 ప్రత్యేక హోదా రద్దు (ఆగస్టు 2019).
  2. జమ్మూ కాశ్మీర్ శాసనసభతో కూడిన కేంద్రపాలిత ప్రాంతం; లడఖ్ శాసనసభ లేని కేంద్రపాలిత ప్రాంతం.
  3. 31 అక్టోబర్ 2019 నుండి అమలు.
  4. ఇది అమలైన తర్వాత దేశంలో 28 రాష్ట్రాలు, 9 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఉండేవి. తర్వాత దాద్రా & నగర్ హవేలీ, డామన్ & డయ్యూ కలిపి 8 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలయ్యాయి.
• సుప్రీంకోర్టు: 2023 డిసెంబర్‌లో ఆర్టికల్ 370 రద్దును సమర్థించింది.

వ్యవసాయం, కార్మిక రంగాల్లో సంస్కరణల కోసం తెచ్చిన చట్టాలు చాలా చర్చనీయాంశమయ్యాయి. వాటి ప్రధాన అంశాలు పరీక్షలకు ముఖ్యం.

• మూడు వ్యవసాయ చట్టాలు (2020):
  1. రైతుల ఉత్పత్తుల వాణిజ్యం, ప్రోత్సాహ చట్టం
  2. ధర హామీ, వ్యవసాయ సేవల ఒప్పంద చట్టం (కాంట్రాక్ట్ ఫార్మింగ్)
  3. నిత్యావసర వస్తువుల (సవరణ) చట్టం
• రైతుల ఆందోళన: ముఖ్యంగా పంజాబ్, హర్యానా రైతులు ఢిల్లీ సరిహద్దుల్లో చేసిన ఆందోళన తర్వాత, ప్రధానమంత్రి 19 నవంబర్ 2021న వీటిని రద్దు చేస్తామని ప్రకటించారు.
• రద్దు: వ్యవసాయ చట్టాల రద్దు చట్టం 2021 (Farm Laws Repeal Act) ద్వారా మూడు చట్టాలు రద్దయ్యాయి.
• నాలుగు లేబర్ కోడ్లు: 29 పాత కార్మిక చట్టాలను నాలుగు కోడ్లుగా కలిపారు.
• వేతనాల కోడ్ 2019
• పారిశ్రామిక సంబంధాల కోడ్ 2020
• సామాజిక భద్రతా కోడ్ 2020
• వృత్తిపరమైన భద్రత, ఆరోగ్యం, పని పరిస్థితుల కోడ్ 2020
• గిగ్ వర్కర్లు: సామాజిక భద్రతా కోడ్‌లో గిగ్, ప్లాట్‌ఫాం కార్మికులకు మొదటిసారి గుర్తింపు.
• సుప్రీంకోర్టు జోక్యం: 2021 జనవరిలో సుప్రీంకోర్టు మూడు వ్యవసాయ చట్టాల అమలుపై స్టే ఇచ్చి, నిపుణుల కమిటీని నియమించింది.
• కనీస మద్దతు ధర (MSP):
  1. ఆందోళనలో ప్రధాన డిమాండ్ MSPకు చట్టబద్ధ హామీ. MSPని ప్రభుత్వం ప్రకటిస్తుంది
  2. ఈ ధరల సిఫార్సు వ్యవసాయ ఖర్చులు, ధరల కమిషన్ (CACP) చేస్తుంది.

కొత్త చట్టాల వార్తలు అర్థం కావాలంటే బిల్లు చట్టంగా మారే ప్రక్రియ తెలియాలి. ఈ ప్రక్రియ రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్స్ 107–111లో ఉంది.

• బిల్లుల రకాలు:
  1. సాధారణ బిల్లు (Ordinary Bill)
  2. ధన బిల్లు (Money Bill) – ఆర్టికల్ 110; లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెడతారు; ధన బిల్లు అవునా కాదా అని స్పీకర్ నిర్ణయిస్తారు.
  3. ఆర్థిక బిల్లు (Financial Bill)
  4. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు – ఆర్టికల్ 368
• రాజ్యసభ పాత్ర:
  1. ధన బిల్లును రాజ్యసభ 14 రోజుల్లో సిఫార్సులతో తిరిగి పంపాలి
  2. వాటిని లోక్‌సభ అంగీకరించాల్సిన అవసరం లేదు.
• ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం:
  1. ఆర్టికల్ 108
  2. సాధారణ బిల్లులపై ప్రతిష్టంభన వస్తే మాత్రమే. ధన బిల్లు, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుకు వర్తించదు. సంయుక్త సమావేశం జరిగిన సందర్భాలు 3: వరకట్న నిషేధ బిల్లు 1961, బ్యాంకింగ్ సర్వీస్ కమిషన్ బిల్లు 1978, పోటా బిల్లు 2002.
• రాష్ట్రపతి ఆమోదం: ఆర్టికల్ 111.
• ఆర్డినెన్స్:
  1. ఆర్టికల్ 123
  2. పార్లమెంటు సమావేశాల్లో లేనప్పుడు రాష్ట్రపతి జారీ చేస్తారు
  3. పార్లమెంటు తిరిగి సమావేశమైన 6 వారాల్లో ఆమోదం పొందాలి.
• స్థాయీ సంఘాలు: బిల్లులను లోతుగా పరిశీలించేందుకు శాఖా సంబంధిత స్థాయీ సంఘాలు (24), సెలెక్ట్ కమిటీలు, సంయుక్త కమిటీలు (JPC).

రాజ్యాంగాన్ని సవరించే విధానం ఆర్టికల్ 368లో ఉంది (భాగం XX). భారత రాజ్యాంగం కొంత కఠినం, కొంత సరళం కలిసిన 'సమన్వయ' రాజ్యాంగం.

• మూడు పద్ధతులు:
  1. సాధారణ మెజారిటీతో: కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు (ఆర్టికల్ 2, 3), రాష్ట్ర శాసన మండలి రద్దు/ఏర్పాటు, ఐదవ, ఆరవ షెడ్యూళ్లు వంటివి. ఇవి సాంకేతికంగా ఆర్టికల్ 368 సవరణలు కావు.
  2. ప్రత్యేక మెజారిటీతో: ఉభయ సభల్లో హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల 2/3వ వంతు + సభ మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీ. మౌలిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు ఈ పద్ధతిలో సవరిస్తారు.
  3. ప్రత్యేక మెజారిటీ + సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం (ratification): సమాఖ్య స్వభావానికి సంబంధించిన అంశాలు – రాష్ట్రపతి ఎన్నిక, కేంద్ర-రాష్ట్ర అధికారాల పంపిణీ, సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులు, రాజ్యాంగ సవరణ విధానం, పార్లమెంటులో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం.
• బిల్లు ప్రారంభం: సవరణ బిల్లును పార్లమెంటులోని ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు. రాష్ట్ర శాసనసభల్లో ప్రారంభించలేరు.
• రాష్ట్రపతి: సవరణ బిల్లుకు తప్పనిసరిగా ఆమోదం ఇవ్వాలి (24వ సవరణ 1971). తిప్పి పంపే అధికారం లేదు.
• సంయుక్త సమావేశం లేదు: సవరణ బిల్లుపై ప్రతిష్టంభన వస్తే ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం ఉండదు.
• మొదటి సవరణ: 1951 – తొమ్మిదో షెడ్యూల్ చేర్పు, భావప్రకటన స్వేచ్ఛపై సహేతుక ఆంక్షలు.

ఇప్పటి వరకు వందకు పైగా రాజ్యాంగ సవరణలు జరిగాయి. ప్రతి పరీక్షలో 'ఏ సవరణ ఏమి చేసింది?' అనే ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• 1వ సవరణ (1951):
  1. 9వ షెడ్యూల్ చేర్పు
  2. భూసంస్కరణ చట్టాలకు రక్షణ.
• 7వ సవరణ (1956):
  1. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ
  2. A, B, C, D రాష్ట్రాల వర్గీకరణ రద్దు
  3. రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు.
• 24వ సవరణ (1971): పార్లమెంటుకు ప్రాథమిక హక్కులతో సహా రాజ్యాంగాన్ని సవరించే అధికారం.
• 42వ సవరణ (1976):
  1. 'మినీ రాజ్యాంగం'
  2. ప్రవేశికలో సామ్యవాద, లౌకిక, సమగ్రత పదాలు
  3. ప్రాథమిక విధులు (ఆర్టికల్ 51A – మొదట 10).
• 44వ సవరణ (1978):
  1. ఆస్తి హక్కు ప్రాథమిక హక్కుల నుండి తొలగింపు (ఆర్టికల్ 300A గా చట్టబద్ధ హక్కు)
  2. అత్యవసర పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 20, 21 హక్కులు రద్దు చేయలేరు.
• 52వ సవరణ (1985):
  1. పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం
  2. 10వ షెడ్యూల్.
• 61వ సవరణ (1989): ఓటింగ్ వయసు 21 నుండి 18 ఏళ్లకు.
• 69వ సవరణ (1991):
  1. ఢిల్లీకి జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం హోదా
  2. ఆర్టికల్ 239AA.
• 73వ, 74వ సవరణలు (1992): పంచాయతీరాజ్ (భాగం IX, 11వ షెడ్యూల్), పురపాలక సంస్థలు (భాగం IXA, 12వ షెడ్యూల్).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 42 = మినీ రాజ్యాంగం, 44 = ఆస్తి హక్కు తొలగింపు, 52 = ఫిరాయింపులు, 61 = ఓటు వయసు 18, 73 = పంచాయతీ, 74 = పురపాలిక.

గత పాతికేళ్లలో జరిగిన సవరణలు కరెంట్ అఫైర్స్, పాలిటీ రెండింటిలోనూ తరచూ అడుగుతారు.

• 86వ సవరణ (2002):
  1. విద్యా హక్కు – ఆర్టికల్ 21A (6–14 ఏళ్లు)
  2. ఆర్టికల్ 51Aలో (k) ప్రాథమిక విధి.
• 91వ సవరణ (2003):
  1. కేంద్ర, రాష్ట్ర మంత్రిమండళ్ల పరిమాణంపై పరిమితి (లోక్‌సభ/శాసనసభ సభ్యుల్లో 15%)
  2. ఫిరాయింపు చట్టంలో మార్పులు.
• 97వ సవరణ (2011):
  1. సహకార సంఘాలకు రాజ్యాంగ హోదా
  2. ఆర్టికల్ 19(1)(c)
  3. భాగం IXB.
• 99వ సవరణ (2014):
  1. జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్ (NJAC)
  2. 2015లో సుప్రీంకోర్టు రద్దు చేసింది.
• 101వ సవరణ (2016): GST.
• 102వ సవరణ (2018): జాతీయ వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ (NCBC)కు రాజ్యాంగ హోదా – ఆర్టికల్ 338B.
• 103వ సవరణ (2019): ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు (EWS) 10% రిజర్వేషన్ – ఆర్టికల్స్ 15(6), 16(6).
• 104వ సవరణ (2019):
  1. లోక్‌సభ, శాసనసభల్లో SC, ST రిజర్వేషన్ మరో 10 ఏళ్లు (2030 వరకు)
  2. ఆంగ్లో-ఇండియన్ సభ్యుల నామినేషన్ రద్దు.
• 105వ సవరణ (2021): సామాజిక, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతుల జాబితా తయారు చేసే అధికారం రాష్ట్రాలకు.
• 106వ సవరణ (2023): మహిళలకు 33% రిజర్వేషన్ (నారీ శక్తి వందన్).

పార్లమెంటు సవరణ అధికారం ఎంతవరకు ఉందనే ప్రశ్నపై సుప్రీంకోర్టు కాలక్రమంలో తీర్పులు ఇచ్చింది. వాటి క్రమం, సంవత్సరాలు పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• శంకరి ప్రసాద్ (1951), సజ్జన్ సింగ్ (1965): పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులను కూడా సవరించవచ్చని చెప్పాయి.
• గోలక్‌నాథ్ కేసు (1967): ప్రాథమిక హక్కులను పార్లమెంటు సవరించలేదని చెప్పింది.
• 24వ సవరణ (1971): గోలక్‌నాథ్ తీర్పును అధిగమించేందుకు పార్లమెంటు తెచ్చింది.
• కేశవానంద భారతి కేసు (1973): 13 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం, 7:6 మెజారిటీతో 'మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతం (Basic Structure)' ప్రతిపాదించింది.
• పార్లమెంటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించవచ్చు కానీ దాని మౌలిక స్వరూపాన్ని మార్చలేదు.
• ఇందిరా గాంధీ v. రాజ్ నారాయణ్ (1975):
  1. ఎన్నికల వివాదాలపై న్యాయసమీక్ష
  2. ప్రజాస్వామ్యం మౌలిక లక్షణం.
• మినర్వా మిల్స్ (1980):
  1. 42వ సవరణలోని కొన్ని నిబంధనలు కొట్టివేసింది
  2. ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సమతుల్యత మౌలిక లక్షణం.
• ఎస్.ఆర్. బొమ్మై (1994): లౌకికవాదం, సమాఖ్య వ్యవస్థ మౌలిక లక్షణాలు.
• ఐ.ఆర్. కోయెల్హో (2007): 9వ షెడ్యూల్‌లో 24 ఏప్రిల్ 1973 తర్వాత చేర్చిన చట్టాలు కూడా న్యాయసమీక్షకు లోబడతాయి.

ఆర్టికల్ 21 పరిధి, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ, గోప్యత వంటి అంశాల్లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు పౌరుల హక్కులను విస్తృతం చేశాయి.

• ఎ.కె. గోపాలన్ v. మద్రాసు (1950): ఆర్టికల్ 21లో 'చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతి' అర్థాన్ని ఇరుకుగా చెప్పింది.
• మేనకా గాంధీ v. భారత యూనియన్ (1978):
  1. ఆర్టికల్ 21 పరిధి విస్తరించింది
  2. ప్రక్రియ న్యాయంగా, సహేతుకంగా ఉండాలి.
• ఓల్గా టెల్లిస్ (1985): జీవనోపాధి హక్కు ఆర్టికల్ 21లో భాగం.
• విశాఖ v. రాజస్థాన్ (1997): పని ప్రదేశాల్లో లైంగిక వేధింపుల నివారణకు మార్గదర్శకాలు.
• శ్రేయా సింఘాల్ (2015):
  1. IT చట్టంలోని సెక్షన్ 66A రద్దు
  2. భావప్రకటన స్వేచ్ఛకు రక్షణ.
• కె.ఎస్. పుట్టస్వామి (2017):
  1. గోప్యత (Privacy) ప్రాథమిక హక్కు
  2. 9 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం.
• షయారా బానో (2017): ఒకేసారి మూడు తలాక్ చెల్లవని తీర్పు (3:2).
• నవతేజ్ సింగ్ జోహార్ (2018): IPC సెక్షన్ 377లో పెద్దల పరస్పర అంగీకార సంబంధాలను నేరంగా పరిగణించడం రద్దు.
• జోసెఫ్ షైన్ (2018): వ్యభిచార నేరం (IPC 497) రద్దు.
• ఆధార్ తీర్పు (2018): ఆధార్ చెల్లుబాటును షరతులతో సమర్థించింది.
• కామన్ కాజ్ (2018): గౌరవప్రదంగా మరణించే హక్కు (నిష్క్రియ అనాయాస మరణం) ఆర్టికల్ 21లో భాగం.

రిజర్వేషన్ల పరిమితి, క్రీమీలేయర్, ఆర్థిక ప్రమాణాలపై సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు పరీక్షల్లో ముఖ్యమైనవి.

• చంపకం దొరైరాజన్ (1951):
  1. కమ్యూనల్ ఆర్డర్ రద్దుకు దారితీసింది
  2. దీనికి స్పందనగా 1వ సవరణ (1951)తో ఆర్టికల్ 15(4) చేర్చారు.
• ఇందిరా సాహ్నీ v. భారత యూనియన్ (1992, మండల్ కేసు):
  1. OBC లకు 27% రిజర్వేషన్ చెల్లుబాటు.
  2. మొత్తం రిజర్వేషన్లు 50% మించకూడదు.
  3. OBCలలో 'క్రీమీలేయర్'ను మినహాయించాలి.
  4. ప్రమోషన్లలో రిజర్వేషన్ ఉండదు (తర్వాత 77వ సవరణ 1995తో ఆర్టికల్ 16(4A) చేర్చారు).
• ఎం. నాగరాజ్ (2006): ప్రమోషన్లలో రిజర్వేషన్‌కు షరతులు (వెనుకబాటుతనం, సరిపోని ప్రాతినిధ్యం, సామర్థ్యం).
• అశోక్ కుమార్ ఠాకూర్ (2008):
  1. కేంద్ర విద్యా సంస్థల్లో OBC 27% రిజర్వేషన్ సమర్థన
  2. క్రీమీలేయర్ మినహాయింపు.
• జైశ్రీ పాటిల్ (2021):
  1. మరాఠా రిజర్వేషన్ రద్దు
  2. 50% పరిమితి కొనసాగింది.
• జనహిత్ అభియాన్ (2022 నవంబర్): 103వ సవరణ (EWS 10%) చెల్లుబాటు 3:2 మెజారిటీతో సమర్థించింది.
• SC, ST ఉప-వర్గీకరణ (2024 ఆగస్టు): SC, ST జాబితాల్లో ఉప-వర్గీకరణకు రాష్ట్రాలకు అవకాశం ఉందని ఏడుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం తీర్పు చెప్పింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'ఇందిరా సాహ్నీ' అంటే 50% పరిమితి + క్రీమీలేయర్ – ఈ రెండే పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతారు.

కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు, ఎన్నికల సంస్కరణలు, న్యాయ నియామకాలపై సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు పాలన భాగంలో ముఖ్యం.

• ఎస్.ఆర్. బొమ్మై (1994):
  1. ఆర్టికల్ 356 (రాష్ట్రపతి పాలన) న్యాయసమీక్షకు లోబడుతుంది
  2. మెజారిటీ నిరూపణ సభలోనే జరగాలి.
• కిహోటో హొలోహాన్ (1992): ఫిరాయింపు నిరోధక చట్టం (10వ షెడ్యూల్) చెల్లుబాటు.
• పీపుల్స్ యూనియన్ ఫర్ సివిల్ లిబర్టీస్ (2013): 'పైవారెవరూ కాదు (NOTA)' ఎంపిక కల్పించాలని ఆదేశం.
• లిలీ థామస్ (2013): రెండేళ్లు, అంతకంటే ఎక్కువ శిక్ష పడిన ప్రజాప్రతినిధి వెంటనే అనర్హుడు.
• ఎలక్టోరల్ బాండ్ల తీర్పు (2024 ఫిబ్రవరి): ఎలక్టోరల్ బాండ్ల పథకం రాజ్యాంగ విరుద్ధమని సుప్రీంకోర్టు రద్దు చేసింది.
• ప్రకాశ్ సింగ్ (2006): పోలీసు సంస్కరణలకు మార్గదర్శకాలు.
• వినీత్ నారాయణ్ (1997): CBI, CVC స్వతంత్రతకు సంబంధించిన ఆదేశాలు.
• ఢిల్లీ ప్రభుత్వం v. కేంద్రం (2018, 2023):
  1. 2018లో లెఫ్ట్‌నెంట్ గవర్నర్ అధికారాల పరిమితి
  2. 2023లో సేవల (Services) పై ఢిల్లీ ప్రభుత్వానికి అధికారం.
• ఆర్టికల్ 370 తీర్పు (2023 డిసెంబర్): ఆర్టికల్ 370 రద్దు చెల్లుబాటు.
• న్యాయమూర్తుల కేసులు: మొదటి (1981), రెండవ (1993 – కొలీజియం వ్యవస్థ), మూడవ (1998 – ఐదుగురు సభ్యుల కొలీజియం), నాల్గవ (2015 – NJAC రద్దు).

కోర్టు తీర్పుల పేర్లు గుర్తుపెట్టుకునేటప్పుడు ఆ తీర్పుల వెనుక ఉన్న న్యాయసూత్రాలు కూడా తెలుసుకోవాలి.

• న్యాయసమీక్ష (Judicial Review):
  1. చట్టాలు రాజ్యాంగానికి లోబడి ఉన్నాయో లేదో కోర్టు పరిశీలించే అధికారం
  2. ఆర్టికల్ 13 ఆధారం.
• రిట్లు: సుప్రీంకోర్టు (ఆర్టికల్ 32), హైకోర్టులు (ఆర్టికల్ 226) జారీ చేస్తాయి.
• హెబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, సెర్షియోరారి, కో-వారంటో
• ఆర్టికల్ 32 ను డాక్టర్ అంబేడ్కర్ 'రాజ్యాంగానికి హృదయం, ఆత్మ' అన్నారు.
• ప్రజాప్రయోజన వ్యాజ్యం (PIL): మొదట హుస్సేనారా ఖాతూన్ కేసు (1979, బీహార్ జైళ్లలోని అండర్ ట్రయల్ ఖైదీలు)తో ప్రారంభమైంది. జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి, జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణయ్యర్ దీనికి మార్గదర్శకులు.
• ఎస్.పి. గుప్తా కేసు (1981):
  1. ఇది మొదటి న్యాయమూర్తుల కేసు
  2. PIL లో 'లోకస్ స్టాండీ' (వ్యాజ్యం వేసే అర్హత) విస్తరణ.
• ప్రత్యేక సూత్రాలు:
  1. 'అరుదైన వాటిలో అరుదైనది (Rarest of Rare)': మరణశిక్షపై బచన్ సింగ్ కేసు (1980).
  2. 'కాలుష్యం చేసినవారే చెల్లించాలి (Polluter Pays)', 'ముందు జాగ్రత్త సూత్రం (Precautionary Principle)': వెల్లూరు సిటిజన్స్ కేసు (1996).
  3. 'గ్రహణ సూత్రం (Doctrine of Eclipse)': రాజ్యాంగానికి ముందున్న చట్టాల్లోని హక్కులకు విరుద్ధమైన భాగం నిద్రావస్థలో ఉంటుంది.
  4. 'సారాంశ సూత్రం (Pith and Substance)': చట్టం అసలు ఉద్దేశం ఏ జాబితాకు సంబంధించిందో చూడటం.

రహదారులు దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు రక్తనాళాల వంటివి. జాతీయ రహదారుల అభివృద్ధికి కేంద్రం చేపట్టిన ప్రధాన కార్యక్రమాలు పరీక్షలకు ముఖ్యం.

• NHAI (జాతీయ రహదారుల ప్రాధికార సంస్థ):
  1. NHAI చట్టం 1988 ప్రకారం ఏర్పడింది
  2. 1995 నుండి పూర్తిస్థాయిలో పనిచేస్తోంది.
• జాతీయ రహదారుల అభివృద్ధి ప్రాజెక్టు (NHDP): 1990ల చివర్లో వాజపేయి ప్రభుత్వ కాలంలో ప్రారంభం.
• స్వర్ణ చతుర్భుజి (Golden Quadrilateral): ఢిల్లీ – ముంబై – చెన్నై – కోల్‌కతా నగరాలను కలిపే 4/6 లేన్ల రహదారి.
• ఉత్తర-దక్షిణ, తూర్పు-పశ్చిమ కారిడార్లు:
  1. శ్రీనగర్ – కన్యాకుమారి
  2. సిల్చార్ – పోర్‌బందర్.
• భారత్‌మాల పరియోజన (2017): ఆర్థిక కారిడార్లు, సరిహద్దు రహదారులు, తీర రహదారులు, భక్తి ప్రదేశాలకు అనుసంధానం.
• ప్రధానమంత్రి గ్రామ సడక్ యోజన (PMGSY) – 2000: గ్రామాలకు అన్ని కాలాల్లో ఉపయోగపడే రహదారులు.
• ఎక్స్‌ప్రెస్‌వేలు: దేశంలో మొదటి ప్రవేశ నియంత్రిత (access-controlled) ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే ముంబై – పుణె ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే (2002).
• ఫాస్టాగ్ (FASTag): టోల్ ప్లాజాల వద్ద RFID ద్వారా ఎలక్ట్రానిక్ చెల్లింపు.
• రోడ్ల విభాగాలు: జాతీయ రహదారులు (కేంద్రం), రాష్ట్ర రహదారులు (రాష్ట్రం), జిల్లా రహదారులు, గ్రామీణ రహదారులు.

భారతీయ రైల్వేలు ఆసియాలోని అతిపెద్ద రైల్వే నెట్‌వర్క్‌లలో ఒకటి. ఆధునికీకరణలో భాగంగా ఇటీవల అనేక ప్రాజెక్టులు చేపట్టారు.

• మొదటి రైలు: 1853లో ముంబై (బోరీబందర్) – థానే మధ్య నడిచింది.
• రైల్వే బడ్జెట్: 2017 నుండి సాధారణ బడ్జెట్‌లో కలిపారు.
• ప్రత్యేక సరుకు రవాణా కారిడార్లు (Dedicated Freight Corridors – DFC):
  1. తూర్పు కారిడార్: లూధియానా (పంజాబ్) – దంకుని (పశ్చిమ బెంగాల్)
  2. పశ్చిమ కారిడార్: దాద్రీ (ఉత్తరప్రదేశ్) – జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ పోర్ట్ (JNPT, ముంబై)
• వందే భారత్ ఎక్స్‌ప్రెస్:
  1. స్వదేశీ సెమీ-హై-స్పీడ్ రైలు
  2. మొదటిది 2019 ఫిబ్రవరిలో ఢిల్లీ – వారణాసి మధ్య నడిచింది. దీన్ని చెన్నై ఇంటిగ్రల్ కోచ్ ఫ్యాక్టరీ (ICF) తయారు చేసింది
  3. మొదట 'ట్రైన్ 18' అనేవారు.
• ముంబై – అహ్మదాబాద్ బుల్లెట్ రైలు:
  1. జపాన్ సహకారం (JICA రుణం), షింకన్సెన్ సాంకేతికత
  2. నిర్వహణ సంస్థ నేషనల్ హై స్పీడ్ రైల్ కార్పొరేషన్ (NHSRCL).
• కవచ్ (Kavach): స్వదేశీ రైలు ఢీకొనకుండా నిరోధించే వ్యవస్థ (Automatic Train Protection).
• రైల్వే జోన్లు: 2019లో విశాఖపట్నం కేంద్రంగా 'సౌత్ కోస్ట్ రైల్వే' జోన్‌ను ప్రకటించారు – ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ముఖ్యమైన అంశం.
• చీనాబ్ వంతెన: జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో ఉన్న ఈ రైలు వంతెన ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన రైల్వే వంతెనల్లో ఒకటి.

భారతదేశానికి సుమారు 7,500 కి.మీ.కు పైగా తీరరేఖ ఉంది. ఓడరేవులు, జలమార్గాల అభివృద్ధి కోసం సాగరమాల, విమానయాన అనుసంధానానికి ఉడాన్ పథకాలు ప్రారంభమయ్యాయి.

• సాగరమాల (2015):
  1. ఓడరేవుల ఆధారిత అభివృద్ధి
  2. ఓడరేవుల ఆధునికీకరణ, తీర ఆర్థిక మండళ్లు, ఓడరేవులకు రహదారి-రైలు అనుసంధానం.
• జాతీయ జలమార్గాల చట్టం 2016: 111 జలమార్గాలను జాతీయ జలమార్గాలుగా ప్రకటించింది.
• NW-1: గంగ నది – హల్దియా నుండి ప్రయాగ్‌రాజ్ (అలహాబాద్) వరకు
• NW-2: బ్రహ్మపుత్ర – ధుబ్రి నుండి సాదియా వరకు
• NW-3: పశ్చిమ తీర కాలువ (కేరళ) – కొట్టాపురం నుండి కొల్లం వరకు
• ప్రధాన ఓడరేవులు:
  1. కేంద్రం పరిధిలో ఉంటాయి
  2. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ పోర్ట్ (JNPT, ముంబై) అతిపెద్ద కంటైనర్ ఓడరేవు. విశాఖపట్నం, చెన్నై, కాండ్లా, పారాదీప్ మొదలైనవి ప్రధాన ఓడరేవులు.
• ఉడాన్ (UDAN) – 2016:
  1. 'ఉడే దేశ్ కా ఆమ్ నాగరిక్' – ప్రాంతీయ విమాన అనుసంధాన పథకం
  2. చిన్న నగరాలకు తక్కువ ధరకే విమాన ప్రయాణం.
• విమానాశ్రయాలు:
  1. హైదరాబాద్‌లోని రాజీవ్ గాంధీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం (శంషాబాద్) – 2008లో ప్రారంభం
  2. పబ్లిక్-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్య పద్ధతిలో నిర్మాణం.
• ప్రైవేటీకరణ: ఢిల్లీ, ముంబై, హైదరాబాద్, బెంగళూరు విమానాశ్రయాలు PPP నమూనాలో.
• ఏపీ ఓడరేవులు:
  1. విశాఖపట్నం ప్రధాన ఓడరేవు
  2. కృష్ణపట్నం, కాకినాడ మొదలైనవి రాష్ట్ర పరిధిలోని ఓడరేవులు.

పట్టణ ప్రాంతాల జీవన ప్రమాణాల పెంపు కోసం కేంద్రం 2014 తర్వాత అనేక మిషన్లు ప్రారంభించింది. వాటి పేర్లు, ప్రారంభ సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (2 అక్టోబర్ 2014):
  1. బహిరంగ మలవిసర్జన రహిత దేశం లక్ష్యం
  2. గాంధీ జయంతి రోజున ప్రారంభం. గ్రామీణ (SBM-G), పట్టణ (SBM-U) విభాగాలు.
• స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్ (2015 జూన్): 100 స్మార్ట్ నగరాల అభివృద్ధి.
• అమృత్ (AMRUT) – 2015:
  1. అటల్ మిషన్ ఫర్ రెజువెనేషన్ అండ్ అర్బన్ ట్రాన్స్‌ఫర్మేషన్
  2. తాగునీరు, మురుగునీటి వ్యవస్థల కల్పన.
• హృదయ్ (HRIDAY) – 2015: వారసత్వ నగరాల అభివృద్ధి.
• ప్రధానమంత్రి ఆవాస్ యోజన (PMAY) – 2015: 'అందరికీ ఇల్లు' (గ్రామీణ, పట్టణ).
• జల్ జీవన్ మిషన్ (2019): 'హర్ ఘర్ జల్' – ప్రతి గ్రామీణ కుటుంబానికి కుళాయి నీరు.
• మెట్రో రైళ్లు:
  1. దేశంలో మొదటి మెట్రో కోల్‌కతా (1984)
  2. ఢిల్లీ మెట్రో 2002. హైదరాబాద్ మెట్రో నవంబర్ 2017లో ప్రారంభమైంది (మొదటి మార్గం మియాపూర్–నాగోలు)
  3. అతిపెద్ద PPP మెట్రో ప్రాజెక్టుగా ప్రచారం.
• సెంట్రల్ విస్టా:
  1. ఢిల్లీలో పార్లమెంటు కొత్త భవనం (మే 2023 ప్రారంభం)
  2. రాజ్‌పథ్ పేరును 'కర్తవ్య పథ్' (2022)గా మార్చారు.

నీరు, విద్యుత్ ప్రాజెక్టులు రాష్ట్రాల అభివృద్ధికి కీలకం. పరీక్షల్లో ప్రాజెక్టు ఏ నదిపై, ఏ రాష్ట్రంలో ఉందో అడుగుతారు.

• భాక్రా నంగల్ (సట్లెజ్ నది): ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన నేరు గ్రావిటీ ఆనకట్టల్లో ఒకటి.
• హీరాకుడ్ (ఒడిశా, మహానది): ప్రపంచంలోని అత్యంత పొడవైన మట్టి ఆనకట్టల్లో ఒకటి.
• తెహ్రీ ఆనకట్ట (ఉత్తరాఖండ్, భాగీరథి): దేశంలో ఎత్తైన ఆనకట్ట.
• సర్దార్ సరోవర్ (గుజరాత్, నర్మదా): నర్మదా బచావో ఆందోళన దీనితో ముడిపడి ఉంది.
• నాగార్జున సాగర్ (కృష్ణా నది):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్–తెలంగాణ సరిహద్దులో
  2. 1955లో నెహ్రూ శంకుస్థాపన చేశారు.
• నమామి గంగే (2014): గంగ నది శుద్ధి కార్యక్రమం.
• ప్రధానమంత్రి కృషి సించాయి యోజన (PMKSY) – 2015: 'హర్ ఖేత్ కో పానీ'.
• అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (ISA):
  1. 2015లో ప్యారిస్ COP-21 సమయంలో భారత్, ఫ్రాన్స్ ప్రారంభించాయి
  2. ప్రధాన కార్యాలయం గురుగ్రామ్ (హరియాణా).
• జాతీయ సౌర మిషన్ (2010):
  1. సౌర విద్యుత్ ప్రోత్సాహం
  2. రాజస్థాన్ భాద్లా సోలార్ పార్క్ అతిపెద్ద వాటిలో ఒకటి.
• ఉజ్జ్వల (2016):
  1. పేద కుటుంబాలకు LPG
  2. సౌభాగ్య (2017): అందరికీ విద్యుత్ కనెక్షన్.
• జాతీయ హరిత హైడ్రోజన్ మిషన్ (2023): హరిత హైడ్రోజన్ ఉత్పత్తి లక్ష్యం.

భౌతిక మౌలిక సదుపాయాలతో పాటు డిజిటల్ సదుపాయాలు, ప్రణాళికాబద్ధమైన సమన్వయ వేదికలు కూడా ఇటీవల ప్రాధాన్యం పొందాయి.

• డిజిటల్ ఇండియా (జూలై 2015):
  1. ప్రభుత్వ సేవలను ఆన్‌లైన్‌లో అందించడం
  2. డిజిటల్ అక్షరాస్యత
  3. భారత్‌నెట్ (గ్రామ పంచాయతీలకు ఆప్టికల్ ఫైబర్).
• ఆధార్:
  1. UIDAI 2009లో ఏర్పడింది
  2. ఆధార్ చట్టం 2016.
• JAM త్రిమూర్తులు: జన్‌ధన్ (PMJDY, 2014), ఆధార్, మొబైల్ – నేరుగా నగదు బదిలీ (DBT) కి ఆధారం.
• UPI (2016): నేషనల్ పేమెంట్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (NPCI) అభివృద్ధి చేసిన తక్షణ చెల్లింపు వ్యవస్థ.
• జాతీయ మౌలిక సదుపాయాల పైప్‌లైన్ (NIP) – 2019: ఐదేళ్లలో మౌలిక ప్రాజెక్టులపై భారీ పెట్టుబడి ప్రణాళిక.
• జాతీయ ద్రవ్యీకరణ పైప్‌లైన్ (NMP) – 2021: ప్రభుత్వ ఆస్తులను లీజుకు ఇచ్చి నిధులు సమీకరించడం.
• పిఎం గతిశక్తి (13 అక్టోబర్ 2021): రైల్వే, రోడ్లు, ఓడరేవులు, విమానయానం వంటి 16 మంత్రిత్వ శాఖల ప్రాజెక్టుల సమన్వయం కోసం డిజిటల్ మాస్టర్ ప్లాన్.
• ONDC (2021): డిజిటల్ వాణిజ్య నెట్‌వర్క్.
• ఒకే దేశం – ఒకే గ్యాస్ గ్రిడ్: గ్యాస్ పైప్‌లైన్ నెట్‌వర్క్ విస్తరణ.
• డిజిలాకర్ (2015): పత్రాలను డిజిటల్ రూపంలో భద్రపరిచే ప్రభుత్వ సదుపాయం.

ఇటీవల ప్రారంభమైన ప్రముఖ నిర్మాణాల పేర్లు, ఉన్న ప్రదేశాలు, ప్రత్యేకతలు కరెంట్ అఫైర్స్ ప్రశ్నల్లో తరచూ వస్తాయి.

• స్టాట్యూ ఆఫ్ యూనిటీ:
  1. సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ విగ్రహం
  2. ఎత్తు 182 మీటర్లు
  3. కేవడియా (గుజరాత్), నర్మదా నది ఒడ్డున
  4. 31 అక్టోబర్ 2018న ఆవిష్కరణ.
• స్టాట్యూ ఆఫ్ ఈక్వాలిటీ:
  1. రామానుజాచార్యుల 216 అడుగుల విగ్రహం
  2. హైదరాబాద్ సమీపంలోని ముచ్చింతల్
  3. 2022 ఫిబ్రవరి.
• అటల్ టన్నెల్ (రోహ్తాంగ్):
  1. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో మనాలి–లేహ్ మార్గంలో
  2. దాదాపు 9 కి.మీ. పొడవైన హైవే సొరంగం
  3. 2020 అక్టోబర్‌లో ప్రారంభం.
• భూపేన్ హజారికా సేతు (ధోలా–సాదియా): అస్సాంలో లోహిత్ నదిపై వంతెన (2017).
• బోగీబీల్ వంతెన: అస్సాంలో బ్రహ్మపుత్రపై రైలు-రోడ్డు వంతెన (2018).
• అటల్ సేతు (ముంబై ట్రాన్స్ హార్బర్ లింక్):
  1. ముంబై – నవీ ముంబై మధ్య సముద్రంపై వంతెన
  2. దేశంలోనే అత్యంత పొడవైన సముద్ర వంతెనగా ప్రచారం
  3. 2024 జనవరి.
• సుదర్శన్ సేతు: గుజరాత్‌లో ఓఖా–బేట్ ద్వారక మధ్య కేబుల్ ఆధారిత వంతెన (2024).
• కర్తవ్య పథ్ (2022):
  1. రాజ్‌పథ్ పేరు మార్పు
  2. ఇండియా గేట్ వద్ద నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ విగ్రహం.
• జాతీయ యుద్ధ స్మారకం (2019):
  1. ఇండియా గేట్ సమీపంలో
  2. అమర సైనికుల స్మారకం.
• కొత్త పార్లమెంటు భవనం:
  1. 28 మే 2023న ప్రారంభం
  2. త్రిభుజాకారం.

రెండు తెలుగు రాష్ట్రాల ప్రాజెక్టులు APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ప్రత్యేకంగా అడుగుతారు. వాటి నది, జిల్లా, ఉద్దేశం గుర్తుంచుకోవాలి.

• పోలవరం ప్రాజెక్టు (ఆంధ్రప్రదేశ్):
  1. గోదావరి నదిపై
  2. ఏలూరు/పశ్చిమ గోదావరి ప్రాంతంలో
  3. బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టు. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 (సెక్షన్ 90) ప్రకారం 'జాతీయ ప్రాజెక్టు' హోదా.
• కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం (తెలంగాణ):
  1. గోదావరిపై
  2. మేడిగడ్డ, అన్నారం, సుందిళ్ల బ్యారేజీలు
  3. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద బహుళ దశల లిఫ్ట్ ప్రాజెక్టుల్లో ఒకటిగా ప్రచారం.
• మిషన్ భగీరథ (తెలంగాణ, 2016): ప్రతి ఇంటికి శుద్ధి చేసిన తాగునీరు.
• మిషన్ కాకతీయ: చెరువుల పునరుద్ధరణ కార్యక్రమం.
• నాగార్జున సాగర్:
  1. కృష్ణా నది
  2. తెలంగాణ (నల్గొండ), ఆంధ్రప్రదేశ్ (పల్నాడు) సరిహద్దు.
• శ్రీశైలం ప్రాజెక్టు:
  1. కృష్ణా నది
  2. నంద్యాల (ఆంధ్రప్రదేశ్), నాగర్‌కర్నూల్ (తెలంగాణ) సరిహద్దు.
• అమరావతి:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని
  2. 2015 అక్టోబర్‌లో శంకుస్థాపన.
• హైదరాబాద్ ఔటర్ రింగ్ రోడ్ (ORR): సుమారు 158 కి.మీ. పొడవైన రింగ్ రోడ్.
• విశాఖపట్నం ఓడరేవు:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రధాన ఓడరేవు
  2. కృష్ణపట్నం, కాకినాడ రాష్ట్ర ఓడరేవులు.
• కృష్ణా-గోదావరి నదీ యాజమాన్య బోర్డులు (KRMB, GRMB): విభజన చట్టం కింద ఏర్పాటయ్యాయి.

భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ISRO) ప్రధాన కార్యాలయం బెంగళూరులో ఉంది. 1969 ఆగస్టు 15న ఏర్పడింది; భారత అంతరిక్ష కార్యక్రమ పితామహుడు డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్.

• ఆర్యభట్ట (1975):
  1. భారత తొలి ఉపగ్రహం
  2. సోవియట్ రాకెట్ ద్వారా ప్రయోగం.
• రోహిణి, SLV-3 (1980): పూర్తిగా స్వదేశీ ప్రయోగ వాహనం ద్వారా ఉపగ్రహాన్ని కక్ష్యలోకి పంపిన మొదటి ప్రయోగం.
• రాకెట్ ప్రయోగ కేంద్రాలు: శ్రీహరికోట (సతీష్ ధావన్ స్పేస్ సెంటర్, ఆంధ్రప్రదేశ్), తుంబా (కేరళ, రాకెట్ లాంచింగ్ స్టేషన్).
• ప్రయోగ వాహనాలు: SLV, ASLV, PSLV, GSLV, GSLV Mk-III (LVM3).
• చంద్రయాన్-1 (2008 అక్టోబర్):
  1. భారత తొలి చంద్ర యాత్ర
  2. చంద్రునిపై నీటి ఆనవాళ్ల ఆవిష్కరణకు సహకారం
  3. మూన్ ఇంపాక్ట్ ప్రోబ్.
• మంగళయాన్ – మార్స్ ఆర్బిటర్ మిషన్ (2013 నవంబర్ ప్రయోగం): 2014 సెప్టెంబర్ 24న అంగారక కక్ష్యలోకి ప్రవేశం.
• మొదటి ప్రయత్నంలోనే విజయం సాధించిన తొలి దేశం భారత్.
• అంగారక కక్ష్య చేరిన తొలి ఆసియా దేశం.
• PSLV-C37 (ఫిబ్రవరి 2017): ఒకే ప్రయోగంలో 104 ఉపగ్రహాలను కక్ష్యలోకి పంపి ప్రపంచ రికార్డు సృష్టించింది.
• నావిక్ (NavIC):
  1. భారత ప్రాంతీయ దిక్సూచి వ్యవస్థ (IRNSS)
  2. 7 ఉపగ్రహాలు.

గత కొన్నేళ్లలో ఇస్రో సాధించిన విజయాలు కరెంట్ అఫైర్స్ ప్రశ్నల్లో కీలకం. తేదీలు, ప్రత్యేకతలు గుర్తుంచుకోండి.

• చంద్రయాన్-2 (2019 జూలై):
  1. ఆర్బిటర్ విజయవంతంగా పనిచేసింది
  2. విక్రమ్ ల్యాండర్ మృదువుగా దిగలేకపోయింది.
• చంద్రయాన్-3 (ప్రయోగం 14 జూలై 2023):
  1. 2023 ఆగస్టు 23న చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంతానికి సమీపంలో విజయవంతంగా సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్.
  2. చంద్రునిపై సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ చేసిన నాలుగో దేశం భారత్ (అమెరికా, సోవియట్ యూనియన్, చైనా తర్వాత).
  3. దక్షిణ ధ్రువం దగ్గర దిగిన మొదటి దేశం.
  4. ల్యాండర్ 'విక్రమ్', రోవర్ 'ప్రజ్ఞాన్'; ల్యాండింగ్ ప్రదేశానికి 'శివశక్తి పాయింట్' అని పేరు పెట్టారు.
  5. ప్రతి సంవత్సరం ఆగస్టు 23ను 'జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవం'గా జరుపుకుంటారు.
• ఆదిత్య-L1 (2 సెప్టెంబర్ 2023):
  1. సూర్యుని అధ్యయనానికి తొలి భారత అంతరిక్ష ఆధారిత మిషన్
  2. సూర్యుడు–భూమి వ్యవస్థలోని లాగ్రాంజ్ పాయింట్-1 (L1) వద్ద ఉంచారు
  3. 2024 జనవరిలో నిర్ణీత కక్ష్యకు చేరింది.
• ఎక్స్‌పోశాట్ (XPoSat) – 2024 జనవరి: ఎక్స్-రే ధ్రువణ (polarimetry) అధ్యయనానికి తొలి భారత ఉపగ్రహం.
• గగన్‌యాన్:
  1. భారత తొలి మానవ సహిత అంతరిక్ష యాత్ర కార్యక్రమం
  2. వ్యోమగాములు సుమారు 400 కి.మీ. కక్ష్యలోకి వెళ్లి తిరిగి వస్తారు.
• స్పేడెక్స్ (SpaDeX):
  1. రెండు ఉపగ్రహాలను అంతరిక్షంలో అనుసంధానం చేసే ప్రయోగం
  2. 2025 జనవరిలో డాకింగ్ విజయవంతం.

రక్షణ పరిశోధన, అభివృద్ధి సంస్థ (DRDO) 1958లో ఏర్పడింది. క్షిపణి అభివృద్ధికి 1983లో 'సమగ్ర గైడెడ్ క్షిపణి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (IGMDP)' ప్రారంభమైంది; దీనికి నేతృత్వం వహించింది ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం.

• IGMDP ఐదు క్షిపణులు: అగ్ని, పృథ్వి, ఆకాశ్, నాగ్, త్రిశూల్.
• అగ్ని శ్రేణి:
  1. భూమి నుండి భూమికి ప్రయోగించే బాలిస్టిక్ క్షిపణులు
  2. అగ్ని-I నుండి అగ్ని-V వరకు.
• అగ్ని-V: అంతఖండాంతర (ICBM) సామర్థ్యంతో 5,000 కి.మీ.కు పైగా పరిధి.
• 2024 మార్చిలో అగ్ని-V 'మిషన్ దివ్యాస్త్ర' పేరుతో MIRV సాంకేతికతతో పరీక్షించారు.
• పృథ్వి: స్వల్ప పరిధి భూమి-భూమి క్షిపణి.
• ఆకాశ్: భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి.
• నాగ్: ట్యాంకు విధ్వంసక క్షిపణి.
• బ్రహ్మోస్ (BrahMos):
  1. భారత్–రష్యా సంయుక్త సూపర్‌సోనిక్ క్రూయిజ్ క్షిపణి
  2. పేరు బ్రహ్మపుత్ర, మాస్కోవా నదుల పేర్ల కలయిక
  3. నేల, సముద్రం, గాలి నుండి ప్రయోగించవచ్చు.
• అస్త్ర: గాలి నుండి గాలికి (BVR) స్వదేశీ క్షిపణి.
• K-సిరీస్: సబ్‌మెరైన్ నుండి ప్రయోగించే క్షిపణులు (SLBM).
• ప్రయోగ కేంద్రం: ఒడిశా తీరంలోని చాందీపూర్ (బాలాసోర్), అబ్దుల్ కలాం ద్వీపం (వీలర్ ఐలాండ్).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'అగ్ని, పృథ్వి, ఆకాశ్, నాగ్, త్రిశూల్' – 'అ-పృ-ఆ-నా-త్రి' అని గుర్తుపెట్టుకోండి.

స్వదేశీ రక్షణ ఉత్పత్తి 'ఆత్మనిర్భర్ భారత్'లో ముఖ్య భాగం. విమానాలు, నౌకలు, ట్యాంకుల పేర్లు, తయారీదారులు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• తేజస్ (LCA):
  1. స్వదేశీ తేలికపాటి యుద్ధ విమానం
  2. హిందుస్తాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ (HAL), బెంగళూరు తయారు చేస్తుంది
  3. డిజైన్ ADA.
• అర్జున్: స్వదేశీ ప్రధాన యుద్ధ ట్యాంకు (MBT).
• INS విక్రాంత్:
  1. భారత తొలి స్వదేశీ విమానవాహక నౌక
  2. కొచ్చిన్ షిప్‌యార్డ్ నిర్మాణం
  3. 2022 సెప్టెంబర్ 2న నౌకాదళంలో చేరింది.
• INS విక్రమాదిత్య: రష్యా నుండి కొనుగోలు చేసిన విమానవాహక నౌక.
• INS అరిహంత్:
  1. స్వదేశీ అణు శక్తి జలాంతర్గామి (SSBN)
  2. 2016లో నౌకాదళంలో చేరింది.
• ప్రాజెక్ట్ 75 – కల్వరి తరగతి: ఫ్రెంచ్ సహకారంతో స్కార్పీన్ జలాంతర్గాములు.
• అణు పరీక్షలు:
  1. పోఖ్రాన్-I (18 మే 1974) – 'స్మైలింగ్ బుద్ధ'
  2. పోఖ్రాన్-II (మే 1998) – 'ఆపరేషన్ శక్తి'
• అణు విధానం: 'ముందుగా ప్రయోగించం (No First Use)' విధానం.
• రక్షణ కారిడార్లు: ఉత్తరప్రదేశ్, తమిళనాడులో (2018).
• హైదరాబాద్ రక్షణ కేంద్రాలు: DRDO ప్రయోగశాలలు, BDL (భారత్ డైనమిక్స్ లిమిటెడ్), మిధాని, DRDL వంటి సంస్థలు.

సైనిక దళాల మధ్య సమన్వయం, యువతకు సైనిక సేవ, ఆధునిక ఆవిష్కరణల ప్రోత్సాహం లక్ష్యంగా కేంద్రం కొన్ని సంస్కరణలు తెచ్చింది.

• చీఫ్ ఆఫ్ డిఫెన్స్ స్టాఫ్ (CDS):
  1. పదవి 2019 డిసెంబర్‌లో ఏర్పడింది
  2. మొదటి CDS జనరల్ బిపిన్ రావత్. సైనిక వ్యవహారాల శాఖ (Department of Military Affairs) కూడా ఏర్పడింది.
• అగ్నిపథ్ పథకం (2022 జూన్):
  1. త్రివిధ దళాల్లో నాలుగేళ్ల కాలపరిమితి నియామకాలు
  2. ఎంపికైన వారిని 'అగ్నివీర్' అంటారు.
• iDEX (2018): రక్షణ రంగంలో ఆవిష్కరణలు, స్టార్టప్‌లకు ప్రోత్సాహం.
• సానుకూల స్వదేశీకరణ జాబితా: కొన్ని రక్షణ ఉపకరణాల దిగుమతిపై నిషేధం, స్వదేశీ తయారీకి ప్రోత్సాహం.
• అండమాన్ & నికోబార్ కమాండ్ (2001): భారత తొలి త్రివిధ దళాల కమాండ్ (Tri-service Command).
• దినోత్సవాలు:
  1. ఆర్మీ డే – జనవరి 15
  2. ఎయిర్ ఫోర్స్ డే – అక్టోబర్ 8
  3. నేవీ డే – డిసెంబర్ 4
  4. కార్గిల్ విజయ్ దివస్ – జూలై 26.
• సంయుక్త సైనిక విన్యాసాలు: మలబార్ (అమెరికా, జపాన్, ఆస్ట్రేలియా భాగస్వామ్యంతో నౌకా విన్యాసం), యుద్ధ్ అభ్యాస్ (భారత్–అమెరికా), శక్తి (భారత్–ఫ్రాన్స్), గరుడ (ఫ్రాన్స్ వైమానిక విన్యాసం).
• త్రివిధ దళాధిపతి: రాష్ట్రపతి భారత సాయుధ దళాల సుప్రీం కమాండర్ (ఆర్టికల్ 53).

భారత అణుశక్తి కార్యక్రమ పితామహుడు డాక్టర్ హోమీ జె. భాభా. అణుశక్తి సంఘం (AEC) 1948లో, అణుశక్తి విభాగం (DAE) 1954లో ఏర్పడ్డాయి.

• భాభా అణు పరిశోధన కేంద్రం (BARC): ట్రాంబే, ముంబై.
• మూడు దశల అణు కార్యక్రమం:
  1. మొదటి దశ: సహజ యురేనియంతో భార జల రియాక్టర్లు (PHWR)
  2. రెండవ దశ: ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్లు (ప్లూటోనియం వినియోగం)
  3. మూడవ దశ: థోరియం ఆధారిత రియాక్టర్లు (భారత్‌లో థోరియం నిల్వలు అధికం)
• తారాపూర్ (మహారాష్ట్ర): దేశంలో తొలి అణు విద్యుత్ కేంద్రం (1969).
• ఇతర కేంద్రాలు: కూడంకుళం (తమిళనాడు, రష్యా సహకారం), కైగా (కర్ణాటక), నరోరా (ఉత్తరప్రదేశ్), కక్రాపార్ (గుజరాత్), రావత్‌భాటా (రాజస్థాన్), కల్పాక్కం (తమిళనాడు).
• కల్పాక్కం:
  1. ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ ప్రోటోటైప్ (PFBR)
  2. భావిని (BHAVINI) సంస్థ నిర్మిస్తోంది.
• భారత్–అమెరికా పౌర అణు ఒప్పందం (2008):
  1. '123 ఒప్పందం'
  2. న్యూక్లియర్ సప్లయర్స్ గ్రూప్ (NSG) నుండి మినహాయింపు పొందింది.
• హరిత హైడ్రోజన్: జాతీయ హరిత హైడ్రోజన్ మిషన్ (2023).
• జాతీయ సాంకేతిక దినోత్సవం: మే 11 (1998 పోఖ్రాన్ పరీక్షలకు గుర్తుగా).

కృత్రిమ మేధ, సెమీకండక్టర్లు, క్వాంటం, వ్యాక్సిన్ రంగాల్లో భారత్ సాధించిన పురోగతి ఇటీవలి పరీక్షల్లో పెరుగుతోంది.

• 5G: 2022 అక్టోబర్‌లో భారత్‌లో 5G సేవలు ప్రారంభమయ్యాయి (ఇండియా మొబైల్ కాంగ్రెస్).
• జాతీయ సూపర్ కంప్యూటింగ్ మిషన్ (2015): 'పరం' సూపర్ కంప్యూటర్ సిరీస్.
• ఇండియా సెమీకండక్టర్ మిషన్ (2021 డిసెంబర్): చిప్ తయారీ ప్రోత్సాహం.
• జాతీయ క్వాంటం మిషన్ (2023): క్వాంటం సాంకేతిక పరిశోధనకు.
• ఇండియా AI మిషన్ (2024): కృత్రిమ మేధ మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి.
• అనుసంధాన్ నేషనల్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్ (ANRF) చట్టం 2023: పరిశోధనకు నిధుల సమన్వయం.
• స్టార్టప్ ఇండియా (జనవరి 2016): స్టార్టప్‌లకు ప్రోత్సాహం.
• కోవిడ్-19 వ్యాక్సిన్లు:
  1. కోవాక్సిన్: భారత్ బయోటెక్ (హైదరాబాద్), ICMR, NIV పుణె సహకారంతో
  2. కోవిషీల్డ్: సీరమ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా (పుణె), ఆక్స్‌ఫర్డ్-ఆస్ట్రాజెనెకా సాంకేతికతతో
  3. కార్బెవాక్స్: బయోలాజికల్ ఇ (హైదరాబాద్)
• జీనోమ్ వ్యాలీ (హైదరాబాద్): దేశంలో బయోటెక్ పరిశోధనా కేంద్రం – తెలంగాణకు గర్వకారణం.
• ఆయుష్మాన్ భారత్ – PM-JAY (23 సెప్టెంబర్ 2018):
  1. రాంచీలో ప్రారంభం
  2. పేద కుటుంబాలకు ఏటా రూ. 5 లక్షల ఆరోగ్య బీమా.
• కో-విన్ (CoWIN): వ్యాక్సిన్ నమోదు డిజిటల్ వేదిక.

శాస్త్ర విజ్ఞాన సంస్థలు, ముఖ్య దినోత్సవాలు, వాటి ఏర్పాటు సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో సులభంగా మార్కులు తెచ్చే అంశాలు.

• జాతీయ విజ్ఞాన దినోత్సవం:
  1. ఫిబ్రవరి 28 – సి.వి. రామన్ 'రామన్ ఎఫెక్ట్' ఆవిష్కరణకు గుర్తుగా (1928)
  2. రామన్‌కు 1930లో భౌతిక శాస్త్ర నోబెల్ బహుమతి.
• జాతీయ సాంకేతిక దినోత్సవం: మే 11.
• జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవం: ఆగస్టు 23.
• CSIR (1942): శాస్త్ర, పారిశ్రామిక పరిశోధనా మండలి.
• DRDO (1958), ISRO (1969), ICMR (1911, భారత వైద్య పరిశోధనా మండలి).
• భారత విజ్ఞాన శాస్త్ర కాంగ్రెస్ (ISC): 1914 నుండి ప్రతి ఏడాది జనవరిలో.
• NITI ఆయోగ్‌లో అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్: పాఠశాలల్లో 'అటల్ టింకరింగ్ ల్యాబ్స్'.
• నోబెల్ బహుమతి పొందిన భారతీయులు: రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ (సాహిత్యం, 1913), సి.వి. రామన్ (భౌతిక శాస్త్రం, 1930), హరగోవింద్ ఖొరానా (వైద్యం, 1968), మదర్ థెరిసా (శాంతి, 1979), అమర్త్యసేన్ (ఆర్థికశాస్త్రం, 1998), కైలాష్ సత్యార్థి (శాంతి, 2014).
• శాంతి స్వరూప్ భట్నాగర్ బహుమతి: CSIR అందించే ప్రముఖ శాస్త్ర పురస్కారం.
• ప్రముఖ పరిశోధనా సంస్థలు:
  1. భారతీయ విజ్ఞాన సంస్థ (IISc), బెంగళూరు – 1909 (జంషెడ్జీ టాటా చొరవ)
  2. టాటా ప్రాథమిక పరిశోధనా సంస్థ (TIFR) – 1945 (హోమీ భాభా)
  3. మొదటి ఐఐటీ ఖరగ్‌పూర్ – 1951.

NITI ఆయోగ్ (నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్ ఫర్ ట్రాన్స్‌ఫార్మింగ్ ఇండియా) 1 జనవరి 2015న ప్లానింగ్ కమిషన్ స్థానంలో ఏర్పడింది. రాష్ట్రాల మధ్య ఆరోగ్యకరమైన పోటీ కోసం ఇది అనేక సూచీలు ప్రకటిస్తుంది.

• SDG ఇండియా ఇండెక్స్ (మొదటిసారి 2018): ఐక్యరాజ్యసమితి సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDGs)పై రాష్ట్రాల పురోగతి కొలత.
• జాతీయ బహుమితీయ పేదరిక సూచీ (National MPI) – 2021:
  1. ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణం అనే మూడు అంశాల్లో కొలత
  2. మొదటి నివేదికకు ఆధారం NFHS-4 (2015-16). అంతర్జాతీయ MPIని UNDP, OPHI ప్రకటిస్తాయి.
• ఇండియా ఇన్నోవేషన్ ఇండెక్స్:
  1. ఆవిష్కరణల్లో రాష్ట్రాల స్థానం (NITI + IFC)
  2. మొదటిసారి 2019.
• సమగ్ర నీటి యాజమాన్య సూచీ (CWMI) – 2018: నీటి నిర్వహణలో రాష్ట్రాల పనితీరు.
• ఆరోగ్య సూచీ (Healthy States, Progressive India) – 2018: రాష్ట్రాల ఆరోగ్య పనితీరు.
• స్కూల్ ఎడ్యుకేషన్ క్వాలిటీ ఇండెక్స్ (SEQI) – 2019.
• ఎగుమతి సన్నద్ధత సూచీ (Export Preparedness Index) – 2020.
• ఆకాంక్షాత్మక జిల్లాల కార్యక్రమం (Aspirational Districts Programme) – 2018 జనవరి:
  1. వెనుకబడిన 112 జిల్లాల అభివృద్ధి
  2. ఆరోగ్యం, విద్య, వ్యవసాయం, ఆర్థిక సమ్మిళితం, మౌలిక సదుపాయాలు అంశాలపై ర్యాంకింగ్.
• నీతి ఆయోగ్ ఉపాధ్యక్షుడు, గవర్నింగ్ కౌన్సిల్:
  1. గవర్నింగ్ కౌన్సిల్‌కు ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షుడు
  2. అన్ని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు సభ్యులు.

పరీక్షల్లో 'ఈ సూచీని ఏ సంస్థ ప్రచురిస్తుంది?' అనే ప్రశ్న ఇచ్చే మార్కులు సులభం. ర్యాంకులు ప్రతి సంవత్సరం మారుతాయి; కానీ ప్రచురించే సంస్థలు స్థిరంగా ఉంటాయి.

• మానవ అభివృద్ధి సూచీ (HDI): UNDP (ఐక్యరాజ్యసమితి అభివృద్ధి కార్యక్రమం).
• ప్రపంచ ఆకలి సూచీ (Global Hunger Index): కన్సర్న్ వరల్డ్‌వైడ్, వెల్‌థుంగర్‌హిల్ఫే.
• గ్లోబల్ జెండర్ గ్యాప్ రిపోర్ట్: ప్రపంచ ఆర్థిక వేదిక (WEF).
• గ్లోబల్ కాంపిటీటివ్‌నెస్, ట్రావెల్ & టూరిజం సూచీలు: WEF.
• ప్రపంచ సంతోష నివేదిక (World Happiness Report): UN సుస్థిర అభివృద్ధి పరిష్కార నెట్‌వర్క్ (SDSN).
• అవినీతి అవగాహన సూచీ (CPI): ట్రాన్స్‌పరెన్సీ ఇంటర్నేషనల్ (బెర్లిన్).
• గ్లోబల్ ఇన్నోవేషన్ ఇండెక్స్: ప్రపంచ మేధో సంపత్తి సంస్థ (WIPO).
• పర్యావరణ పనితీరు సూచీ (EPI): యేల్, కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయాలు.
• ప్రెస్ ఫ్రీడమ్ ఇండెక్స్: రిపోర్టర్స్ వితౌట్ బోర్డర్స్ (RSF).
• డెమోక్రసీ ఇండెక్స్: ది ఎకనామిస్ట్ ఇంటెలిజెన్స్ యూనిట్ (EIU).
• గ్లోబల్ పీస్ ఇండెక్స్: ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎకనామిక్స్ అండ్ పీస్.
• లాజిస్టిక్స్ పనితీరు సూచీ: ప్రపంచ బ్యాంకు.
• ఈజ్ ఆఫ్ డూయింగ్ బిజినెస్: ప్రపంచ బ్యాంకు (2021లో నిలిపివేశారు).
• వరల్డ్ ఎకనామిక్ అవుట్‌లుక్: అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (IMF).
• వరల్డ్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ రిపోర్ట్: UNCTAD.
• క్లైమేట్ చేంజ్ పెర్ఫార్మెన్స్ ఇండెక్స్: జర్మన్‌వాచ్.

ప్రభుత్వ విధానాల రూపకల్పనకు ఆధారమైన సర్వేలు, వాటిని నిర్వహించే సంస్థలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే (NFHS):
  1. కేంద్ర ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ శాఖ ఆధ్వర్యంలో
  2. నోడల్ సంస్థ ఇంటర్నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ పాపులేషన్ సైన్సెస్ (IIPS), ముంబై.
• NFHS-1:
  1. 1992-93
  2. NFHS-2: 1998-99
  3. NFHS-3: 2005-06
  4. NFHS-4: 2015-16
  5. NFHS-5: 2019-21.
• NFHS-5లో దేశ మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు (TFR) 2.0 – ప్రతిక్షేపణ స్థాయి (2.1) కంటే తక్కువ.
• జాతీయ గణాంక కార్యాలయం (NSO):
  1. గణాంకాలు, కార్యక్రమ అమలు శాఖ (MoSPI) కింద
  2. జాతీయ నమూనా సర్వే కార్యాలయం (NSSO) ఇందులో విలీనమైంది (2019).
• ఆవర్తన కార్మిక శక్తి సర్వే (PLFS):
  1. 2017 ఏప్రిల్ నుండి
  2. నిరుద్యోగం, కార్మిక భాగస్వామ్యం కొలత.
• ఏఎస్ఈఆర్ (ASER): ప్రథమ్ స్వచ్ఛంద సంస్థ ప్రచురించే గ్రామీణ విద్యా స్థితి నివేదిక.
• UDISE+: పాఠశాల విద్యా సమగ్ర సమాచార వ్యవస్థ (విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ).
• అఖిల భారత ఉన్నత విద్యా సర్వే (AISHE).
• నేషనల్ క్రైమ్ రికార్డ్స్ బ్యూరో (NCRB):
  1. 1986లో ఏర్పాటు
  2. హోం మంత్రిత్వ శాఖ
  3. 'క్రైమ్ ఇన్ ఇండియా' నివేదిక.
• వ్యవసాయ గణన:
  1. ప్రతి ఐదేళ్లకోసారి (10వ గణన 2015-16)
  2. పశుగణన: ప్రతి ఐదేళ్లకు (20వ పశుగణన 2019).
• నమూనా నమోదు వ్యవస్థ (SRS):
  1. రిజిస్ట్రార్ జనరల్
  2. శిశు మరణాల రేటు, జనన రేటు కొలత.

జనగణన (Census) ప్రతి పదేళ్లకు ఒకసారి నిర్వహిస్తారు. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఇది 7వ, మొత్తంగా 15వ జనగణన. 2011 గణాంకాలు పరీక్షల్లో ఇప్పటికీ అత్యంత ముఖ్యం.

• ప్రారంభ చరిత్ర:
  1. మొదటి జనగణన 1872 (లార్డ్ మేయో)
  2. క్రమబద్ధమైన మొదటి జనగణన 1881 (లార్డ్ రిప్పన్).
• నిర్వహణ:
  1. రిజిస్ట్రార్ జనరల్ & సెన్సస్ కమిషనర్ (హోం మంత్రిత్వ శాఖ)
  2. జనగణన చట్టం 1948.
• మొత్తం జనాభా: సుమారు 121.08 కోట్లు (పురుషులు 62.37 కోట్లు, మహిళలు 58.65 కోట్లు సుమారు).
• దశాబ్ద వృద్ధి రేటు (2001–11): 17.64%.
• లింగ నిష్పత్తి: 1000 మంది పురుషులకు 943 మంది స్త్రీలు.
• అక్షరాస్యత: 74.04% (పురుషులు 82.14%, స్త్రీలు 65.46%).
• జనసాంద్రత: చ.కి.మీ.కు 382.
• అత్యధిక జనాభా రాష్ట్రం:
  1. ఉత్తరప్రదేశ్
  2. అత్యల్ప: సిక్కిం.
• అత్యధిక లింగ నిష్పత్తి:
  1. కేరళ (1084)
  2. అత్యల్పం: హరియాణా (879). కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో అత్యధికం పుదుచ్చేరి (1037).
• అత్యధిక అక్షరాస్యత:
  1. కేరళ (93.91%)
  2. అత్యల్పం: బీహార్ (63.82%).
• అత్యధిక జనసాంద్రత:
  1. రాష్ట్రాల్లో బీహార్ (1106)
  2. కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో ఢిల్లీ (11,297). అత్యల్పం: అరుణాచల్ ప్రదేశ్ (17).
• సెన్సస్ 2021:
  1. నిర్వహించలేదు
  2. 2011 గణాంకాలే ఇటీవలి పూర్తి జనగణన గణాంకాలు (2025 నాటికి).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 943 – లింగ నిష్పత్తి, 74.04 – అక్షరాస్యత, 382 – సాంద్రత. ఈ మూడు సంఖ్యలు తప్పకుండా గుర్తుపెట్టుకోండి.

రాష్ట్ర విభజన (2014) తర్వాత 2011 జనగణన గణాంకాలను రెండు రాష్ట్రాలకు విభజించి ఉపయోగిస్తున్నారు. ఇవి APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ప్రధానంగా అడుగుతారు.

• ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ జనాభా (2011):
  1. సుమారు 8.46 కోట్లు
  2. దేశంలో 5వ స్థానం (ఉత్తరప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, బీహార్, పశ్చిమ బెంగాల్ తర్వాత).
• తెలంగాణ జనాభా (2011): 3,50,03,674 (సుమారు 3.50 కోట్లు).
• లింగ నిష్పత్తి: 988
• అత్యధిక జనాభా జిల్లా (అప్పటి 10 జిల్లాల్లో):
  1. రంగారెడ్డి
  2. హైదరాబాద్ జనసాంద్రత అత్యధికం
• ఆంధ్రప్రదేశ్ జనాభా (2011): 4,95,77,103 (సుమారు 4.96 కోట్లు).
• లింగ నిష్పత్తి: 993
• తెలంగాణలో జిల్లాలు:
  1. విభజన సమయంలో 10
  2. 2016లో 31 జిల్లాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరణ (తర్వాత మరిన్ని పెరిగి 33 జిల్లాలు).
• ఆంధ్రప్రదేశ్ జిల్లాలు:
  1. విభజన సమయంలో 13
  2. 2022 ఏప్రిల్‌లో 26 జిల్లాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరణ.
• గమనిక: 2011 తర్వాత కొత్త జనగణన జరగనందున గణాంకాల్లో ఇవే అధికారిక పోలికకు ఉపయోగిస్తారు.

కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు రాష్ట్రాలు, నగరాలు, సంస్థల పనితీరును కొలిచే ర్యాంకింగ్‌లు ప్రకటిస్తాయి. వాటిని ఏ శాఖ నిర్వహిస్తుందో తెలుసుకోవాలి.

• వ్యాపార సంస్కరణల కార్యాచరణ ప్రణాళిక (BRAP):
  1. పరిశ్రమల అభివృద్ధి, అంతర్గత వాణిజ్య ప్రోత్సాహక విభాగం (DPIIT) రాష్ట్రాల వ్యాపార సులభతరం ర్యాంకులు ఇస్తుంది
  2. 2015 నుండి.
• 2016 మదింపులో ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండూ అగ్రస్థానం పంచుకున్నాయి.
• సుపరిపాలన సూచీ (Good Governance Index): పరిపాలన సంస్కరణల శాఖ (DARPG) – 2019 డిసెంబర్ 25 సుపరిపాలన దినోత్సవం (వాజపేయి జయంతి) సందర్భంగా మొదటిసారి.
• స్వచ్ఛ సర్వేక్షణ్:
  1. గృహ, పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
  2. పట్టణాల పరిశుభ్రత ర్యాంకులు
  3. 2016 నుండి.
• జాతీయ సంస్థాగత ర్యాంకింగ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ (NIRF):
  1. విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ
  2. 2015లో ప్రారంభం, మొదటి ర్యాంకులు 2016. విశ్వవిద్యాలయాలు, ఇంజినీరింగ్, వైద్యం, ఫార్మసీ, న్యాయ కళాశాలలు మొదలైన వర్గాలు.
• పనితీరు గ్రేడింగ్ సూచీ (PGI):
  1. పాఠశాల విద్య, విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ
  2. 2019 నుండి.
• లాజిస్టిక్స్ ఈజ్ అక్రాస్ డిఫరెంట్ స్టేట్స్ (LEADS): వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖ.
• ఈజ్ ఆఫ్ లివింగ్ ఇండెక్స్: పట్టణ అభివృద్ధి శాఖ.
• రాష్ట్ర ఇంధన సామర్థ్య సూచీ: ఇంధన సామర్థ్య సంస్థ (BEE), NITI ఆయోగ్.

ఆర్థిక వ్యవస్థను అర్థం చేసుకోవడానికి వార్షిక నివేదికలు కీలకం. పరీక్షల్లో నివేదిక పేరు – సంస్థ, ఎప్పుడు ప్రచురిస్తారు అనేవి అడుగుతారు.

• ఆర్థిక సర్వే (Economic Survey):
  1. కేంద్ర బడ్జెట్‌కు ముందు రోజు పార్లమెంటులో ప్రవేశపెడతారు
  2. ఆర్థిక వ్యవహారాల శాఖ, ముఖ్య ఆర్థిక సలహాదారు (CEA) నేతృత్వంలో తయారవుతుంది
  3. మొదటిది 1950-51.
• కేంద్ర బడ్జెట్:
  1. ఆర్టికల్ 112 – వార్షిక ఆర్థిక వివరణ
  2. 2017 నుండి ఫిబ్రవరి 1న ప్రవేశపెడుతున్నారు.
• RBI నివేదికలు:
  1. ద్రవ్య విధాన నివేదిక (Monetary Policy Report) – ఏటా రెండుసార్లు (ఏప్రిల్, అక్టోబర్)
  2. ఆర్థిక స్థిరత్వ నివేదిక (Financial Stability Report) – జూన్, డిసెంబర్
  3. కరెన్సీ, ఫైనాన్స్ నివేదిక
• ద్రవ్య విధాన కమిటీ (MPC):
  1. 6 మంది సభ్యులు (RBI నుండి 3, కేంద్రం నియమించే 3)
  2. కనీసం ఏడాదికి 4 సార్లు సమావేశం
  3. ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం 4% (±2%), CPI ఆధారం.
• పేదరికం అంచనాలు:
  1. లక్డావాలా (1993)
  2. సురేశ్ టెండూల్కర్ కమిటీ (2009); 2011-12 లో పేదరికం 21.9%
  3. రంగరాజన్ కమిటీ (2014): 2011-12 లో 29.5%
• జాతీయ గణాంక దినోత్సవం: జూన్ 29 (ప్రొఫెసర్ పి.సి. మహలనోబిస్ జయంతి).
• బహుమితీయ పేదరికం:
  1. అంతర్జాతీయ MPIలో 10 సూచికలు
  2. జాతీయ MPIలో 12 సూచికలు.

అనేక సంస్థలు ప్రతి సంవత్సరం లేదా ద్వైవార్షికంగా నివేదికలు ప్రచురిస్తాయి. వాటి ప్రచురణ సంస్థ, విరామం పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• భారత అటవీ స్థితి నివేదిక (ISFR):
  1. భారత అటవీ సర్వే సంస్థ (FSI), డెహ్రాడూన్
  2. ప్రతి రెండేళ్లకు ఒకసారి.
• స్టేట్ ఆఫ్ ఇండియాస్ ఎన్విరాన్‌మెంట్:
  1. సెంటర్ ఫర్ సైన్స్ అండ్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ (CSE), ఢిల్లీ
  2. 'డౌన్ టు ఎర్త్' పత్రిక.
• క్రైమ్ ఇన్ ఇండియా: NCRB (హోం మంత్రిత్వ శాఖ).
• మహిళలు, పురుషులు ఇండియా (Women and Men in India): MoSPI.
• భారత ఉపాధి నివేదిక: అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ (ILO), ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ హ్యూమన్ డెవలప్‌మెంట్ (IHD).
• ఇండియా జస్టిస్ రిపోర్ట్:
  1. టాటా ట్రస్ట్స్ నేతృత్వంలో
  2. న్యాయ వ్యవస్థ, పోలీసు, జైళ్లపై రాష్ట్రాల పనితీరు.
• వరల్డ్ ఇన్‌ఈక్వాలిటీ రిపోర్ట్: పారిస్ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ (వరల్డ్ ఇన్‌ఈక్వాలిటీ ల్యాబ్).
• గ్లోబల్ వెల్త్ రిపోర్ట్:
  1. దేశాల సంపద పంపిణీపై
  2. UBS (గతంలో క్రెడిట్ సూయిస్) ప్రచురణ.
• బ్లూ ఫ్లాగ్ సర్టిఫికేషన్ (పర్యావరణ):
  1. డెన్మార్క్‌కు చెందిన ఫౌండేషన్ ఫర్ ఎన్విరాన్‌మెంటల్ ఎడ్యుకేషన్ ఇచ్చే బీచ్ గుర్తింపు
  2. భారత్‌లో 2020లో 8 బీచ్‌లకు మొదటిసారి ఈ గుర్తింపు వచ్చింది
  3. వాటిలో విశాఖపట్నం రుషికొండ (ఆంధ్రప్రదేశ్), పూరి గోల్డెన్ బీచ్ (ఒడిశా) ఉన్నాయి.

G20 (గ్రూప్ ఆఫ్ ట్వంటీ) ప్రపంచంలోని ప్రధాన ఆర్థిక వ్యవస్థల కూటమి. 2023లో భారతదేశం ఈ కూటమికి అధ్యక్షత వహించింది; ఇది భారత్ దౌత్య చరిత్రలో ఒక ముఖ్య ఘట్టం.

• G20 ఏర్పాటు:
  1. 1999లో ఆసియా ఆర్థిక సంక్షోభం తర్వాత (ఆర్థిక మంత్రులు, కేంద్ర బ్యాంకు గవర్నర్ల స్థాయిలో)
  2. 2008 నుండి దేశాధినేతల స్థాయి శిఖరాగ్ర సదస్సులు.
• సభ్యులు:
  1. 19 దేశాలు + యూరోపియన్ యూనియన్
  2. 2023లో ఆఫ్రికన్ యూనియన్‌కు శాశ్వత సభ్యత్వం (న్యూఢిల్లీ సదస్సులో).
• భారత అధ్యక్షత కాలం: 1 డిసెంబర్ 2022 నుండి 30 నవంబర్ 2023.
• శిఖరాగ్ర సదస్సు: 9–10 సెప్టెంబర్ 2023, న్యూఢిల్లీలోని భారత్ మండపం (ప్రగతి మైదాన్)లో.
• థీమ్: 'వసుధైవ కుటుంబకం – ఒకే భూమి, ఒకే కుటుంబం, ఒకే భవిష్యత్తు (One Earth, One Family, One Future)'.
• లోగో: కమలం (Lotus) పై భూమి.
• న్యూఢిల్లీ నాయకుల ప్రకటన: ఉమ్మడి డిక్లరేషన్ ఆమోదం.
• భారత్–మధ్యప్రాచ్యం–యూరప్ ఆర్థిక కారిడార్ (IMEC): ఈ సదస్సు సందర్భంగా ప్రకటించారు.
• తర్వాతి అధ్యక్షులు: బ్రెజిల్ (2024), దక్షిణాఫ్రికా (2025).
• దేశవ్యాప్త కార్యక్రమాలు: G20 సమావేశాలు దేశంలోని అనేక నగరాల్లో జరిగాయి.

భారత్ సభ్యత్వం ఉన్న ప్రాంతీయ, అంతర్జాతీయ కూటముల సమాచారం పరీక్షల్లో తరచూ వస్తుంది. ఏర్పాటు సంవత్సరం, ప్రధాన కార్యాలయం, సభ్య దేశాలు గుర్తుంచుకోండి.

• BRICS:
  1. బ్రెజిల్, రష్యా, ఇండియా, చైనా, దక్షిణాఫ్రికా. 'BRIC' పదాన్ని 2001లో జిమ్ ఓ'నీల్ (గోల్డ్‌మన్ సాక్స్) ఉపయోగించారు
  2. దక్షిణాఫ్రికా 2010లో చేరింది. 2024లో కొత్త సభ్యులు చేరారు.
• న్యూ డెవలప్‌మెంట్ బ్యాంక్ (NDB) – ప్రధాన కార్యాలయం షాంఘై (2015).
• 2016లో 8వ BRICS సదస్సు గోవాలో జరిగింది.
• షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO):
  1. 2001లో ఏర్పాటు
  2. భారత్, పాకిస్థాన్ 2017లో పూర్తి సభ్యత్వం పొందాయి (అస్తానా సదస్సు). 2023లో భారత్ అధ్యక్షత (వర్చువల్ సదస్సు).
• క్వాడ్ (Quad):
  1. భారత్, అమెరికా, జపాన్, ఆస్ట్రేలియా
  2. ఇండో-పసిఫిక్ ప్రాంత భద్రత, సహకారం
  3. మొదటి నాయకుల సదస్సు 2021 (వర్చువల్).
• BIMSTEC:
  1. 1997 (బ్యాంకాక్ డిక్లరేషన్)
  2. 7 సభ్యులు – బంగ్లాదేశ్, భారత్, మయన్మార్, శ్రీలంక, థాయ్‌లాండ్, నేపాల్, భూటాన్
  3. ప్రధాన కార్యాలయం ఢాకా.
• SAARC:
  1. 1985, ఢాకాలో
  2. 8 సభ్య దేశాలు (అఫ్ఘానిస్థాన్ 2007లో చేరింది)
  3. ప్రధాన కార్యాలయం ఖాట్మండు.
• ASEAN:
  1. 1967
  2. ప్రధాన కార్యాలయం జకార్తా
  3. భారత్ 'యాక్ట్ ఈస్ట్' విధానం (2014).
• అలీన ఉద్యమం (NAM):
  1. 1961 బెల్‌గ్రేడ్
  2. 1983లో 7వ సదస్సు న్యూఢిల్లీలో (ఇందిరా గాంధీ అధ్యక్షత).
• కామన్వెల్త్ ప్రభుత్వాధినేతల సమావేశం (CHOGM): 1983లో గోవాలో.

భారత్ గతంలో, ఇటీవల ఆతిథ్యమిచ్చిన ముఖ్య సదస్సులు, క్రీడలు, సమావేశాలు పరీక్షల్లో ఎక్కువగా వస్తాయి.

• ఆసియా క్రీడలు:
  1. మొదటివి 1951లో న్యూఢిల్లీలో
  2. రెండోసారి 1982లో న్యూఢిల్లీ.
• కామన్వెల్త్ క్రీడలు 2010: న్యూఢిల్లీ (19వ కామన్వెల్త్ గేమ్స్).
• వాయిస్ ఆఫ్ గ్లోబల్ సౌత్ సమ్మిట్ (జనవరి 2023): భారత్ నిర్వహించిన వర్చువల్ సదస్సు.
• రైసినా డైలాగ్:
  1. విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ, అబ్జర్వర్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్ (ORF) నిర్వహించే వార్షిక భౌగోళిక-రాజకీయ సదస్సు
  2. 2016 నుండి న్యూఢిల్లీలో.
• ప్రవాసీ భారతీయ దివస్:
  1. జనవరి 9 (1915లో గాంధీజీ దక్షిణాఫ్రికా నుండి తిరిగి వచ్చిన రోజు)
  2. 2003 నుండి.
• వైబ్రెంట్ గుజరాత్ గ్లోబల్ సమ్మిట్: 2003 నుండి గుజరాత్‌లో పెట్టుబడుల సదస్సు.
• గ్లోబల్ ఎంట్రప్రెన్యూర్‌షిప్ సమ్మిట్ (నవంబర్ 2017):
  1. హైదరాబాద్‌లో
  2. భారత్–అమెరికా సహకారంతో.
• ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు (డిసెంబర్ 2017): హైదరాబాద్‌లో.
• అంతర్జాతీయ బిగ్ క్యాట్ అలయన్స్ (ఏప్రిల్ 2023): ప్రాజెక్ట్ టైగర్ 50 ఏళ్ల సందర్భంగా మైసూరులో ప్రకటన.
• ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 46వ సమావేశం (జూలై 2024): న్యూఢిల్లీలో.
• అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (ISA): ప్రధాన కార్యాలయం గురుగ్రామ్.
• హాకీ ప్రపంచ కప్ 2023: భువనేశ్వర్, రూర్కెలా (ఒడిశా).

దినోత్సవాల తేదీలు పరీక్షల్లో సులభంగా మార్కులు తెచ్చే అంశం. వీటిని నెలల వారీగా గుర్తుపెట్టుకోండి.

• జనవరి 9: ప్రవాసీ భారతీయ దివస్
• జనవరి 12: జాతీయ యువజన దినోత్సవం (స్వామి వివేకానంద జయంతి)
• జనవరి 15: ఆర్మీ డే
• జనవరి 23:
  1. పరాక్రమ్ దివస్ (నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ జయంతి
  2. 2021 నుండి)
• జనవరి 24: జాతీయ బాలికా దినోత్సవం
• జనవరి 25:
  1. జాతీయ ఓటర్ల దినోత్సవం (ఎన్నికల సంఘం ఏర్పాటు 1950కి గుర్తుగా
  2. 2011 నుండి)
• జనవరి 26: గణతంత్ర దినోత్సవం
• జనవరి 30: అమరవీరుల దినోత్సవం (గాంధీజీ వర్ధంతి)
• ఫిబ్రవరి 28: జాతీయ విజ్ఞాన దినోత్సవం
• మార్చి 8: అంతర్జాతీయ మహిళా దినోత్సవం
• మార్చి 23: షహీద్ దివస్ (భగత్ సింగ్, సుఖ్‌దేవ్, రాజ్‌గురు బలిదానం)
• మార్చి 22: ప్రపంచ జల దినోత్సవం
• ఏప్రిల్ 14: అంబేడ్కర్ జయంతి
• ఏప్రిల్ 24:
  1. జాతీయ పంచాయతీరాజ్ దినోత్సవం (73వ సవరణ అమలుకు గుర్తుగా
  2. 2010 నుండి)
• మే 1: అంతర్జాతీయ కార్మిక దినోత్సవం
• మే 11: జాతీయ సాంకేతిక దినోత్సవం
• జూన్ 5: ప్రపంచ పర్యావరణ దినోత్సవం
• జూన్ 21: అంతర్జాతీయ యోగా దినోత్సవం

సంవత్సరం రెండో భాగంలో వచ్చే ముఖ్య దినోత్సవాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• జూలై 26: కార్గిల్ విజయ్ దివస్
• ఆగస్టు 7:
  1. జాతీయ చేనేత దినోత్సవం (1905 స్వదేశీ ఉద్యమం గుర్తుగా
  2. 2015 నుండి)
• ఆగస్టు 14: విభజన విషాద స్మారక దినం (2021 నుండి)
• ఆగస్టు 15: స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం
• ఆగస్టు 23: జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవం
• ఆగస్టు 29:
  1. జాతీయ క్రీడా దినోత్సవం (మేజర్ ధ్యాన్‌చంద్ జయంతి)
  2. తెలుగు భాషా దినోత్సవం
• సెప్టెంబర్ 5: ఉపాధ్యాయ దినోత్సవం (డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ జయంతి)
• సెప్టెంబర్ 14: హిందీ దివస్
• సెప్టెంబర్ 15: ఇంజినీర్స్ డే (ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య జయంతి)
• అక్టోబర్ 2: గాంధీ జయంతి (అంతర్జాతీయ అహింసా దినోత్సవం)
• అక్టోబర్ 8: ఎయిర్ ఫోర్స్ డే
• అక్టోబర్ 31: జాతీయ ఐక్యతా దినోత్సవం (రాష్ట్రీయ ఏక్తా దివస్) – సర్దార్ పటేల్ జయంతి (2014 నుండి)
• నవంబర్ 14: బాలల దినోత్సవం (నెహ్రూ జయంతి)
• నవంబర్ 15:
  1. జనజాతీయ గౌరవ్ దివస్ (బిర్సా ముండా జయంతి
  2. 2021 నుండి)
• నవంబర్ 26:
  1. రాజ్యాంగ దినోత్సవం (సంవిధాన్ దివస్
  2. 2015 నుండి)
• డిసెంబర్ 4: నేవీ డే
• డిసెంబర్ 23: రైతు దినోత్సవం (చౌదరి చరణ్ సింగ్ జయంతి)
• డిసెంబర్ 25: సుపరిపాలన దినోత్సవం (వాజపేయి జయంతి)

ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన ప్రచార కార్యక్రమాలు, స్మారక ఉత్సవాల పేర్లు, ప్రారంభ తేదీలు పరీక్షల్లో జతలుగా అడుగుతారు.

• జన్ ధన్ యోజన (28 ఆగస్టు 2014): అందరికీ బ్యాంకు ఖాతా.
• మేక్ ఇన్ ఇండియా (25 సెప్టెంబర్ 2014): తయారీ రంగ ప్రోత్సాహం.
• స్వచ్ఛ భారత్ (2 అక్టోబర్ 2014).
• మన్ కీ బాత్ (3 అక్టోబర్ 2014): ప్రధానమంత్రి రేడియో కార్యక్రమం.
• బేటీ బచావో, బేటీ పఢావో (జనవరి 2015): హరియాణాలోని పానిపట్‌లో ప్రారంభం.
• స్కిల్ ఇండియా (15 జూలై 2015)
• డిజిటల్ ఇండియా (జూలై 2015).
• ఏక్ భారత్ శ్రేష్ఠ భారత్ (31 అక్టోబర్ 2015): రాష్ట్రాల మధ్య సాంస్కృతిక అనుసంధానం.
• స్టార్టప్ ఇండియా (జనవరి 2016).
• ఖేలో ఇండియా (2018)
• ఫిట్ ఇండియా (29 ఆగస్టు 2019).
• ఆత్మనిర్భర్ భారత్ (మే 2020): కొవిడ్ ఆర్థిక ప్యాకేజీ సందర్భంగా పిలుపు.
• ఆజాదీ కా అమృత్ మహోత్సవ్:
  1. 75 ఏళ్ల స్వాతంత్ర్య స్మరణ
  2. 12 మార్చి 2021న అహ్మదాబాద్ సబర్మతీ ఆశ్రమంలో ప్రారంభం (దండి యాత్ర వార్షికోత్సవం).
• హర్ ఘర్ తిరంగా (2022): ప్రతి ఇంటిపై జాతీయ జెండా.
• అమృత్ కాల్:
  1. 2022 – 2047 మధ్య 25 ఏళ్ల కాలం
  2. 'వికసిత్ భారత్ 2047' లక్ష్యం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 2014 నాలుగు: జన్ ధన్ (ఆగస్టు), మేక్ ఇన్ ఇండియా (సెప్టెంబర్), స్వచ్ఛ భారత్, మన్ కీ బాత్ (అక్టోబర్).

భారతదేశంలోని వారసత్వ ప్రదేశాలు, సంప్రదాయాలు యునెస్కో గుర్తింపు పొందినప్పుడు వార్తల్లో నిలుస్తాయి. ఈ గుర్తింపులు ఎప్పటికీ పరీక్షల్లో వచ్చే స్థిరమైన అంశాలు.

• రామప్ప దేవాలయం (రుద్రేశ్వర ఆలయం), ములుగు (తెలంగాణ):
  1. 25 జూలై 2021న ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తింపు
  2. కాకతీయుల కళ.
• ధోలావీరా (గుజరాత్): 2021లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం (సింధు నాగరికత ప్రదేశం).
• శాంతినికేతన్ (పశ్చిమ బెంగాల్): 2023లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.
• అసోం మొయిదాములు (అహోం రాజవంశ సమాధులు): 2024లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.
• కుంభమేళా: 2017లో అమూర్త సాంస్కృతిక వారసత్వ జాబితాలో (Intangible Cultural Heritage).
• యోగా: 2016లో అమూర్త సాంస్కృతిక వారసత్వ జాబితాలో.
• కోల్‌కతా దుర్గా పూజ: 2021లో అమూర్త వారసత్వ జాబితాలో.
• గర్బా (గుజరాత్): 2023లో అమూర్త వారసత్వ జాబితాలో.
• హైదరాబాద్: 2019లో యునెస్కో 'క్రియేటివ్ సిటీ ఆఫ్ గ్యాస్ట్రోనమీ' (ఆహార సంస్కృతి) గుర్తింపు.
• అంతర్జాతీయ యోగా దినోత్సవం:
  1. 2014 డిసెంబర్ 11న ఐక్యరాజ్యసమితి సాధారణ సభ ప్రకటించింది (ప్రధాని మోదీ ప్రతిపాదన)
  2. మొదటిసారి 21 జూన్ 2015న.
• అంతర్జాతీయ చిరుధాన్యాల సంవత్సరం 2023: భారత్ ప్రతిపాదనతో ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రకటించింది.

భారత్‌లో ప్రసిద్ధ ఉత్సవాలు, మేళాలు, అలాగే తెలుగు రాష్ట్రాల ప్రత్యేక దినోత్సవాలు APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ప్రత్యేకంగా అడుగుతారు.

• కుంభమేళా:
  1. హరిద్వార్, ప్రయాగ్‌రాజ్, ఉజ్జయిని, నాసిక్‌లలో
  2. మహా కుంభమేళా ప్రయాగ్‌రాజ్‌లో 12 ఏళ్లకోసారి
  3. అర్ధ కుంభం ప్రతి 6 ఏళ్లకు.
• హార్న్‌బిల్ ఉత్సవం: నాగాలాండ్ (కిసామా), డిసెంబర్ 1–10.
• సంగై ఉత్సవం: మణిపూర్, నవంబర్.
• పుష్కర్ మేళా:
  1. రాజస్థాన్
  2. సోనేపూర్ మేళా: బీహార్, ఆసియాలో అతిపెద్ద పశు మేళాల్లో ఒకటి.
• సూరజ్‌కుండ్ మేళా: హరియాణా, ఫిబ్రవరి (హస్తకళలు).
• ఖజురహో నృత్యోత్సవం:
  1. మధ్యప్రదేశ్
  2. కోణార్క్ ఉత్సవం: ఒడిశా.
• సమ్మక్క-సారలమ్మ జాతర:
  1. ములుగు జిల్లా మేడారం (తెలంగాణ)
  2. రెండేళ్లకోసారి మాఘ పౌర్ణమి సమయంలో.
• బతుకమ్మ:
  1. తెలంగాణ రాష్ట్ర పండుగ
  2. బోనాలు: హైదరాబాద్, ఆషాఢ మాసం.
• పుష్కరాలు:
  1. గోదావరి పుష్కరాలు 2015 (రాజమండ్రి), కృష్ణా పుష్కరాలు 2016
  2. 12 ఏళ్లకోసారి.
• తెలంగాణ ఆవిర్భావ దినోత్సవం:
  1. జూన్ 2 (2014
  2. 29వ రాష్ట్రం).
• ఆంధ్రప్రదేశ్:
  1. 1 అక్టోబర్ 1953న ఆంధ్ర రాష్ట్రం
  2. 1 నవంబర్ 1956న విశాలాంధ్ర (ఆంధ్రప్రదేశ్) ఏర్పాటు.
• తెలుగు భాషా దినోత్సవం: ఆగస్టు 29 (గిడుగు వెంకట రామమూర్తి జయంతి).
• సెప్టెంబర్ 17 (1948): హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత్‌లో విలీనమైన రోజు.

భారత రాజ్యాంగం సమాఖ్య (Federal) లక్షణాలతో పాటు కేంద్రం వైపు మొగ్గు (Unitary bias) కలిగిన వ్యవస్థ. కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు రాజ్యాంగ భాగం XI (ఆర్టికల్స్ 245–263)లో ఉన్నాయి.

• మూడు జాబితాలు (7వ షెడ్యూల్):
  1. కేంద్ర జాబితా (సుమారు 100 అంశాలు), రాష్ట్ర జాబితా (సుమారు 61), ఉమ్మడి జాబితా (52). సంఖ్యలు పాఠ్యపుస్తకాల్లో ఇచ్చినవి
  2. ఇవి సవరణలతో మారుతూ ఉంటాయి.
• ఆర్టికల్ 246:
  1. శాసన అధికారాల పంపిణీ
  2. ఆర్టికల్ 254: కేంద్ర-రాష్ట్ర చట్టాల మధ్య వైరుధ్యంలో కేంద్ర చట్టానిదే పైచేయి (ఉమ్మడి జాబితాలో).
• 42వ సవరణ (1976): రాష్ట్ర జాబితాలోని 5 అంశాలు ఉమ్మడి జాబితాకు వెళ్లాయి – విద్య, అడవులు, తూనికలు-కొలతలు, వన్యప్రాణి-పక్షుల సంరక్షణ, న్యాయ పరిపాలన.
• రాష్ట్ర జాబితాపై పార్లమెంటు చట్టం చేయగల సందర్భాలు:
  1. ఆర్టికల్ 249: రాజ్యసభ 2/3 తీర్మానం (జాతీయ ప్రయోజనం)
  2. ఆర్టికల్ 250: అత్యవసర పరిస్థితి
  3. ఆర్టికల్ 252: రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల అభ్యర్థన
  4. ఆర్టికల్ 253: అంతర్జాతీయ ఒప్పందాల అమలు
• పరిపాలనా సంబంధాలు:
  1. ఆర్టికల్స్ 256, 257 – రాష్ట్రాలకు కేంద్రం ఆదేశాలు ఇవ్వగలదు
  2. ఆర్టికల్ 355 – రాష్ట్రాలను బాహ్య దాడి, అంతర్గత అల్లర్ల నుండి రక్షించడం కేంద్ర బాధ్యత.
• అఖిల భారత సర్వీసులు:
  1. IAS, IPS, IFoS – కేంద్ర, రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి
  2. ఆర్టికల్ 312.
• అవశిష్ట అధికారాలు (Residuary Powers): ఆర్టికల్ 248 ప్రకారం కేంద్రానికి.

పన్నుల ఆదాయాన్ని కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంచే విధానం రాజ్యాంగ భాగం XIIలో ఉంది (ఆర్టికల్స్ 268–293). ఈ పంపిణీని సూచించేది ఆర్థిక సంఘం.

• ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission):
  1. ఆర్టికల్ 280
  2. రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదేళ్లకు (లేదా అవసరమైనప్పుడు) నియమిస్తారు
  3. ఒక అధ్యక్షుడు + నలుగురు సభ్యులు.
• ముఖ్య సిఫార్సులు:
  1. కేంద్ర పన్నుల్లో రాష్ట్రాల వాటా
  2. ఆర్టికల్ 275 కింద రాష్ట్రాలకు గ్రాంట్లు-ఇన్-ఎయిడ్.
• 14వ ఆర్థిక సంఘం (అధ్యక్షుడు వై.వి. రెడ్డి): రాష్ట్రాల వాటా 32% నుండి 42%కి పెంపు.
• 15వ ఆర్థిక సంఘం (అధ్యక్షుడు ఎన్.కె. సింగ్):
  1. రాష్ట్రాల వాటా 41% (జమ్మూ కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా మారినందున 1% తగ్గింపు)
  2. కాలం 2021-22 నుండి 2025-26 వరకు.
• 16వ ఆర్థిక సంఘం: అరవింద్ పనగారియా అధ్యక్షతన 2023 డిసెంబర్‌లో ఏర్పాటైంది.
• కేంద్ర పన్నుల్లో పంచని ఆదాయం: సెస్సులు, సర్‌ఛార్జీలు రాష్ట్రాలతో పంచుకోరు.
• కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు (Centrally Sponsored Schemes): రాష్ట్రాల అమలు, కేంద్రం-రాష్ట్ర నిధుల భాగస్వామ్యం.
• రుణ పరిమితి:
  1. రాష్ట్రాలు రుణాలు తీసుకోవడంపై ఆర్టికల్ 293 పరిమితులు
  2. FRBM చట్టాలు.
• GST పరిహారం: GST వల్ల నష్టపోయిన రాష్ట్రాలకు 5 ఏళ్లు (జూన్ 2022 వరకు) పరిహారం.
• ప్రణాళికా సంఘం (1950) స్థానంలో NITI ఆయోగ్ (2015).

కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాల మెరుగుదలకు పలు కమిటీలు, కమిషన్లు సూచనలు చేశాయి. ఈ కమిషన్ల పేర్లు, సంవత్సరాలు, అధ్యక్షులు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• రాజమన్నార్ కమిటీ (1969):
  1. తమిళనాడు ప్రభుత్వం నియమించింది
  2. రాష్ట్రాలకు ఎక్కువ స్వయంప్రతిపత్తి సూచన.
• ఆనంద్‌పూర్ సాహిబ్ తీర్మానం (1973):
  1. అకాలీదళ్ ప్రకటన
  2. రాష్ట్రాలకు అధిక అధికారాల డిమాండ్.
• పశ్చిమ బెంగాల్ మెమోరాండం (1977): రాష్ట్ర స్వయంప్రతిపత్తి డిమాండ్.
• సర్కారియా కమిషన్ (1983 నియామకం, 1988 నివేదిక):
  1. అధ్యక్షుడు రాజిందర్ సింగ్ సర్కారియా (సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి)
  2. సిఫార్సులు సుమారు 247.
• శాశ్వత అంతర్రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council) ఏర్పాటు
• ఆర్టికల్ 356ను చివరి అస్త్రంగా మాత్రమే ఉపయోగించాలి
• గవర్నర్ నియామకంలో రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిని సంప్రదించాలి
• క్రియాశీల రాజకీయాల్లో లేని వ్యక్తిని నియమించాలి
• ఉమ్మడి జాబితా అంశాల్లో రాష్ట్రాలతో సంప్రదింపులు
• అంతర్రాష్ట్ర మండలి (ఆర్టికల్ 263):
  1. 1990లో ఏర్పాటైంది
  2. ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షుడు.
• రాజ్యాంగ సమీక్ష కమిషన్ (వెంకటాచలయ్య, 2000): రాజ్యాంగ పని సమీక్ష.
• పూంఛీ కమిషన్ (2007 నియామకం, 2010 నివేదిక): అధ్యక్షుడు మదన్ మోహన్ పూంఛీ (సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి).
• గవర్నర్ పదవీకాలం ఐదేళ్లు స్థిరంగా ఉండాలి
• 'స్థానిక అత్యవసర పరిస్థితుల'కు ఆర్టికల్ 355, 356లో పరిమిత ఉపయోగం
• గవర్నర్‌ను అభిశంసన పద్ధతిలో తొలగించాలి

గవర్నర్ రాష్ట్రంలో కేంద్ర ప్రతినిధి, రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధిపతి. ఈ పదవి చుట్టూ కేంద్ర-రాష్ట్ర వివాదాలు తరచూ వస్తుంటాయి.

• గవర్నర్ నియామకం:
  1. రాష్ట్రపతి (ఆర్టికల్ 155)
  2. పదవీకాలం సాధారణంగా ఐదేళ్లు
  3. రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంత వరకు (ఆర్టికల్ 156).
• గవర్నర్ అధికారాలు:
  1. ఆర్టికల్ 200 – బిల్లులకు ఆమోదం
  2. బిల్లును రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు రిజర్వ్ చేయవచ్చు. ఆర్టికల్ 213 – ఆర్డినెన్స్. ఆర్టికల్ 163 – కొన్ని విషయాల్లో విచక్షణాధికారం.
• రాష్ట్రపతి పాలన – ఆర్టికల్ 356:
  1. రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైతే
  2. పార్లమెంటు రెండు నెలల్లో ఆమోదించాలి
  3. ఆరు నెలల కాలం, గరిష్టంగా మూడేళ్లు.
• ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసు (1994):
  1. ఆర్టికల్ 356 న్యాయసమీక్షకు లోబడుతుంది
  2. మెజారిటీ నిరూపణ సభలోనే జరగాలి.
• రామేశ్వర్ ప్రసాద్ కేసు (2006): బీహార్ శాసనసభ రద్దు రాజ్యాంగ విరుద్ధం.
• నబమ్ రెబియా కేసు (2016):
  1. అరుణాచల్ ప్రదేశ్
  2. గవర్నర్ విచక్షణాధికారాలకు పరిమితులు.
• గవర్నర్లు బిల్లులపై ఆలస్యం చేయడం: 2023లో పంజాబ్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు – గవర్నర్ బిల్లులను అనిశ్చితంగా పెండింగ్‌లో ఉంచరాదు.
• రాజ్యాంగ ఆర్టికల్స్ 152–167: గవర్నర్, మంత్రిమండలి, అడ్వకేట్ జనరల్ సంబంధిత నిబంధనలు.

రాష్ట్రాల మధ్య సంబంధాలు రాజ్యాంగ ఆర్టికల్స్ 261–263, 301–307లో ఉన్నాయి. నదీ జలాల వివాదాలు ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణకు ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనవి.

• ఆర్టికల్ 261: ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పత్రాలకు ఇతర రాష్ట్రాల్లో గుర్తింపు (Full Faith and Credit).
• ఆర్టికల్ 262:
  1. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల పరిష్కారం
  2. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టం 1956. ఈ వివాదాలపై సుప్రీంకోర్టు, ఇతర కోర్టుల అధికారాన్ని పార్లమెంటు నిరోధించవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 263: అంతర్రాష్ట్ర మండలి.
• ప్రాంతీయ మండళ్లు (Zonal Councils):
  1. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956 కింద ఏర్పాటు
  2. 5 మండళ్లు
  3. అధ్యక్షుడు కేంద్ర హోం మంత్రి. దక్షిణ ప్రాంతీయ మండలిలో ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు, పుదుచ్చేరి.
• ఈశాన్య మండలి (NEC): 1971 చట్టం.
• కృష్ణా జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్:
  1. KWDT-I (1969, బచావత్)
  2. KWDT-II (2004, బ్రిజేష్ కుమార్). రాష్ట్ర విభజన తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ మధ్య వాటా వివాదాలు (విభజన చట్టం సెక్షన్ 89).
• గోదావరి జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్ (1969, బచావత్): పోలవరానికి అనుమతి ఇచ్చిన నిర్ణయాలు.
• కావేరీ వివాదం:
  1. ట్రిబ్యునల్ 1990లో ఏర్పాటు
  2. 2007లో తుది అవార్డు
  3. 2018లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు.
• కృష్ణా, గోదావరి నదీ యాజమాన్య బోర్డులు (KRMB, GRMB): ఏపీ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 ప్రకారం.
• సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 131: రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలపై ప్రత్యేక (original) అధికార పరిధి.

ఆంధ్రప్రదేశ్ విభజన భారత సమాఖ్య వ్యవస్థలో ఇటీవలి అతి ముఖ్య పరిణామం. ఈ చట్టంలోని అంశాలు ఇప్పటికీ కేంద్ర-రాష్ట్ర చర్చల్లో కనిపిస్తాయి.

• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్స్ 3, 4 – పార్లమెంటు కొత్త రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
• చట్టం:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014
  2. 2014 ఫిబ్రవరిలో పార్లమెంటు ఆమోదం, 2014 మార్చి 1న రాష్ట్రపతి ఆమోదం.
• తెలంగాణ ఏర్పాటు: 2 జూన్ 2014 – భారత్‌లో 29వ రాష్ట్రం.
• హైదరాబాద్: గరిష్ఠంగా 10 ఏళ్లు (2 జూన్ 2024 వరకు) రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి రాజధాని.
• సెక్షన్ 8: హైదరాబాద్‌లో శాంతిభద్రతలపై గవర్నర్‌కు ప్రత్యేక బాధ్యత.
• సెక్షన్ 90: పోలవరం ప్రాజెక్టుకు 'జాతీయ ప్రాజెక్టు' హోదా.
• సెక్షన్ 93, 13వ షెడ్యూల్:
  1. రాయలసీమ, ఉత్తర కోస్తా వెనుకబడిన జిల్లాలకు ప్రత్యేక అభివృద్ధి ప్యాకేజీ
  2. విద్యా సంస్థలు, మౌలిక సదుపాయాల కల్పన.
• ప్రత్యేక హోదా (Special Category Status): 14వ ఆర్థిక సంఘం ఈశాన్య, కొండ రాష్ట్రాలకు తప్ప ప్రత్యేక హోదా అవసరం లేదని సిఫార్సు చేయడంతో ఈ చర్చ నడుస్తోంది.
• ఆర్టికల్ 371-D:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రజలకు విద్య, ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశాల కోసం (1973, 32వ సవరణ)
  2. ఆరు సూత్రాల పథకం (Six Point Formula) 1973.
• శ్రీకృష్ణ కమిటీ: 2010 ఫిబ్రవరిలో నియామకం, డిసెంబర్ 2010లో నివేదిక.

కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిసి పనిచేసే 'సహకార సమాఖ్య (Cooperative Federalism)', రాష్ట్రాల మధ్య పోటీపడే 'పోటీ సమాఖ్య (Competitive Federalism)' అనే భావనలు ఇటీవలి కాలంలో బాగా వినిపిస్తున్నాయి.

• NITI ఆయోగ్ (2015):
  1. 'టీమ్ ఇండియా' స్ఫూర్తి
  2. గవర్నింగ్ కౌన్సిల్‌లో ప్రధానమంత్రి, ముఖ్యమంత్రులు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్లు.
• GST కౌన్సిల్ (ఆర్టికల్ 279A):
  1. అధ్యక్షుడు కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి
  2. ఉపాధ్యక్షుడు రాష్ట్ర మంత్రి
  3. ఓట్ల వెయిటేజీ కేంద్రానికి 1/3, రాష్ట్రాలకు 2/3
  4. నిర్ణయానికి 3/4 మెజారిటీ.
• మొహిత్ మినరల్స్ కేసు (2022):
  1. GST కౌన్సిల్ సిఫార్సులు రాష్ట్రాలకు, కేంద్రానికి బంధనకారులు కావు
  2. ఒప్పించే స్వభావం కలవి.
• జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (NDC):
  1. 1952లో ఏర్పాటు
  2. రాజ్యాంగేతర సంస్థ.
• అంతర్రాష్ట్ర మండలి: కేంద్ర-రాష్ట్ర సమన్వయ వేదిక (ఆర్టికల్ 263).
• స్థానిక సంస్థలు:
  1. 73వ సవరణ (1992) – పంచాయతీలు, 11వ షెడ్యూల్ (29 అంశాలు)
  2. 74వ సవరణ – పురపాలక సంస్థలు, 12వ షెడ్యూల్ (18 అంశాలు).
• కేంద్రం, రాష్ట్రాల ఉమ్మడి సంస్థలు: రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం (ఆర్టికల్ 243-I), రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (ఆర్టికల్ 243K).
• పోటీ సమాఖ్య: NITI ఆయోగ్ సూచీలు (SDG, ఆరోగ్యం, ఆవిష్కరణ), DPIIT వ్యాపార సంస్కరణల ర్యాంకులు.
• 'యూనియన్ ఆఫ్ స్టేట్స్':
  1. ఆర్టికల్ 1 – 'ఇండియా, అంటే భారత్, రాష్ట్రాల సమాఖ్య'. రాష్ట్రాలు విడిపోవడానికి హక్కు లేదు
  2. భారత్ 'నాశనం కాని యూనియన్'.

ఇటీవలి కాలంలో సమాఖ్య వ్యవస్థకు సంబంధించిన పలు అంశాలు చర్చలో ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో వాటి నేపథ్యం, ముఖ్య ఆర్టికల్స్ అడుగుతారు.

• ఢిల్లీ ప్రభుత్వం vs కేంద్రం:
  1. ఢిల్లీకి ప్రత్యేక హోదా: 69వ సవరణ (1991), ఆర్టికల్ 239AA.
  2. 2018: ఢిల్లీ ప్రభుత్వ సలహా, సహాయానికి లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ కట్టుబడి ఉండాలని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు.
  3. 2023: సేవలపై (Services) ఢిల్లీ ప్రభుత్వానికి అధికారమని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు; ఆ తర్వాత కేంద్రం చట్టం (GNCTD సవరణ చట్టం 2023) చేసింది.
• ఒకే దేశం – ఒకే ఎన్నిక (One Nation One Election):
  1. లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికలు ఒకేసారి నిర్వహించే ఆలోచన
  2. రామ్‌నాథ్ కోవింద్ నేతృత్వంలో ఉన్నత స్థాయి కమిటీ (2023 సెప్టెంబర్) నివేదిక 2024 మార్చిలో
  3. తదుపరి రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టారు (2024 డిసెంబర్).
• డీలిమిటేషన్ (నియోజకవర్గాల పునర్విభజన):
  1. 84వ సవరణ (2001) ప్రకారం 2026 తర్వాత తొలి జనగణన వరకు లోక్‌సభ సీట్ల సంఖ్య స్థిరం
  2. జనాభా నియంత్రణ చేసిన దక్షిణ రాష్ట్రాలు సీట్లు కోల్పోతాయనే ఆందోళన.
• భాషా సమస్య:
  1. త్రిభాషా సూత్రం
  2. జాతీయ విద్యా విధానం 2020 అమలుపై కొన్ని రాష్ట్రాల అభ్యంతరాలు.
• కేంద్ర సంస్థలు:
  1. CBI, NIA, ED వంటి సంస్థల అధికార పరిధిపై వివాదాలు
  2. శాంతిభద్రతలు రాష్ట్ర జాబితాలో ఉండటం.
• ఆర్టికల్ 370 రద్దు (2019): జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్రం నుండి కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా మారడం – సమాఖ్య చర్చలో ప్రధాన అంశం.
• 'అర్ధ సమాఖ్య': కె.సి. వేర్ (K.C. Wheare) భారత రాజ్యాంగాన్ని 'అర్ధ-సమాఖ్య (Quasi-federal)' అన్నారు.

• తేదీ: ప్రతి ఏటా 10 అక్టోబర్.
• 2026 థీమ్: 'పనిలో మానసిక ఆరోగ్యం: ప్రాధాన్యం ఇవ్వాల్సిన సమయం' (ఒకే వనరు).
• ప్రారంభం: 1992, వరల్డ్ ఫెడరేషన్ ఫర్ మెంటల్ హెల్త్.
• భారత చట్టం: మానసిక ఆరోగ్య సంరక్షణ చట్టం 2017.
• Tele-MANAS: భారత్‌లో 10 అక్టోబర్ 2022న ప్రారంభమైన జాతీయ టెలి మానసిక ఆరోగ్య సేవ.
• ఇతర దినం: 10 అక్టోబర్ జాతీయ తపాలా దినం కూడా.

• కొత్త CEO: అనూప్ బాగ్చి — MD & CEOగా బాధ్యతలు.
• తేదీ: 27 అక్టోబర్ 2026.
• స్థానంలో: శశిధర్ జగదీశన్.
• నేపథ్యం: గతంలో ICICI ప్రుడెన్షియల్ లైఫ్ ఇన్సూరెన్స్‌కు నాయకత్వం వహించారు.
• RBI ఆమోదం: ప్రైవేట్ బ్యాంక్ MD/CEO నియామకానికి RBI అనుమతి అవసరం.
• HDFC బ్యాంక్:
  1. ప్రధాన కార్యాలయం ముంబై
  2. 1994లో స్థాపన
  3. 2023లో HDFC లిమిటెడ్‌తో విలీనం.

• విడుదల: సెప్టెంబర్ 2026 CPI డేటా 12 అక్టోబర్‌న.
• విడుదల చేసేది: MoSPI (గణాంకాలు & కార్యక్రమాల అమలు మంత్రిత్వ శాఖ).
• ఆగస్టు 2026 మొత్తం ద్రవ్యోల్బణం: 4.82%.
• ఆగస్టు 2026 ఆహార ద్రవ్యోల్బణం: 5.95%.
• కొత్త బేస్ ఇయర్: 2024=100.
• RBI లక్ష్యం: 4% (±2%), CPI ఆధారిత ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం.
• CPI: వినియోగదారులు కొనే వస్తు సేవల రిటైల్ ధరల సూచీ.

• RBI ద్రవ్య విధానం తాజా నిర్ణయాలు (RBI Monetary Policy)
• జాతీయ నివేదికలు & సర్వేలు (National Reports & Surveys)

• ISM:
  1. ఇండియా సెమీకండక్టర్ మిషన్
  2. MeitY ఆధ్వర్యంలో 2021లో ప్రారంభం.
• చేర్చుకున్న సంస్థలు: 42 చిప్-డిజైన్ సంస్థలు (నివేదికల ప్రకారం).
• ప్రముఖ పేర్లు: Qualcomm, ARM, Intel, Cadence — ఒకే వనరు, ధృవీకరణ అవసరం.
• వేదిక: GIFT సిటీ (గాంధీనగర్, గుజరాత్).
• ISM వ్యయం: ₹76,000 కోట్లు (డిసెంబర్ 2021).
• సెమీకండక్టర్:
  1. చిప్‌లకు మూలమైన పదార్థం
  2. ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాల్లో కీలకం.

• శాస్త్ర-సాంకేతిక విజయాలు మరియు రక్షణ రంగాభివృద్ధి

ఐక్యరాజ్యసమితి (United Nations – UN) రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రపంచ శాంతిని కాపాడటానికి ఏర్పడిన అతి పెద్ద అంతర్జాతీయ సంస్థ. పరీక్షల్లో దీని అంగాలు, ప్రధాన కార్యాలయాలు, సభ్యదేశాల సంఖ్య తరచూ అడుగుతారు.

• స్థాపన: 24 అక్టోబర్ 1945న అమల్లోకి వచ్చింది. అందుకే ప్రతి సంవత్సరం అక్టోబర్ 24న ఐరాస దినోత్సవం (UN Day) జరుపుతారు.
• ప్రధాన కార్యాలయం: న్యూయార్క్ (అమెరికా).
• సభ్యదేశాలు: 193. చివరిగా చేరిన దేశం దక్షిణ సూడాన్ (2011).
• భారత్: ఐరాస వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం (1945).
• ఆరు ప్రధాన అంగాలు:
  1. సర్వసభ్య సభ (General Assembly) – అన్ని సభ్యదేశాలకు ఒక్కో ఓటు.
  2. భద్రతా మండలి (Security Council) – శాంతి భద్రతల బాధ్యత.
  3. ఆర్థిక, సామాజిక మండలి (ECOSOC) – ఆర్థిక, సామాజిక అంశాలు.
  4. ధర్మకర్త మండలి (Trusteeship Council) – 1994 నుండి కార్యకలాపాలు నిలిపివేసింది.
  5. అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం (ICJ) – ప్రధాన కార్యాలయం హేగ్ (నెదర్లాండ్స్). ఇదొక్కటే న్యూయార్క్ వెలుపల ఉన్న ప్రధాన అంగం.
  6. సచివాలయం (Secretariat) – అధిపతి ప్రధాన కార్యదర్శి (Secretary-General). మొదటి ప్రధాన కార్యదర్శి ట్రిగ్వేలీ (నార్వే).
• భద్రతా మండలి: 15 సభ్యులు. వీటో అధికారం ఉన్న 5 శాశ్వత సభ్యులు – అమెరికా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, రష్యా, చైనా. మిగిలిన 10 మంది రెండేళ్ల కాలానికి ఎన్నికయ్యే తాత్కాలిక సభ్యులు.

ఐరాస అనుబంధ సంస్థలు, ప్రత్యేక సంస్థలు ప్రపంచంలోని వేర్వేరు నగరాల్లో ఉన్నాయి. 'ఏ సంస్థ ఏ నగరంలో ఉంది?' అనే ప్రశ్న ప్రతి పోటీ పరీక్షలో వస్తుంది కాబట్టి ఈ జాబితాను జతలుగా గుర్తుపెట్టుకోండి.

• జెనీవా (స్విట్జర్లాండ్):
  1. ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO)
  2. అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ (ILO)
  3. ప్రపంచ వాతావరణ సంస్థ (WMO)
  4. అంతర్జాతీయ టెలికమ్యూనికేషన్ల సంఘం (ITU)
  5. ప్రపంచ మేధో సంపత్తి సంస్థ (WIPO)
  6. శరణార్థుల హైకమిషనర్ (UNHCR), UNCTAD
• రోమ్ (ఇటలీ): ఆహార, వ్యవసాయ సంస్థ (FAO), ప్రపంచ ఆహార కార్యక్రమం (WFP), అంతర్జాతీయ వ్యవసాయ అభివృద్ధి నిధి (IFAD).
• వియన్నా (ఆస్ట్రియా): అంతర్జాతీయ అణుశక్తి సంస్థ (IAEA), UNIDO.
• న్యూయార్క్ (అమెరికా): UNICEF, UNDP, UNFPA, UN Women.
• పారిస్ (ఫ్రాన్స్): యునెస్కో (UNESCO).
• వాషింగ్టన్ DC (అమెరికా): అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (IMF), ప్రపంచ బ్యాంకు (World Bank).
• నైరోబీ (కెన్యా): ఐరాస పర్యావరణ కార్యక్రమం (UNEP), UN-Habitat.
• మాంట్రియల్ (కెనడా): అంతర్జాతీయ పౌర విమానయాన సంస్థ (ICAO).
• లండన్ (బ్రిటన్): అంతర్జాతీయ సముద్ర సంస్థ (IMO).
• బెర్న్ (స్విట్జర్లాండ్): విశ్వ తపాలా సంఘం (UPU).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'ఆరోగ్యం, కార్మికులు, వాతావరణం – అన్నీ జెనీవా'. 'ఆహారం – రోమ్'. 'అణుశక్తి – వియన్నా'. 'విద్య, సంస్కృతి – పారిస్'. 'పర్యావరణం – నైరోబీ'.

ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థను నడిపించే ముఖ్య సంస్థలు చాలావరకు రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఏర్పడ్డాయి. వీటి స్థాపన సంవత్సరం, ప్రధాన కార్యాలయం, ఉద్దేశం పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• బ్రెట్టన్ వుడ్స్ సంస్థలు: 1944లో అమెరికాలోని బ్రెట్టన్ వుడ్స్ సమావేశంలో IMF, ప్రపంచ బ్యాంకు (IBRD) ఏర్పాటుకు నిర్ణయించారు. రెండింటి ప్రధాన కార్యాలయం వాషింగ్టన్ DC. ఇవి 1945లో ఏర్పడగా IMF కార్యకలాపాలు 1947 నుండి మొదలయ్యాయి.
• IMF ఉద్దేశం: విదేశీ మారకం స్థిరత్వం, చెల్లింపుల సమతుల్యత సమస్య ఉన్న దేశాలకు సహాయం.
• ప్రపంచ బ్యాంకు ఉద్దేశం: పునర్నిర్మాణం, అభివృద్ధి కోసం దీర్ఘకాలిక రుణాలు.
• WTO (ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ): 1 జనవరి 1995న ఏర్పడింది. ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవా. ముందున్న GATT (1947) స్థానంలో వచ్చింది.
• ఆసియా అభివృద్ధి బ్యాంకు (ADB): 1966, ప్రధాన కార్యాలయం మనీలా (ఫిలిప్పీన్స్).
• ఆసియా మౌలిక సదుపాయాల పెట్టుబడి బ్యాంకు (AIIB): ప్రధాన కార్యాలయం బీజింగ్ (చైనా). ఒప్పందం 2015, కార్యకలాపాలు 2016లో మొదలయ్యాయి.
• కొత్త అభివృద్ధి బ్యాంకు (NDB): BRICS దేశాల బ్యాంకు, ప్రధాన కార్యాలయం షాంఘై.
• OPEC (పెట్రోలియం ఎగుమతి దేశాల సంస్థ): 1960లో బాగ్దాద్‌లో ఏర్పడింది. ప్రధాన కార్యాలయం వియన్నా.
• OECD: 1961, ప్రధాన కార్యాలయం పారిస్.
• BIS (Bank for International Settlements): ప్రధాన కార్యాలయం బాసెల్ (స్విట్జర్లాండ్) – 'కేంద్ర బ్యాంకుల బ్యాంకు'.

ప్రపంచంలోని వేర్వేరు ప్రాంతాల్లోని దేశాలు తమ భద్రత, వాణిజ్యం, అభివృద్ధి కోసం ప్రాంతీయ సంస్థలుగా ఏర్పడ్డాయి. సంస్థల స్థాపన తేదీలు, సభ్యదేశాల సంఖ్య, కార్యాలయ నగరం ముఖ్యం.

• ASEAN (ఆగ్నేయాసియా దేశాల సంఘం): 8 ఆగస్టు 1967న బ్యాంకాక్ ప్రకటనతో ఏర్పడింది. ప్రధాన కార్యాలయం జకార్తా (ఇండొనేషియా). మొదట 5 దేశాలు – ఇండొనేషియా, మలేషియా, ఫిలిప్పీన్స్, సింగపూర్, థాయ్‌లాండ్.
• SAARC (దక్షిణాసియా ప్రాంతీయ సహకార సంఘం): 8 డిసెంబర్ 1985, ఢాకాలో ఏర్పడింది. సచివాలయం కఠ్మండు (నేపాల్). 8 సభ్య దేశాలు – భారత్, పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్, శ్రీలంక, నేపాల్, భూటాన్, మాల్దీవులు, అఫ్గానిస్తాన్ (2007లో చేరింది).
• యూరోపియన్ యూనియన్ (EU): మాస్ట్రిక్ట్ ఒప్పందం (1992 సంతకం, 1993 నుండి అమలు) ద్వారా ఏర్పడింది. ప్రధాన కార్యాలయం బ్రస్సెల్స్ (బెల్జియం).
• NATO: 4 ఏప్రిల్ 1949, వాషింగ్టన్ ఒప్పందం. ప్రధాన కార్యాలయం బ్రస్సెల్స్. ఇది సైనిక కూటమి.
• ఆఫ్రికా యూనియన్ (AU): 2002లో OAU (1963) స్థానంలో వచ్చింది. ప్రధాన కార్యాలయం అడిస్ అబాబా (ఇథియోపియా).
• ఇతరాలు:
  1. అరబ్ లీగ్ – కైరో
  2. OIC (ఇస్లామిక్ సహకార సంస్థ) – జెడ్డా
  3. కామన్వెల్త్ – లండన్ (సచివాలయం)
  4. BIMSTEC – ఢాకా
  5. APEC – సింగపూర్
  6. SCO – బీజింగ్
  7. అమెరికా రాష్ట్రాల సంస్థ (OAS) – వాషింగ్టన్ DC

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'ASEAN – జకార్తా', 'SAARC – కఠ్మండు'. ఈ రెండింటిని తరచూ తప్పుగా కలిపేస్తారు.

ఐరాసతో నేరుగా సంబంధం లేని కానీ ప్రపంచవ్యాప్తంగా పేరున్న అనేక సంస్థలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో వీటి కార్యాలయ నగరాలు, ఏర్పడిన సంవత్సరాలు అడుగుతారు.

• అంతర్జాతీయ క్రిమినల్ కోర్టు (ICC): హేగ్ (నెదర్లాండ్స్). రోమ్ శాసనం (1998) ఆధారంగా 2002లో అమల్లోకి వచ్చింది. యుద్ధ నేరాలు, మానవాళికి వ్యతిరేక నేరాలపై విచారణ చేస్తుంది. భారత్ ICC సభ్యదేశం కాదు.
• అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం (ICJ): హేగ్. ఇది దేశాల మధ్య వివాదాలను పరిష్కరిస్తుంది (ICC వ్యక్తులను విచారిస్తుంది). 15 మంది న్యాయమూర్తులు, పదవీకాలం 9 సంవత్సరాలు.
• ఇంటర్‌పోల్ (Interpol): లియాన్ (ఫ్రాన్స్). అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకార సంస్థ.
• అంతర్జాతీయ రెడ్‌క్రాస్ కమిటీ (ICRC): జెనీవా.
• ఆమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనల్: లండన్.
• WWF, IUCN, రామ్‌సర్ కన్వెన్షన్ సచివాలయం: గ్లాండ్ (స్విట్జర్లాండ్).
• గ్రీన్‌పీస్: ఆమ్‌స్టర్‌డామ్.
• అంతర్జాతీయ ఒలింపిక్ కమిటీ (IOC): లొసానే (స్విట్జర్లాండ్). FIFA: జ్యూరిచ్.
• ప్రపంచ ఆర్థిక వేదిక (WEF): జెనీవా సమీపంలోని కొలోనీ. దావోస్ సదస్సులు దీని వార్షిక సమావేశాలు.
• IPCC: జెనీవా. UNFCCC సచివాలయం: బాన్ (జర్మనీ).
• ట్రాన్స్‌పరెన్సీ ఇంటర్నేషనల్: బెర్లిన్.
• అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (ISA): గురుగ్రామ్ (భారత్). 2015 పారిస్ COP21లో భారత్, ఫ్రాన్స్ కలిసి ప్రారంభించాయి.

అంతర్జాతీయ సంస్థల్లో భారత్ పాత్ర, సభ్యత్వం, ఆతిథ్యం ఇచ్చిన సదస్సులు పరీక్షల్లో వస్తున్న ముఖ్య అంశాలు. భారత్ ఏ సంస్థల్లో ఉంది, ఏవి కాదు అనేది స్పష్టంగా తెలుసుకోవాలి.

• ఐరాస: వ్యవస్థాపక సభ్యదేశం (1945). భద్రతా మండలిలో శాశ్వత సభ్యత్వం కోసం భారత్ ప్రయత్నిస్తోంది. ఇందుకు G4 దేశాలు (భారత్, బ్రెజిల్, జర్మనీ, జపాన్) కలిసి పనిచేస్తున్నాయి.
• భద్రతా మండలి తాత్కాలిక సభ్యత్వం: భారత్ ఇప్పటివరకు 8 సార్లు తాత్కాలిక సభ్యురాలిగా ఎన్నికైంది. ఎనిమిదో సారి 2021–22.
• IMF, ప్రపంచ బ్యాంకు, GATT/WTO: భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్యదేశం. WTOలో 1995 నుండి సభ్యత్వం.
• నాన్-అలైన్డ్ ఉద్యమం (NAM): 1961లో బెల్‌గ్రేడ్‌లో ఏర్పడింది. నెహ్రూ, టిటో (యుగోస్లావియా), నాసర్ (ఈజిప్ట్), సుకర్ణో (ఇండొనేషియా), క్వామే న్‌క్రుమా (ఘనా) ముఖ్య నాయకులు.
• సభ్యదేశం కానివి: అణు నిరోధక ఒప్పందం (NPT), ICC, ఆస్ట్రేలియా గ్రూప్ (భారత్ 2018లో చేరింది), NSG (భారత్ సభ్యత్వం కోసం ప్రయత్నిస్తోంది – ఇంకా చేరలేదు).
• సభ్యదేశంగా ఉన్నవి: BRICS, SCO (2017 నుండి పూర్తి సభ్యత్వం), SAARC, BIMSTEC, కామన్వెల్త్, ఈస్ట్ ఆసియా సమ్మిట్, G20.
• G20 అధ్యక్షత: భారత్ 1 డిసెంబర్ 2022 నుండి 30 నవంబర్ 2023 వరకు. న్యూఢిల్లీ సదస్సు 9–10 సెప్టెంబర్ 2023. ఇతివృత్తం 'ఒక భూమి, ఒక కుటుంబం, ఒక భవిష్యత్తు'.

కొన్ని సంస్థలు పేరు మారాయి లేదా కొత్త సంస్థలుగా మారాయి. 'దీని ముందు పేరు ఏమిటి?' అనే జతల ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• నానాజాతి సమితి (League of Nations): మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత 1920లో ఏర్పడింది. ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవా. 1946లో రద్దయి, ఐరాసగా మారింది.
• అమెరికా ఎప్పుడూ ఇందులో సభ్యదేశం కాలేదు.
• ఏర్పాటుకు మూలం: వెర్సైల్స్ ఒప్పందం (1919).
• GATT → WTO: GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) 1947లో ఏర్పడింది. దాని స్థానంలో 1 జనవరి 1995న WTO వచ్చింది.
• OAU → AU: ఆఫ్రికా ఐక్యతా సంస్థ (1963, అడిస్ అబాబా) 2002లో ఆఫ్రికా యూనియన్ అయింది.
• OEEC → OECD: ఐరోపా ఆర్థిక సహకార సంస్థ స్థానంలో 1961లో OECD వచ్చింది.
• EEC → EU: ఐరోపా ఆర్థిక సంఘం (1957, రోమ్ ఒప్పందం) తర్వాత మాస్ట్రిక్ట్ ఒప్పందంతో యూరోపియన్ యూనియన్ అయింది.
• వార్సా ఒప్పందం (Warsaw Pact): 1955లో సోవియట్ యూనియన్ నాయకత్వంలో NATOకు ప్రతిగా ఏర్పడింది. 1991లో రద్దయింది.
• UNCTAD: 1964లో ఏర్పడింది, జెనీవా కేంద్రం.
• ధర్మకర్త మండలి: ఐరాస ధర్మకర్త మండలి 1994లో పలావు స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కార్యకలాపాలు నిలిపివేసింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పాతదాని నుండి కొత్తదానికి: GATT→WTO, OAU→AU, League of Nations→UN, EEC→EU. పేరు మారిన సంవత్సరాలు: 1995, 2002, 1946, 1993.

కేంద్ర బడ్జెట్ అంటే ఒక ఆర్థిక సంవత్సరంలో ప్రభుత్వ ఆదాయ, ఖర్చుల అంచనా పట్టిక. రాజ్యాంగంలో 'బడ్జెట్' అనే పదం లేదు; 'వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన (Annual Financial Statement)' అని ఉంటుంది.

• ఆర్టికల్ 112: రాష్ట్రపతి ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరం పార్లమెంటు ముందు వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన ఉంచేలా చేస్తారు. దీన్ని ఆర్థిక మంత్రి లోక్‌సభలో ప్రవేశపెడతారు.
• ఆర్థిక సంవత్సరం: ఏప్రిల్ 1 నుండి మార్చి 31 వరకు.
• సంబంధిత ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 113 – పద్దుల కోసం డిమాండ్లు (Demands for Grants); లోక్‌సభ మాత్రమే ఓటు వేస్తుంది.
  2. ఆర్టికల్ 114 – ద్రవ్య వినిమయ బిల్లు (Appropriation Bill).
  3. ఆర్టికల్ 116 – ఓట్ ఆన్ అకౌంట్ (Vote on Account).
  4. ఆర్టికల్ 266 – భారత సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund) & ప్రజా పద్దు (Public Account).
  5. ఆర్టికల్ 267 – ఆకస్మిక నిధి (Contingency Fund).
• ప్రక్రియ: బడ్జెట్ ప్రసంగం → సాధారణ చర్చ → శాఖల వారీ చర్చ → పద్దుల ఓటింగ్ → ద్రవ్య వినిమయ బిల్లు → ఆర్థిక బిల్లు (Finance Bill).
• మొదటి బడ్జెట్: 7 ఏప్రిల్ 1860న జేమ్స్ విల్సన్ (బ్రిటిష్ ఇండియా). స్వతంత్ర భారత మొదటి బడ్జెట్: 26 నవంబర్ 1947, ఆర్.కె. షణ్ముఖం చెట్టి.
• మార్పులు:
  1. 1999 నుండి బడ్జెట్ ప్రసంగం ఉదయం 11 గంటలకు (యశ్వంత్ సిన్హా); ముందు సాయంత్రం 5 గంటలకు.
  2. 2017 నుండి బడ్జెట్ ఫిబ్రవరి 1న; రైల్వే బడ్జెట్ సాధారణ బడ్జెట్‌లో విలీనం (అరుణ్ జైట్లీ).
  3. 2021లో మొదటి కాగిత రహిత (paperless) బడ్జెట్.
• ఎక్కువ బడ్జెట్లు ప్రవేశపెట్టినవారు: మొరార్జీ దేశాయ్ (10).
• నిర్మలా సీతారామన్:
  1. పూర్తి సమయ మొదటి మహిళా ఆర్థిక మంత్రి (2019)
  2. బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టిన మొదటి మహిళా ఆర్థిక మంత్రి కూడా.

బడ్జెట్‌లో 'ఆదాయం, ఖర్చు, లోటు' అనే మూడు పదాలకు అనేక రకాలున్నాయి. ఫార్ములాలతో సహా తెలుసుకుంటే గణన ప్రశ్నలూ సులభంగా చేయవచ్చు.

• రాబడులు (Receipts):
  1. రెవెన్యూ రాబడి: పన్ను రాబడి (ఆదాయ పన్ను, కార్పొరేషన్ పన్ను, GST, కస్టమ్స్) + పన్నేతర రాబడి (వడ్డీ, డివిడెండ్లు).
  2. మూలధన రాబడి: అప్పులు, ఆస్తుల అమ్మకం (పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ).
• వ్యయం: రెవెన్యూ వ్యయం (జీతాలు, వడ్డీ, సబ్సిడీలు) + మూలధన వ్యయం (రోడ్లు, ఆస్తుల సృష్టి).
• లోటు రకాలు:
  1. రెవెన్యూ లోటు = రెవెన్యూ వ్యయం − రెవెన్యూ రాబడి.
  2. ద్రవ్య లోటు (Fiscal Deficit) = మొత్తం వ్యయం − (రెవెన్యూ రాబడి + అప్పులు కాకుండా మూలధన రాబడి) → అంటే ప్రభుత్వ మొత్తం అప్పు అవసరం.
  3. ప్రాథమిక లోటు (Primary Deficit) = ద్రవ్య లోటు − వడ్డీ చెల్లింపులు.
• ప్రత్యక్ష పన్నులు: ఆదాయపు పన్ను, కార్పొరేట్ పన్ను (భారం బదిలీ కాదు). పరోక్ష పన్నులు: GST, కస్టమ్స్ (వినియోగదారుడు భరిస్తాడు).
• సెస్సు, సర్‌చార్జి: వీటి ఆదాయం రాష్ట్రాలతో పంచుకోరు.
• కోత తీర్మానాలు (Cut Motions): విధాన కోత (₹1), పొదుపు కోత (నిర్దిష్ట మొత్తం), టోకెన్ కోత (₹100).
• వివిధ బడ్జెట్లు: జీరో బేస్డ్ బడ్జెట్, ఫలిత బడ్జెట్ (Outcome Budget), లింగ బడ్జెట్ (2005–06 నుండి).

ప్రభుత్వ అప్పులు, లోటు అదుపు తప్పకుండా ఉండటానికి చేసిన చట్టమే FRBM చట్టం. లక్ష్యాలు, కమిటీలు, 'ఎస్కేప్ క్లాజ్' పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• FRBM (Fiscal Responsibility and Budget Management) చట్టం 2003: ప్రభుత్వ ఆర్థిక పారదర్శకత, ద్రవ్య లోటు తగ్గింపు లక్ష్యం. 2004 నుండి అమలు.
• ముఖ్య లక్ష్యాలు:
  1. రెవెన్యూ లోటును పూర్తిగా తొలగించడం.
  2. ద్రవ్య లోటును GDPలో 3%కి తగ్గించడం (గడువు తరచూ వాయిదా పడింది).
• ఎన్.కె. సింగ్ కమిటీ (2017): FRBM సమీక్ష కమిటీ.
• రుణం – GDP నిష్పత్తి 60% (కేంద్రం 40%, రాష్ట్రాలు 20%) సిఫార్సు.
• ద్రవ్య లోటు 3% కొనసాగింపు.
• 'ఆర్థిక మండలి' ఏర్పాటు సూచన.
• ఎస్కేప్ క్లాజ్: యుద్ధం, జాతీయ విపత్తు, ఆర్థిక మందగమనం వంటి సందర్భాల్లో లక్ష్యాలకు తాత్కాలిక సడలింపు. ప్రభుత్వం 2020–21లో కోవిడ్ కారణంగా ద్రవ్య లోటు లక్ష్యం దాటింది.
• వార్షిక పత్రాలు: బడ్జెట్‌తో పాటు మధ్యకాలిక ద్రవ్య విధాన ప్రకటన, ద్రవ్య విధాన వ్యూహ ప్రకటన పార్లమెంటుకు సమర్పించాలి.
• రాష్ట్రాలు: రాష్ట్రాలు తమ సొంత FRBM చట్టాలు చేశాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ కూడా రాష్ట్ర స్థాయి FRBM చట్టాలు కలిగి ఉన్నాయి.

GST 'ఒకే దేశం – ఒకే పన్ను' ఆలోచనతో వచ్చిన పరోక్ష పన్ను విధానం. ఇందులో అనేక కేంద్ర, రాష్ట్ర పన్నులు కలిసిపోయాయి. చట్టపరమైన ఆర్టికల్స్, GST మండలి వివరాలు తరచూ అడుగుతారు.

• అమలు తేదీ: 1 జూలై 2017 (అందుకే జూలై 1 GST దినోత్సవం).
• రాజ్యాంగ సవరణ: 101వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం 2016.
• సంబంధిత ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 246A – వస్తు సేవల పన్నుపై ప్రత్యేక అధికారం.
  2. ఆర్టికల్ 269A – అంతర్‌రాష్ట్ర సరఫరాపై GST.
  3. ఆర్టికల్ 279A – GST మండలి (GST Council).
• GST మండలి:
  1. అధ్యక్షుడు కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి
  2. సభ్యులు కేంద్ర సహాయ మంత్రి (ఆర్థిక), అన్ని రాష్ట్రాల ఆర్థిక మంత్రులు. నిర్ణయాలకు ¾ మెజారిటీ అవసరం. ఓట్ల విలువలో కేంద్రానికి ⅓, రాష్ట్రాలన్నింటికీ కలిపి ⅔.
• GST రకాలు (Dual GST):
  1. CGST – కేంద్రం వసూలు చేస్తుంది.
  2. SGST – రాష్ట్రం వసూలు చేస్తుంది.
  3. IGST – అంతర్‌రాష్ట్ర, దిగుమతులపై; కేంద్రం వసూలు చేసి పంచుతుంది.
  4. UTGST – కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు.
• గమ్యస్థాన ఆధారిత పన్ను: వినియోగ రాష్ట్రానికి పన్ను ఆదాయం వెళ్తుంది (Destination-based).
• మినహాయింపు వస్తువులు: పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, మద్యం GST పరిధి బయటే (ఇంకా చేర్చలేదు, 2025 నాటికి).
• GST నెట్‌వర్క్ (GSTN): GST సాంకేతిక వేదిక.
• పన్ను శ్లాబులు: ప్రభుత్వం తరచూ మారుస్తోంది. కాబట్టి తాజా రేట్లను అధికారిక వనరుల నుండి చూసుకోండి.
• GST పరిహార సెస్సు: ఆదాయ నష్టం పొందిన రాష్ట్రాలకు ఐదేళ్ల వరకు పరిహారం ఇచ్చేందుకు.

ఆర్థిక సర్వే అంటే గత సంవత్సరంలో దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ ఎలా ఉందో వివరించే ప్రభుత్వ నివేదిక. ఇది బడ్జెట్‌కు ముందు రోజు పార్లమెంటులో సమర్పిస్తారు.

• తొలి సర్వే: 1950–51లో, బడ్జెట్ పత్రాల్లో భాగంగా. 1964 నుండి బడ్జెట్ నుండి వేరుగా సమర్పిస్తున్నారు.
• సమర్పణ: కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి, బడ్జెట్‌కు ఒక రోజు ముందు పార్లమెంటు ఉభయ సభల్లో.
• తయారీ: ఆర్థిక వ్యవహారాల శాఖలోని ఆర్థిక విభాగం, ప్రధాన ఆర్థిక సలహాదారు (Chief Economic Adviser – CEA) నేతృత్వంలో.
• వి. అనంత నాగేశ్వరన్ 2022 నుండి CEA (2025 నాటికి).
• చట్టబద్ధత:
  1. రాజ్యాంగం లేదా చట్టం ప్రకారం తప్పనిసరి కాదు
  2. ఇది ఆనవాయితీ.
• విషయం: GDP వృద్ధి అంచనా, వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు, సేవలు, ద్రవ్యోల్బణం, విదేశీ వాణిజ్యం, సామాజిక రంగం.
• రెండు భాగాలు: సాధారణంగా రెండు సంపుటాలు (Volume I, II) – ఒకటి విధాన విశ్లేషణ, ఒకటి గణాంకాలు.
• పన్ను ప్రతిపాదనలు ఉండవు:
  1. ఇది కేవలం విశ్లేషణ నివేదిక
  2. పన్నుల మార్పులు బడ్జెట్‌లో ఉంటాయి.
• ప్రత్యేక అంశాలు: 2019–20 సర్వే 'థాలినామిక్స్' (శాకాహార భోజనం ఖర్చుల అధ్యయనం) ను పరిచయం చేసింది.
• రాష్ట్ర స్థాయి: ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ కూడా సామాజిక ఆర్థిక సర్వేలను ప్రతి సంవత్సరం విడుదల చేస్తాయి.

కొన్ని బడ్జెట్లు భారత ఆర్థిక వ్యవస్థను మలుపు తిప్పాయి. వాటి పేర్లు, ఆర్థిక మంత్రులు, ప్రత్యేకతలు పరీక్షల్లో జతలుగా అడుగుతారు.

• 1991 బడ్జెట్ (24 జూలై 1991):
  1. ఆర్థిక మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్
  2. ప్రధాని పి.వి. నరసింహారావు. సరళీకరణ, ప్రైవేటీకరణ, ప్రపంచీకరణ (LPG) సంస్కరణలకు పునాది.
• నల్ల బడ్జెట్ (Black Budget) 1973–74:
  1. ఆర్థిక మంత్రి వై.బి. చవాన్
  2. ₹550 కోట్ల లోటు ఉండటం వల్ల ఈ పేరు.
• కలల బడ్జెట్ (Dream Budget) 1997–98:
  1. పి. చిదంబరం
  2. ఆదాయపు పన్ను, కార్పొరేట్ పన్ను రేట్లను తగ్గించారు.
• మిలీనియం బడ్జెట్ 2000–01:
  1. యశ్వంత్ సిన్హా
  2. సమాచార సాంకేతిక రంగానికి ప్రోత్సాహం.
• MODVAT: 1986లో వి.పి. సింగ్ ప్రవేశపెట్టారు (GSTకి ముందస్తు రూపం).
• ప్రధాని ప్రవేశపెట్టిన బడ్జెట్: ఇందిరా గాంధీ (1970–71) – బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టిన మొదటి మహిళ. అప్పుడు ఆమె ప్రధాని, ఆర్థిక శాఖ కూడా చూసేవారు.
• ఇతర ప్రత్యేకతలు:
  1. 2017లో రైల్వే బడ్జెట్ విలీనం (అరుణ్ జైట్లీ).
  2. 2019లో నిర్మలా సీతారామన్ బ్రీఫ్‌కేస్ బదులు 'బహీ-ఖాతా'తో బడ్జెట్ తెచ్చారు.
  3. 2021లో కాగిత రహిత బడ్జెట్ (డిజిటల్).
  4. ఎన్నికల ఏడాది మధ్యంతర బడ్జెట్ (Interim Budget) – ఉదా: 2019 ఫిబ్రవరిలో పీయూష్ గోయల్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '91 = మన్మోహన్ (సంస్కరణలు); 97 = చిదంబరం (కలల బడ్జెట్); 2000 = సిన్హా (మిలీనియం); 73 = చవాన్ (నల్ల బడ్జెట్)'.

కేంద్రం వసూలు చేసిన పన్నుల్లో రాష్ట్రాలకు ఎంత వాటా ఇవ్వాలో సిఫార్సు చేసే రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ ఆర్థిక సంఘం. ఏపీ, తెలంగాణ రాష్ట్రాలకు ఇది కీలకం కాబట్టి పరీక్షల్లో తరచూ వస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 280: ఆర్థిక సంఘం ఏర్పాటు. రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదేళ్లకోసారి లేదా అవసరమైతే ముందుగానే నియమిస్తారు.
• సభ్యులు: అధ్యక్షుడు + నలుగురు సభ్యులు.
• మొదటి ఆర్థిక సంఘం: 1951, అధ్యక్షుడు కె.సి. నియోగి.
• ముఖ్య సిఫార్సులు: కేంద్ర పన్నుల వాటా (విభాజ్య పూల్), గ్రాంట్లు ఇన్ ఎయిడ్ (ఆర్టికల్ 275), రాష్ట్రాల ఆర్థిక స్థితి.
• 14వ ఆర్థిక సంఘం:
  1. అధ్యక్షుడు వై.వి. రెడ్డి
  2. రాష్ట్రాలకు వాటా 32% నుండి 42%కి పెంచింది (2015–20).
• 15వ ఆర్థిక సంఘం:
  1. అధ్యక్షుడు ఎన్.కె. సింగ్
  2. 2021–26 కాలానికి రాష్ట్రాల వాటా 41% (జమ్ము కశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైనందున 1% తగ్గింది).
• 16వ ఆర్థిక సంఘం:
  1. అధ్యక్షుడు అరవింద్ పనగరియా
  2. 2026–31 కాలానికి సిఫార్సులు ఇవ్వాలి.
• రాష్ట్ర బడ్జెట్: ఆర్టికల్ 202 ప్రకారం గవర్నర్ రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన ఉంచేలా చేస్తారు.
• ఇతర సంస్థ: నీతి ఆయోగ్ (1 జనవరి 2015) ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో వచ్చింది – ఆర్థిక సంఘం వేరు, ప్రణాళికా సంఘం వేరు.

ప్రపంచ వాతావరణ మార్పును ఎదుర్కోవడానికి దేశాలు కలిసి చేసిన తొలి ఒప్పందమే UNFCCC. ప్రతి సంవత్సరం జరిగే COP సదస్సులకు ఇదే పునాది.

• స్టాక్‌హోమ్ సదస్సు (1972):
  1. ఐరాస మానవ పర్యావరణ సదస్సు (5–16 జూన్ 1972). ఇదే మొదటి ప్రపంచ పర్యావరణ సదస్సు. ఫలితంగా UNEP ఏర్పడింది
  2. జూన్ 5న ప్రపంచ పర్యావరణ దినోత్సవం.
• IPCC: 1988లో WMO, UNEP ఏర్పాటు చేశాయి. వాతావరణ మార్పుపై శాస్త్రీయ నివేదికలు ఇస్తుంది. 2007 నోబెల్ శాంతి బహుమతి (అల్ గోర్‌తో కలిసి). ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవా.
• బ్రండ్‌ట్లాండ్ నివేదిక (1987):
  1. 'మన ఉమ్మడి భవిష్యత్తు (Our Common Future)'
  2. సుస్థిర అభివృద్ధి భావన.
• భూ శిఖరాగ్ర సదస్సు (Earth Summit): 3–14 జూన్ 1992, రియో డి జనేరో (బ్రెజిల్). ఇక్కడ మూడు ఒప్పందాలు వచ్చాయి: UNFCCC, జీవ వైవిధ్య ఒప్పందం (CBD), ఎడారీకరణ నిరోధక ఒప్పందం (UNCCD – 1994లో ఆమోదం).
• UNFCCC:
  1. 1992లో ఆమోదం
  2. 21 మార్చి 1994న అమల్లోకి. సచివాలయం బాన్ (జర్మనీ).
• COP (Conference of the Parties): UNFCCCలో చేరిన దేశాల వార్షిక సమావేశం. మొదటి COP1 – బెర్లిన్, 1995.
• సమిష్టి కానీ విభిన్న బాధ్యతలు (CBDR-RC):
  1. అందరి బాధ్యత ఉమ్మడి
  2. కానీ అభివృద్ధి చెందిన దేశాల బాధ్యత ఎక్కువ. ఇది UNFCCC ప్రధాన సూత్రం.
• రియో+10:
  1. జోహన్నెస్‌బర్గ్ (2002)
  2. రియో+20: 2012 – సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDGs) ఆలోచన.

కార్బన్ ఉద్గారాలను తగ్గించాలనే చట్టబద్ధ లక్ష్యాలు మొదటిసారి క్యోటో ప్రోటోకాల్‌లో వచ్చాయి. తొలి COPల నగరాలు, వాటి ఫలితాలు పరీక్షల్లో జతలుగా వస్తాయి.

• క్యోటో ప్రోటోకాల్:
  1. COP3, క్యోటో (జపాన్), డిసెంబర్ 1997లో ఆమోదం
  2. 16 ఫిబ్రవరి 2005న అమల్లోకి.
• చట్టబద్ధ ఉద్గార తగ్గింపు లక్ష్యాలు అభివృద్ధి చెందిన (Annex I) దేశాలకు మాత్రమే.
• లక్ష్యం: 2008–12 మధ్య 1990 స్థాయి కంటే సగటున 5% తక్కువ.
• ఆరు గ్రీన్‌హౌస్ వాయువులు.
• మూడు యంత్రాంగాలు: ఉద్గార వాణిజ్యం (Emissions Trading), ఉమ్మడి అమలు (Joint Implementation), స్వచ్ఛ అభివృద్ధి యంత్రాంగం (CDM).
• అమెరికా ఎప్పుడూ ఆమోదించలేదు. భారత్ 2002లో ఆమోదించింది.
• డోహా సవరణ (COP18, 2012) – రెండో కాలం 2013–2020.
• బాలి COP13 (2007): బాలి కార్యాచరణ ప్రణాళిక.
• కోపెన్‌హాగెన్ COP15 (2009):
  1. కోపెన్‌హాగెన్ ఒప్పందం – 2020 నాటికి ఏటా 100 బిలియన్ డాలర్ల వాతావరణ నిధి హామీ
  2. 2°C పరిమితి.
• కాన్‌కున్ COP16 (2010): హరిత వాతావరణ నిధి (GCF) ఏర్పాటు.
• డర్బన్ COP17 (2011): డర్బన్ వేదిక – 2015 నాటికి కొత్త ఒప్పందానికి మార్గం.
• వార్సా COP19 (2013):
  1. 'నష్టం, హాని (Loss and Damage)' యంత్రాంగం ప్రారంభం
  2. 'ఉద్దేశిత జాతీయ నిర్ణీత విరాళాలు (INDCs)' పదం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా COP3 – క్యోటో; COP15 – కోపెన్‌హాగెన్; COP16 – కాన్‌కున్; COP21 – పారిస్. 3, 15, 16, 21 వరుసగా గుర్తుంచుకోండి.

పారిస్ ఒప్పందం ప్రపంచ వాతావరణ చర్యల్లో ప్రధాన మైలురాయి. ఇందులో అన్ని దేశాలూ తమ ఉద్గారాలు తగ్గించే లక్ష్యాలు స్వయంగా నిర్ణయించుకుంటాయి.

• సదస్సు: COP21, పారిస్ (ఫ్రాన్స్), 30 నవంబర్ – 12 డిసెంబర్ 2015. ఒప్పందం 12 డిసెంబర్ 2015న ఆమోదం.
• అమలు: 4 నవంబర్ 2016.
• భారత్: 2 అక్టోబర్ 2016న ఆమోదించింది (గాంధీ జయంతి రోజు).
• ముఖ్య లక్ష్యాలు:
  1. ప్రపంచ ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదల పారిశ్రామిక పూర్వ స్థాయి కంటే 2°C కంటే చాలా తక్కువగా ఉంచడం.
  2. 1.5°C వరకు పరిమితం చేసే ప్రయత్నం.
• జాతీయ నిర్ణీత విరాళాలు (NDCs):
  1. ప్రతి దేశం తన లక్ష్యాలు తానే నిర్ణయించుకుంటుంది
  2. ప్రతి 5 ఏళ్లకు సమీక్ష, మరింత ఆశయాత్మకంగా సమర్పించాలి.
• ప్రపంచ సమీక్ష (Global Stocktake):
  1. ప్రతి ఐదేళ్లకు ప్రపంచ పురోగతి అంచనా
  2. మొదటిది COP28 (2023)లో పూర్తయింది.
• ఆర్టికల్ 6: కార్బన్ మార్కెట్లు, దేశాల మధ్య సహకారం.
• ఆర్టికల్ 8: నష్టం, హాని.
• ఆర్థిక సాయం: అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు సాయం చేయాలి.
• చట్టబద్ధత: ఒప్పందం చట్టబద్ధమైనది, కానీ NDC లక్ష్యాలు దేశాలు స్వయంగా నిర్ణయించుకున్నవి (క్యోటోలా పై నుండి విధించినవి కావు).
• అమెరికా: 2017లో వైదొలగుతామని ప్రకటించి, 2021లో తిరిగి చేరింది.

ఇటీవలి COP సదస్సుల వేదికలు, నిర్ణయాలు పోటీ పరీక్షల్లో తప్పనిసరిగా వస్తాయి. ప్రతి COPకి ఒక ముఖ్య నిర్ణయం గుర్తుంచుకోండి.

• COP26 – గ్లాస్గో (బ్రిటన్), 2021:
  1. గ్లాస్గో వాతావరణ ఒప్పందం: 'పరిష్కారం లేని బొగ్గు విద్యుత్ దశలవారీ తగ్గింపు (phase down)'.
  2. భారత్ 'పంచామృతం' ప్రకటించింది: 2070 నాటికి నికర శూన్య ఉద్గారాలు (Net Zero).
• COP27 – షర్మ్ ఎల్ షేక్ (ఈజిప్ట్), 2022: 'నష్టం, హాని నిధి' ఏర్పాటుకు ఒప్పందం.
• COP28 – దుబాయ్ (యూఏఈ), 30 నవంబర్ – 13 డిసెంబర్ 2023:
  1. మొదటి ప్రపంచ సమీక్ష (Global Stocktake) పూర్తి.
  2. శిలాజ ఇంధనాల నుండి 'దశలవారీగా దూరం జరగడం (transition away)' పై ఒప్పందం.
  3. నష్టం, హాని నిధిని ప్రారంభించారు.
  4. భారత్ 2028లో COP33 నిర్వహిస్తామని ప్రతిపాదించింది.
• COP29 – బాకు (అజర్‌బైజాన్), 2024:
  1. కొత్త సమిష్టి పరిమాణాత్మక లక్ష్యం (NCQG): 2035 నాటికి ఏటా 300 బిలియన్ డాలర్లు.
  2. కార్బన్ మార్కెట్ (ఆర్టికల్ 6) నియమాలు ఖరారు.
• COP30 – బెలెం (బ్రెజిల్), 2025: అమెజాన్ ప్రాంతంలో నవంబర్ 2025లో జరిగింది.
• భారత్ పాత్ర: అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల తరపున వాతావరణ న్యాయం, వాతావరణ నిధుల కోసం వాదిస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా గ్లాస్గో – బొగ్గు; షర్మ్ ఎల్ షేక్ – నష్టం నిధి; దుబాయ్ – శిలాజ ఇంధనాల నుండి దూరం; బాకు – 300 బిలియన్ డాలర్లు.

ప్రపంచంలో మూడో అతిపెద్ద ఉద్గారక దేశమైనా, తలసరి ఉద్గారాలు తక్కువగా ఉన్న భారత్ వాతావరణ చర్యల్లో కీలక పాత్ర వహిస్తోంది. భారత లక్ష్యాలు, పథకాలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• NAPCC (వాతావరణ మార్పుపై జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళిక): 2008. 8 మిషన్లు:
• జాతీయ సౌర మిషన్
• ఇంధన సామర్థ్యం
• సుస్థిర ఆవాసం
• జల మిషన్
• హిమాలయ పర్యావరణ వ్యవస్థ పరిరక్షణ
• హరిత భారత్
• సుస్థిర వ్యవసాయం
• వాతావరణ మార్పుపై వ్యూహాత్మక జ్ఞానం
• INDC (2015):
  1. 2030 నాటికి 2005 స్థాయితో పోలిస్తే GDP ఉద్గార తీవ్రత 33–35% తగ్గింపు
  2. 40% విద్యుత్ సామర్థ్యం శిలాజేతర వనరుల నుండి.
• నవీకరించిన NDC (2022):
  1. 2030 నాటికి ఉద్గార తీవ్రత 45% తగ్గింపు
  2. 50% సంచిత విద్యుత్ సామర్థ్యం శిలాజేతర వనరులతో.
• పంచామృతం (COP26, 2021):
  1. 2030 నాటికి 500 GW శిలాజేతర విద్యుత్ సామర్థ్యం.
  2. 2030 నాటికి శక్తి అవసరాల్లో 50% పునరుత్పాదక వనరుల నుండి.
  3. 2030 వరకు మొత్తం అంచనా ఉద్గారాలను 1 బిలియన్ టన్నులు తగ్గించడం.
  4. 2030 నాటికి ఆర్థిక వ్యవస్థ కార్బన్ తీవ్రత 45% కంటే తక్కువకు.
  5. 2070 నాటికి నికర శూన్యం.
• మిషన్ లైఫ్ (LiFE – Lifestyle for Environment):
  1. అక్టోబర్ 2022లో ప్రారంభం
  2. పర్యావరణ అనుకూల జీవనశైలి.
• జాతీయ హరిత హైడ్రోజన్ మిషన్: జనవరి 2023లో ఆమోదం.
• అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (ISA):
  1. 30 నవంబర్ 2015, పారిస్ (మోదీ, ఫ్రాన్స్ అధ్యక్షుడు ఒలాండ్)
  2. ప్రధాన కార్యాలయం గురుగ్రామ్.
• CDRI: విపత్తులను తట్టుకునే మౌలిక సదుపాయాల కూటమి – 2019 UN వాతావరణ చర్య సదస్సులో భారత్ ప్రారంభించింది.
• కార్బన్ క్రెడిట్ వ్యాపార పథకం: ఇంధన పరిరక్షణ (సవరణ) చట్టం 2022 ఆధారంగా.

వాతావరణ చర్యలకు డబ్బు ఎక్కడి నుండి వస్తుంది, ఏ సంస్థలు ఇస్తాయి, ఏ కీలక పదాలు పరీక్షల్లో వస్తాయి అనేవి ఇందులో చూద్దాం.

• హరిత వాతావరణ నిధి (GCF):
  1. 2010 కాన్‌కున్ COP16లో ఏర్పాటు
  2. ప్రధాన కార్యాలయం సాంగ్డో, ఇంచియాన్ (దక్షిణ కొరియా).
• ప్రపంచ పర్యావరణ సౌకర్యం (GEF):
  1. 1991–92
  2. ప్రధాన కార్యాలయం వాషింగ్టన్ DC.
• అనుకూల నిధి (Adaptation Fund): క్యోటో ప్రోటోకాల్ కింద ఏర్పాటు.
• నష్టం, హాని నిధి:
  1. COP27లో ఒప్పందం
  2. COP28లో ప్రారంభం.
• గ్రీన్‌హౌస్ వాయువులు: కార్బన్ డయాక్సైడ్ (CO₂), మీథేన్ (CH₄), నైట్రస్ ఆక్సైడ్ (N₂O), హైడ్రోఫ్లోరోకార్బన్లు (HFCs), పెర్‌ఫ్లోరోకార్బన్లు (PFCs), సల్ఫర్ హెక్సాఫ్లోరైడ్ (SF₆).
• కార్బన్ క్రెడిట్: ఒక టన్ను CO₂కు సమానమైన ఉద్గారం తగ్గిస్తే వచ్చే ధ్రువపత్రం.
• కార్బన్ సింక్: కార్బన్‌ను పీల్చుకునే అడవులు, సముద్రాలు.
• నికర శూన్యం (Net Zero): విడుదల చేసే ఉద్గారాలు = తొలగించే ఉద్గారాలు.
• CBAM (కార్బన్ సరిహద్దు సర్దుబాటు యంత్రాంగం): యూరోపియన్ యూనియన్ తెచ్చిన విధానం – అధిక కార్బన్ ఉత్పత్తుల దిగుమతులపై సుంకం. భారత్ దీన్ని వ్యతిరేకించింది.
• BASIC గ్రూప్: బ్రెజిల్, దక్షిణాఫ్రికా, భారత్, చైనా (2009 కోపెన్‌హాగెన్).
• వాతావరణ నిధుల వాగ్దానం: అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు ఏటా 100 బిలియన్ డాలర్లు ఇవ్వాలన్న హామీ (కోపెన్‌హాగెన్ 2009).

COPలతో పాటు పర్యావరణానికి సంబంధించిన ఇతర అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలు, దినోత్సవాలు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి. సంవత్సరాలు, నగరాలు జతలుగా గుర్తుంచుకోండి.

• వియన్నా కన్వెన్షన్ (1985): ఓజోన్ పొర రక్షణకు ఒప్పందం.
• మాంట్రియల్ ప్రోటోకాల్ (1987):
  1. ఓజోన్ పొరకు హాని కలిగించే పదార్థాల తగ్గింపు
  2. 1989లో అమలు. కిగాలీ సవరణ (2016) – HFCల తగ్గింపు.
• రామ్‌సర్ ఒప్పందం (1971): చిత్తడి నేలల పరిరక్షణ.
• CITES (1973): అరుదైన జంతు, మొక్కల అంతర్జాతీయ వాణిజ్య నియంత్రణ.
• బాసెల్ ఒప్పందం (1989): ప్రమాదకర వ్యర్థాల సరిహద్దు రవాణా నియంత్రణ.
• జీవ వైవిధ్య ఒప్పందం (CBD, 1992):
  1. నాగోయా ప్రోటోకాల్ (2010) – జన్యు వనరుల వినియోగం, లాభాల పంపిణీ.
  2. కార్టజెనా ప్రోటోకాల్ (2000) – జీవ భద్రత.
  3. కున్మింగ్ – మాంట్రియల్ ప్రపంచ జీవ వైవిధ్య చట్రం (డిసెంబర్ 2022) – 2030 నాటికి 30% భూమి, సముద్రం రక్షణ ('30 by 30').
• స్టాక్‌హోమ్ ఒప్పందం (2001): దీర్ఘకాలం నిలిచే సేంద్రీయ కాలుష్య కారకాలు (POPs).
• మినమాటా ఒప్పందం (2013): పాదరస నియంత్రణ.
• ముఖ్య దినోత్సవాలు:
  1. ప్రపంచ చిత్తడి నేలల దినోత్సవం – ఫిబ్రవరి 2
  2. ప్రపంచ నీటి దినోత్సవం – మార్చి 22
  3. భూమి దినోత్సవం – ఏప్రిల్ 22
  4. జీవ వైవిధ్య దినోత్సవం – మే 22
  5. ప్రపంచ పర్యావరణ దినోత్సవం – జూన్ 5
  6. ఎడారీకరణ నిరోధక దినోత్సవం – జూన్ 17
  7. ఓజోన్ పరిరక్షణ దినోత్సవం – సెప్టెంబర్ 16

ప్రపంచ సూచిక (Index) అంటే ఒక అంశంలో దేశాలను పోల్చి ర్యాంకులు ఇచ్చే నివేదిక. భారతదేశ ర్యాంక్ ప్రతి ఏటా మారుతుంది. అందుకే పరీక్షల్లో ఎక్కువగా 'ఈ సూచీని ఎవరు ప్రకటిస్తారు?', 'దేనిని కొలుస్తారు?' అనే స్థిరమైన ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• సూచీ ప్రకటించే సంస్థ: ఏ సంస్థ ఏ సూచీని విడుదల చేస్తుందో గుర్తుంచుకోవడం అత్యంత ముఖ్యం.
• కొలిచే అంశం: ఆర్థికం, ఆరోగ్యం, విద్య, పర్యావరణం, స్వేచ్ఛ, ఆవిష్కరణ వంటి రంగాల్లో ఏదో ఒకటి.
• ర్యాంక్ విధానం: కొన్ని సూచీల్లో 1వ ర్యాంక్ ఉత్తమం (HDI, GII). కొన్నింటిలో తక్కువ స్కోర్ ఉత్తమం (GHI – ఆకలి స్కోర్ తక్కువ ఉంటే మంచిది).
• ఎంత తరచుగా: చాలా సూచీలు ఏటా వస్తాయి. HDR, GHI, ప్రెస్ ఫ్రీడం ఇండెక్స్ ప్రతి సంవత్సరం వస్తాయి.
• భారత్ వాటా: ర్యాంక్ గుర్తుపెట్టుకోవడం కంటే 'భారత్ ఏ వర్గంలో ఉంది (మధ్యస్థ మానవాభివృద్ధి దేశం) ' వంటి స్వభావాన్ని తెలుసుకోవాలి.
• ప్రభుత్వ స్పందన:
  1. అనేక సూచీల పద్ధతులను భారత ప్రభుత్వం ప్రశ్నిస్తూ వస్తోంది
  2. కాబట్టి సూచీలు సంస్థల అంచనాలే, అధికారిక గణాంకాలు కాదు.
• పరీక్షలో రూపం: ప్రశ్న 'జతపరచండి' (Match the following) రూపంలో సూచీ – సంస్థ జతలుగా ఎక్కువగా వస్తుంది.

ఆర్థిక రంగానికి సంబంధించిన సూచీలను ప్రధానంగా ప్రపంచ బ్యాంకు (World Bank), వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరం (WEF) తదితర సంస్థలు విడుదల చేస్తాయి. వీటి పేర్లు, సంస్థలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• సులభతర వ్యాపార సూచీ (Ease of Doing Business): ప్రపంచ బ్యాంకు విడుదల చేసేది.
• 2020 సూచీలో భారత్ ర్యాంక్ 63 (2019లో 77, 2018లో 100).
• డేటా అక్రమాల ఆరోపణల వల్ల 2021లో ప్రపంచ బ్యాంకు ఈ సూచీని నిలిపివేసింది.
• లాజిస్టిక్స్ పనితీరు సూచీ (Logistics Performance Index – LPI):
  1. ప్రపంచ బ్యాంకు విడుదల చేస్తుంది
  2. రవాణా, కస్టమ్స్, సరకు రవాణా సామర్థ్యాన్ని కొలుస్తుంది.
• ప్రపంచ పోటీతత్వ సూచీ (Global Competitiveness Index):
  1. వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరం (WEF) విడుదల చేసింది
  2. WEF ప్రధాన కార్యాలయం కోలోన్-జెనీవా (స్విట్జర్లాండ్). ఏటా సమావేశం దావోస్‌లో జరుగుతుంది.
• ఆర్థిక స్వేచ్ఛ సూచీ (Index of Economic Freedom): అమెరికాకు చెందిన హెరిటేజ్ ఫౌండేషన్ (Heritage Foundation), వాల్ స్ట్రీట్ జర్నల్ కలిసి విడుదల చేస్తాయి.
• ప్రయాణ, పర్యాటక అభివృద్ధి సూచీ (Travel & Tourism Development Index): WEF విడుదల చేస్తుంది.
• ప్రపంచ ఆవిష్కరణ సూచీ (Global Innovation Index – GII):
  1. ప్రపంచ మేధో సంపత్తి సంస్థ WIPO (జెనీవా) విడుదల చేస్తుంది
  2. ఇన్సీడ్, కార్నెల్ విశ్వవిద్యాలయం భాగస్వాములు.
• భారత రాష్ట్రాల సూచీ: రాష్ట్రాల స్థాయిలో సులభతర వ్యాపార ర్యాంకింగ్‌ను భారత ప్రభుత్వ DPIIT ఇస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా బ్యాంకు (World Bank) = వ్యాపారం + లాజిస్టిక్స్; WEF = పోటీతత్వం + ప్రయాణం; WIPO = ఆవిష్కరణ.

మనుషుల జీవన ప్రమాణాలను కొలిచే సూచీలు పరీక్షల్లో అత్యంత ముఖ్యమైనవి. వీటి కొలమానాలు (dimensions) కూడా తెలుసుకోవాలి.

• మానవాభివృద్ధి సూచీ (Human Development Index – HDI): ఐక్యరాజ్యసమితి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (UNDP) విడుదల చేస్తుంది.
• 1990లో మొదటి నివేదిక
• రూపకర్తలు మహబూబ్ ఉల్ హక్ (పాకిస్థాన్), అమర్త్యసేన్.
• మూడు కొలమానాలు: ఆరోగ్యం (ఆయుర్దాయం), విద్య (పాఠశాల సంవత్సరాలు), ఆదాయం (తలసరి GNI).
• బహుముఖ పేదరిక సూచీ (Multidimensional Poverty Index – MPI): UNDP, ఆక్స్‌ఫర్డ్ పేదరికం & మానవాభివృద్ధి కార్యక్రమం (OPHI) కలిసి విడుదల చేస్తాయి. ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణం అనే 3 కొలమానాలు, 10 సూచికలు.
• ప్రపంచ ఆకలి సూచీ (Global Hunger Index – GHI): కన్సర్న్ వరల్డ్‌వైడ్, వెల్తుంగర్‌హిల్ఫే (Welthungerhilfe) సంస్థలు విడుదల చేస్తాయి. నాలుగు సూచికలు: పోషకాహార లోపం, పిల్లల్లో కుంగుబాటు (stunting), బరువు తక్కువ (wasting), శిశు మరణాలు.
• ప్రపంచ లింగ అంతర సూచీ (Global Gender Gap Index): వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరం (WEF). నాలుగు ఉప సూచీలు: ఆర్థిక భాగస్వామ్యం, విద్య, ఆరోగ్యం-మనుగడ, రాజకీయ సాధికారత.
• ప్రపంచ సంతోష నివేదిక (World Happiness Report):
  1. UN సస్టైనబుల్ డెవలప్‌మెంట్ సొల్యూషన్స్ నెట్‌వర్క్ (SDSN) విడుదల చేస్తుంది
  2. ప్రపంచ సంతోష దినోత్సవం మార్చి 20.
• SDG ఇండియా సూచీ: దేశీయంగా నీతి ఆయోగ్ విడుదల చేస్తుంది (17 లక్ష్యాల ఆధారంగా).

పాలన, స్వేచ్ఛ, అవినీతికి సంబంధించిన సూచీలను స్వతంత్ర అంతర్జాతీయ సంస్థలు విడుదల చేస్తాయి. ఈ సంస్థల కేంద్ర కార్యాలయాలు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• ప్రపంచ పత్రికా స్వేచ్ఛ సూచీ (World Press Freedom Index):
  1. 'రిపోర్టర్స్ వితౌట్ బోర్డర్స్ (RSF)' సంస్థ
  2. ప్రధాన కార్యాలయం పారిస్ (ఫ్రాన్స్). ఏటా విడుదల
  3. మే 3 ప్రపంచ పత్రికా స్వేచ్ఛ దినోత్సవం.
• అవినీతి అవగాహన సూచీ (Corruption Perceptions Index – CPI):
  1. ట్రాన్స్‌పరెన్సీ ఇంటర్నేషనల్
  2. ప్రధాన కార్యాలయం బెర్లిన్ (జర్మనీ). స్కోర్ 0 నుండి 100
  3. ఎక్కువ స్కోర్ అంటే తక్కువ అవినీతి.
• ప్రజాస్వామ్య సూచీ (Democracy Index): ఎకనామిస్ట్ ఇంటెలిజెన్స్ యూనిట్ (EIU), లండన్. దేశాలను నాలుగు వర్గాల్లో ఉంచుతారు: పూర్తి ప్రజాస్వామ్యం, లోపభూయిష్ట ప్రజాస్వామ్యం, మిశ్రమ పాలన, నిరంకుశ పాలన.
• ప్రపంచ శాంతి సూచీ (Global Peace Index) మరియు ప్రపంచ ఉగ్రవాద సూచీ (Global Terrorism Index): ఆస్ట్రేలియాకు చెందిన ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎకనామిక్స్ అండ్ పీస్ (IEP) విడుదల చేస్తుంది.
• ఫ్రీడం ఇన్ ది వరల్డ్ నివేదిక: అమెరికాకు చెందిన ఫ్రీడం హౌస్ (Freedom House).
• వరల్డ్ జస్టిస్ ప్రాజెక్ట్ – రూల్ ఆఫ్ లా ఇండెక్స్: వాషింగ్టన్ కేంద్రంగా పనిచేసే సంస్థ.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పత్రికలు = పారిస్ (RSF); అవినీతి = బెర్లిన్ (TI); శాంతి, ఉగ్రవాదం = IEP.

పర్యావరణ రంగంలో దేశాల పనితీరును అంచనా వేసే సూచీలు కొన్ని ఉన్నాయి. పర్యావరణ ప్రశ్నలతో పాటు కరెంట్ అఫైర్స్‌లో కూడా ఇవి తరచూ వస్తాయి.

• పర్యావరణ పనితీరు సూచీ (Environmental Performance Index – EPI):
  1. అమెరికాలోని యేల్ విశ్వవిద్యాలయం, కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయం కలిసి విడుదల చేస్తాయి
  2. ప్రతి రెండేళ్లకోసారి వస్తుంది. వాయు నాణ్యత, జీవవైవిధ్యం, వాతావరణ మార్పులు వంటి అంశాలు కొలుస్తారు.
• వాతావరణ మార్పుల పనితీరు సూచీ (Climate Change Performance Index – CCPI): జర్మన్‌వాచ్ (Germanwatch), న్యూక్లైమేట్ ఇన్‌స్టిట్యూట్, క్లైమేట్ యాక్షన్ నెట్‌వర్క్ (CAN) విడుదల చేస్తాయి. COP సమావేశాల సమయంలో ప్రకటిస్తారు.
• ప్రపంచ వాయు నాణ్యత నివేదిక (World Air Quality Report): స్విట్జర్లాండ్‌కు చెందిన IQAir సంస్థ.
• శక్తి పరివర్తన సూచీ (Energy Transition Index): వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరం (WEF).
• ఉద్గారాల అంతరం నివేదిక (Emissions Gap Report): ఐక్యరాజ్యసమితి పర్యావరణ కార్యక్రమం (UNEP) ఏటా విడుదల చేస్తుంది. UNEP ప్రధాన కార్యాలయం నైరోబీ (కెన్యా).
• లివింగ్ ప్లానెట్ నివేదిక (Living Planet Report):
  1. ప్రపంచ వన్యప్రాణి నిధి WWF
  2. ప్రధాన కార్యాలయం గ్లాండ్ (స్విట్జర్లాండ్).
• IUCN రెడ్ లిస్ట్:
  1. అంతరించిపోయే జాతుల జాబితా
  2. IUCN కేంద్రం గ్లాండ్, స్విట్జర్లాండ్.

సాంకేతికత, భద్రత, ప్రయాణానికి సంబంధించిన మరికొన్ని సూచీలు కూడా కరెంట్ అఫైర్స్‌లో తరచూ వస్తాయి. వాటి సంస్థలను జతలుగా గుర్తుంచుకోండి.

• ప్రపంచ ఆవిష్కరణ సూచీ (Global Innovation Index): WIPO (ప్రపంచ మేధో సంపత్తి సంస్థ), ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవా.
• గ్లోబల్ సైబర్ సెక్యూరిటీ ఇండెక్స్: అంతర్జాతీయ టెలికాం యూనియన్ (ITU), జెనీవా.
• నెట్‌వర్క్ రెడీనెస్ ఇండెక్స్: పోర్టులాన్స్ ఇన్‌స్టిట్యూట్.
• హెన్లీ పాస్‌పోర్ట్ ఇండెక్స్ (Henley Passport Index):
  1. హెన్లీ అండ్ పార్ట్‌నర్స్ సంస్థ
  2. IATA డేటా ఆధారంగా, వీసా లేకుండా ఎన్ని దేశాలకు వెళ్లవచ్చో లెక్కిస్తుంది.
• సైనిక వ్యయ గణాంకాలు:
  1. స్టాక్‌హోమ్ అంతర్జాతీయ శాంతి పరిశోధన సంస్థ (SIPRI) విడుదల చేస్తుంది
  2. స్వీడన్ కేంద్రం. ఆయుధ దిగుమతులు, అణ్వాయుధ నిల్వల నివేదికలు కూడా ఇదే ఇస్తుంది.
• ప్రపంచ ఫైర్‌పవర్ సూచీ: సైనిక శక్తిని అంచనా వేసే ప్రైవేటు సంస్థ (Global Firepower).
• వరల్డ్ ఇన్‌ఈక్వాలిటీ రిపోర్ట్: పారిస్ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ (World Inequality Lab).
• ఆక్స్‌ఫామ్ అసమానత్వ నివేదిక: దావోస్ సమావేశాల సమయంలో విడుదలవుతుంది.

మన రాజ్యాంగంలో ముఖ్యమైన పదవులకు ఎవరు నియామకం చేస్తారు, ఎంత కాలం పదవిలో ఉంటారు అనే అంశాలు ఉంటాయి. పరీక్షల్లో 'ఎవరు నియమిస్తారు?' అనే ప్రశ్నలు చాలా తరచుగా వస్తాయి.

• రాష్ట్రపతి నియమించేవారు:
  1. ప్రధానమంత్రి (ఆర్టికల్ 75) – మిగతా మంత్రులను ప్రధాని సలహా మేరకు
  2. సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు (ఆర్టికల్ 124, 217)
  3. రాష్ట్ర గవర్నర్లు (ఆర్టికల్ 155)
  4. భారత అటార్నీ జనరల్ (ఆర్టికల్ 76)
  5. కాగ్ (CAG) (ఆర్టికల్ 148)
  6. ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్, ఎన్నికల కమిషనర్లు (ఆర్టికల్ 324)
  7. UPSC చైర్మన్, సభ్యులు (ఆర్టికల్ 316)
  8. ఆర్థిక సంఘం చైర్మన్, సభ్యులు (ఆర్టికల్ 280)
• గవర్నర్ నియమించేవారు: రాష్ట్ర అడ్వకేట్ జనరల్ (ఆర్టికల్ 165), రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ సభ్యులు, రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ (ఆర్టికల్ 243K).
• ఎన్నికయ్యేవారు (నియమించేవారు కాదు): రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, లోక్‌సభ స్పీకర్, రాజ్యసభ డిప్యూటీ చైర్మన్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా కేంద్ర స్థాయి పదవులన్నింటినీ రాష్ట్రపతి, రాష్ట్ర స్థాయి పదవులన్నింటినీ గవర్నర్ నియమిస్తారు. అయితే రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, స్పీకర్ ఎన్నిక ద్వారా వస్తారు.

ప్రధానమంత్రి, అటార్నీ జనరల్ కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థలో కీలక పదవులు. రెండింటినీ రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు కానీ నియామక విధానం భిన్నంగా ఉంటుంది.

• ప్రధానమంత్రి (Prime Minister) – ఆర్టికల్ 75:
• రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు
• సాధారణంగా లోక్‌సభలో మెజారిటీ పార్టీ నాయకుడిని.
• ఇతర మంత్రులను ప్రధాని సలహా మేరకు రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• పార్లమెంటు సభ్యుడు కాని వ్యక్తి కూడా మంత్రి కావచ్చు, కానీ ఆరు నెలల్లో ఏదో ఒక సభ సభ్యుడు కావాలి (ఆర్టికల్ 75(5)).
• మంత్రి మండలి లోక్‌సభకు సమష్టి బాధ్యత వహిస్తుంది (ఆర్టికల్ 75(3)).
• అటార్నీ జనరల్ (Attorney General) – ఆర్టికల్ 76:
• భారత ప్రభుత్వ అత్యున్నత న్యాయ సలహాదారు.
• అర్హత: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి కావడానికి అర్హత ఉన్న వ్యక్తి.
• రాష్ట్రపతి ఇష్టమున్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు
• నిర్ణీత పదవీకాలం లేదు.
• పార్లమెంటు సభల్లో మాట్లాడే హక్కు (ఆర్టికల్ 88) ఉంది కానీ ఓటు హక్కు లేదు.
• తొలి అటార్నీ జనరల్: ఎం.సి. సెతల్వాడ్.
• సొలిసిటర్ జనరల్:
  1. అటార్నీ జనరల్‌కు సహాయకుడు
  2. ఇది రాజ్యాంగ పదవి కాదు.
• రాష్ట్ర స్థాయి:
  1. అడ్వకేట్ జనరల్ (ఆర్టికల్ 165) – గవర్నర్ నియమిస్తారు
  2. హైకోర్టు న్యాయమూర్తి అర్హత ఉండాలి.

న్యాయమూర్తుల నియామక విధానం పరీక్షల్లో తరచూ వచ్చే అంశం. రాజ్యాంగంలో రాష్ట్రపతి నియమిస్తారని ఉన్నా, ఆచరణలో కొలీజియం వ్యవస్థ అనుసరిస్తారు.

• సుప్రీంకోర్టు (ఆర్టికల్ 124): భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI), ఇతర న్యాయమూర్తులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• పదవీ విరమణ వయసు: 65 ఏళ్లు.
• తొలగింపు: ఆర్టికల్ 124(4) ప్రకారం పార్లమెంటు ప్రత్యేక మెజారిటీతో (మహాభియోగం).
• హైకోర్టు (ఆర్టికల్ 217): న్యాయమూర్తులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. విరమణ వయసు 62 ఏళ్లు.
• కొలీజియం వ్యవస్థ (Collegium System): మూడు 'న్యాయమూర్తుల కేసుల' ద్వారా ఏర్పడింది:
• మొదటి కేసు: ఎస్.పి. గుప్తా కేసు (1981)
• రెండో కేసు: సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్ ఆన్ రికార్డ్ అసోసియేషన్ కేసు (1993) – కొలీజియం పుట్టింది
• మూడో కేసు: ప్రెసిడెన్షియల్ రిఫరెన్స్ (1998) – సుప్రీంకోర్టు కొలీజియంలో CJI, నలుగురు సీనియర్ న్యాయమూర్తులు.
• NJAC:
  1. 99వ రాజ్యాంగ సవరణ (2014) ద్వారా జాతీయ న్యాయ నియామక కమిషన్ (NJAC) తెచ్చారు. 2015లో సుప్రీంకోర్టు దీన్ని రాజ్యాంగ విరుద్ధమని కొట్టివేసింది
  2. కొలీజియం కొనసాగింది.
• CJI నియామకం: సీనియారిటీ ఆధారంగా సుప్రీంకోర్టు సీనియర్‌మోస్ట్ న్యాయమూర్తిని CJIగా నియమించే సంప్రదాయం ఉంది.

కాగ్ (CAG) అంటే కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ ఆఫ్ ఇండియా. దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను పర్యవేక్షించే స్వతంత్ర రాజ్యాంగ అధికారి. అందుకే 'ప్రజా ధన సంరక్షకుడు (Guardian of Public Purse)' అంటారు.

• రాజ్యాంగ నిబంధన: ఆర్టికల్ 148.
• నియామకం: రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు (తన సంతకం, ముద్రతో).
• పదవీకాలం: ఆరు సంవత్సరాలు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు – ఏది ముందైతే అది.
• తొలగింపు: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే మాత్రమే తొలగించవచ్చు.
• జీతం: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి జీతంతో సమానం.
• పదవీ విరమణ తర్వాత: కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో ఏ పదవినీ చేపట్టకూడదు.
• నివేదికలు: కేంద్ర ఖాతాలపై నివేదికను రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు (ఆర్టికల్ 151). రాష్ట్రపతి దాన్ని పార్లమెంటు ముందు ఉంచుతారు. రాష్ట్ర ఖాతాల నివేదిక గవర్నర్‌కు ఇస్తారు.
• పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ (PAC): కాగ్ నివేదికలను పరిశీలించే పార్లమెంటరీ కమిటీ. కాగ్‌ను PAC 'కన్ను, చెవి, మార్గదర్శి' అంటారు.
• తొలి కాగ్: వి. నరహరి రావు (1948).

ఎన్నికల కమిషన్ (Election Commission) భారతదేశంలో ఎన్నికలు నిర్వహించే స్వతంత్ర రాజ్యాంగ సంస్థ. దీని నియామకాలు, పదవీకాలం పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• రాజ్యాంగ నిబంధన: ఆర్టికల్ 324. దీనికి ఎన్నికల నిర్వహణ, పర్యవేక్షణ అధికారం ఉంది.
• నిర్మాణం: ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC), ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లు (ECs). 1993 నుండి బహుళ సభ్యుల సంఘం (మూడు సభ్యులు).
• తొలి CEC: సుకుమార్ సేన్.
• పదవీకాలం: ఆరు సంవత్సరాలు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు – ఏది ముందైతే అది.
• తొలగింపు:
  1. CEC: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే.
  2. ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లు: CEC సిఫార్సు మేరకు మాత్రమే.
• నియామక విధానం (2023 చట్టం): 2023లో 'CEC, ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్ల (నియామకం, సేవా షరతులు, పదవీకాలం) చట్టం' చేశారు. ఇందులో ఎంపిక కమిటీలో ప్రధానమంత్రి, లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు, ప్రధాని నామినేట్ చేసిన కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి ఉంటారు. అంతకుముందు రాష్ట్రపతి కేంద్రం సలహాతో నియమించేవారు.
• రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ (ఆర్టికల్ 243K):
  1. పంచాయతీ, పురపాలక ఎన్నికల కోసం
  2. గవర్నర్ నియమిస్తారు.
• పదవీ విరమణ: పదవీ విరమణ తర్వాత ఎన్నికల కమిషనర్లకు ప్రభుత్వ పదవులు చేపట్టడంపై పరిమితులు ఉంటాయి. కమిషన్‌కు ఎన్నికల తేదీలు, షెడ్యూల్ ప్రకటించే అధికారం, ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళి (Model Code of Conduct) అమలు చేసే అధికారం ఉంది.

ఉద్యోగ నియామక సంస్థలైన UPSC, రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు, ఆర్థిక సంఘం నియామకాల్లో తేడాలు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• UPSC (ఆర్టికల్ 315–323):
  1. చైర్మన్, సభ్యులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 316).
  2. పదవీకాలం 6 సంవత్సరాలు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు – ఏది ముందైతే అది.
  3. తొలగింపు: రాష్ట్రపతి తొలగిస్తారు, అయితే దుష్ప్రవర్తనపై సుప్రీంకోర్టు విచారణ తర్వాత (ఆర్టికల్ 317).
  4. పదవీ విరమణ తర్వాత కేంద్ర/రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పదవులకు అర్హులు కారు.
• రాష్ట్ర PSC (APPSC, TGPSC):
  1. చైర్మన్, సభ్యులను గవర్నర్ నియమిస్తారు.
  2. కానీ తొలగింపు అధికారం రాష్ట్రపతికి మాత్రమే.
  3. పదవీకాలం 6 సంవత్సరాలు లేదా 62 ఏళ్ల వయసు – ఏది ముందైతే అది.
  4. వార్షిక నివేదికను గవర్నర్‌కు సమర్పిస్తారు.
• ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission, ఆర్టికల్ 280):
  1. ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు చేస్తారు. చైర్మన్‌తో పాటు నలుగురు సభ్యులు.
  2. కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య పన్నుల పంపిణీపై సిఫార్సులు చేస్తుంది.
  3. తొలి ఆర్థిక సంఘం (1951) చైర్మన్: కె.సి. నియోగి.
  4. 15వ ఆర్థిక సంఘం చైర్మన్: ఎన్.కె. సింగ్.
• వార్షిక నివేదిక:
  1. UPSC నివేదిక రాష్ట్రపతికి
  2. రాష్ట్ర PSC నివేదిక గవర్నర్‌కు సమర్పిస్తారు.
• సంయుక్త PSC:
  1. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి PSC ఏర్పాటు చేయవచ్చు (ఆర్టికల్ 315)
  2. దాని సభ్యులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రాష్ట్ర PSC: నియమించేది గవర్నర్, తొలగించేది రాష్ట్రపతి – ఇదే పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగే ట్రిక్.

గవర్నర్ రాజ్యాంగ పదవి కాగా, లోకపాల్, CVC, NHRC వంటివి చట్టబద్ధ సంస్థలు (Statutory Bodies). ఈ తేడాను పరీక్షల్లో జతపరిచే ప్రశ్నలుగా అడుగుతారు.

• గవర్నర్ (ఆర్టికల్ 153–156):
  1. ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక గవర్నర్; రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 155).
  2. అర్హత: భారత పౌరుడు, 35 ఏళ్లు నిండినవారు, పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుడు కాకూడదు.
  3. పదవీకాలం 5 సంవత్సరాలు, కానీ రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంత వరకు (ఆర్టికల్ 156).
  4. ప్రమాణం: హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి చేయిస్తారు.
  5. ఒకే వ్యక్తిని రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు గవర్నర్‌గా నియమించవచ్చు (7వ సవరణ, 1956).
• లోకపాల్ (Lokpal):
  1. 2013 లోక్‌పాల్, లోకాయుక్త చట్టం ద్వారా ఏర్పడింది. చైర్‌పర్సన్‌తో పాటు గరిష్ఠంగా ఎనిమిది మంది సభ్యులు
  2. రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. తొలి లోకపాల్ చైర్‌పర్సన్: జస్టిస్ పినాకి చంద్ర ఘోష్ (2019).
• కేంద్ర విజిలెన్స్ కమిషన్ (CVC):
  1. అవినీతి నిరోధక సంస్థ
  2. 2003 చట్టం ద్వారా చట్టబద్ధ హోదా. నియామకం – ప్రధాని, హోంమంత్రి, ప్రతిపక్ష నాయకుడితో కూడిన కమిటీ సిఫార్సు మేరకు.
• జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC):
  1. 1993 చట్టం ద్వారా
  2. చైర్‌పర్సన్ సుప్రీంకోర్టు మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి అయి ఉండాలి.
• ప్రధాన సమాచార కమిషనర్ (CIC): సమాచార హక్కు చట్టం, 2005 ప్రకారం రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.

ఆధునిక ఒలింపిక్ క్రీడలు ప్రాచీన గ్రీస్ ఒలింపిక్ ఆటల స్ఫూర్తితో మొదలయ్యాయి. వీటి నిర్వహణ సంస్థ, చిహ్నాలు, నినాదం పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• ఆధునిక ఒలింపిక్స్ పితామహుడు: ఫ్రాన్స్‌కు చెందిన పియర్ డి కూబర్టిన్ (Pierre de Coubertin).
• అంతర్జాతీయ ఒలింపిక్ కమిటీ (IOC):
  1. 1894లో పారిస్‌లో స్థాపన
  2. ప్రధాన కార్యాలయం లాసాన్ (స్విట్జర్లాండ్).
• మొదటి ఆధునిక ఒలింపిక్స్: 1896, ఏథెన్స్ (గ్రీస్). ప్రతి నాలుగేళ్లకు జరుగుతాయి.
• ఒలింపిక్ నినాదం: 'సిటియస్, ఆల్టియస్, ఫోర్టియస్' (Citius, Altius, Fortius) – వేగంగా, ఎత్తుగా, బలంగా. 2021లో 'కమ్యూనిటర్ (కలిసి)' పదాన్ని చేర్చారు.
• ఒలింపిక్ చిహ్నం: ఐదు వలయాలు (Five Rings) – నీలం, పసుపు, నలుపు, ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులు, తెలుపు నేపథ్యంపై. ఇవి ఐదు ఖండాలను సూచిస్తాయి. కూబర్టిన్ రూపకల్పన.
• ఒలింపిక్ జ్యోతి: గ్రీస్‌లోని ఒలింపియాలో వెలిగించి ఆతిథ్య నగరానికి తీసుకెళ్తారు.
• శీతాకాల ఒలింపిక్స్: మొదటిసారి 1924, చమోనిక్స్ (ఫ్రాన్స్).
• యువత ఒలింపిక్స్ (Youth Olympic Games): మొదటిసారి 2010, సింగపూర్.
• ఒలింపిక్ దినోత్సవం: జూన్ 23.
• రద్దయిన ఒలింపిక్స్: 1916, 1940, 1944 (ప్రపంచ యుద్ధాల వల్ల).

ఏ సంవత్సరంలో ఏ నగరం ఒలింపిక్స్‌కు ఆతిథ్యం ఇచ్చిందో గుర్తుంచుకోవడం పరీక్షల్లో తరచూ ఉపయోగపడుతుంది. కాలక్రమంలో నేర్చుకోండి.

• ప్రారంభ క్రీడలు:
  1. 1896 ఏథెన్స్
  2. 1900 పారిస్
  3. 1904 సెయింట్ లూయిస్
  4. 1908 లండన్
  5. 1912 స్టాక్‌హోమ్
  6. 1920 ఆంట్వెర్ప్
  7. 1924 పారిస్
  8. 1928 ఆమ్‌స్టర్‌డామ్
  9. 1932 లాస్ ఏంజెలిస్
  10. 1936 బెర్లిన్.
• యుద్ధానంతరం:
  1. 1948 లండన్
  2. 1952 హెల్సింకి
  3. 1956 మెల్‌బోర్న్
  4. 1960 రోమ్
  5. 1964 టోక్యో
  6. 1968 మెక్సికో సిటీ
  7. 1972 మ్యూనిక్
  8. 1976 మాంట్రియల్
  9. 1980 మాస్కో
  10. 1984 లాస్ ఏంజెలిస్.
• ఇటీవల:
  1. 1988 సియోల్
  2. 1992 బార్సిలోనా
  3. 1996 అట్లాంటా
  4. 2000 సిడ్నీ
  5. 2004 ఏథెన్స్
  6. 2008 బీజింగ్
  7. 2012 లండన్
  8. 2016 రియో డి జనీరో
  9. 2020 టోక్యో (2021లో నిర్వహణ)
  10. 2024 పారిస్.
• తరువాతి ఆతిథ్యం:
  1. 2028 లాస్ ఏంజెలిస్
  2. 2032 బ్రిస్బేన్ (ఆస్ట్రేలియా).
• ప్రత్యేకతలు:
  1. లండన్ మూడుసార్లు (1908, 1948, 2012) ఆతిథ్యమిచ్చింది.
  2. పారిస్ మూడుసార్లు (1900, 1924, 2024).
  3. రియో 2016 – దక్షిణ అమెరికాలో జరిగిన మొదటి ఒలింపిక్స్.
  4. టోక్యో 2020 – కొవిడ్ వల్ల ఏడాది వాయిదా పడి 2021లో జరిగింది.
  5. ఆసియాలో జరిగిన వేసవి క్రీడలు: 1964 టోక్యో, 1988 సియోల్, 2008 బీజింగ్, 2020 టోక్యో.

భారతదేశం ఒలింపిక్స్‌లో 1900 నుండి పాల్గొంటోంది. హాకీ స్వర్ణ యుగం, తొలి వ్యక్తిగత పతకాల వివరాలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• తొలి పాల్గొనడం: 1900 పారిస్ ఒలింపిక్స్ – నార్మన్ ప్రిచర్డ్ అథ్లెటిక్స్‌లో రెండు రజతాలు గెలిచారు.
• భారత ఒలింపిక్ సంఘం (IOA):
  1. 1927లో స్థాపన
  2. మొదటి అధ్యక్షుడు సర్ దొరాబ్జీ టాటా.
• పురుషుల హాకీ: మొత్తం 8 స్వర్ణాలు.
• మొదటి స్వర్ణం: 1928 ఆమ్‌స్టర్‌డామ్
• వరుసగా 6 స్వర్ణాలు: 1928 నుండి 1956 వరకు
• ఇతర స్వర్ణాలు: 1964 టోక్యో, 1980 మాస్కో (చివరి స్వర్ణం)
• ధ్యాన్‌చంద్ 1928, 1932, 1936లలో మూడు స్వర్ణాలు గెలిచిన జట్టులో ఉన్నారు.
• స్వతంత్ర భారత్‌లో తొలి వ్యక్తిగత పతకం: కె.డి. జాదవ్ – 1952 హెల్సింకి, కుస్తీలో కాంస్యం.
• తొలి వ్యక్తిగత స్వర్ణం: అభినవ్ బింద్రా – 2008 బీజింగ్, 10 మీ. ఎయిర్ రైఫిల్ (షూటింగ్).
• తొలి భారత మహిళా పతక విజేత: కర్ణం మల్లేశ్వరి – 2000 సిడ్నీ, వెయిట్‌లిఫ్టింగ్‌లో కాంస్యం (ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందినవారు).
• లియాండర్ పేస్: 1996 అట్లాంటా టెన్నిస్ కాంస్యం.
• రాజ్యవర్ధన్ సింగ్ రాఠోడ్: 2004 ఏథెన్స్, డబుల్ ట్రాప్ షూటింగ్‌లో రజతం.

ఇటీవలి ఒలింపిక్స్‌లో భారత్ ఎక్కువ పతకాలు గెలవడం మొదలుపెట్టింది. ఏ ఆటగాడు ఏ ఏడాది, ఏ ఆటలో పతకం సాధించారో జతలుగా గుర్తుంచుకోండి.

• 2008 బీజింగ్:
  1. అభినవ్ బింద్రా (స్వర్ణం, షూటింగ్)
  2. సుశీల్ కుమార్ (కాంస్యం, కుస్తీ)
  3. విజేందర్ సింగ్ (కాంస్యం, బాక్సింగ్).
• 2012 లండన్:
  1. సుశీల్ కుమార్ (రజతం)
  2. విజయ్ కుమార్ (రజతం, షూటింగ్)
  3. సైనా నెహ్వాల్ (కాంస్యం, బ్యాడ్మింటన్)
  4. మేరీ కోమ్ (కాంస్యం, బాక్సింగ్)
  5. గగన్ నారంగ్ (కాంస్యం, షూటింగ్)
  6. యోగేశ్వర్ దత్ (కాంస్యం, కుస్తీ).
• 2016 రియో:
  1. పి.వి. సింధు (రజతం, బ్యాడ్మింటన్)
  2. సాక్షి మాలిక్ (కాంస్యం, కుస్తీ) – ఒలింపిక్ పతకం గెలిచిన తొలి భారత మహిళా రెజ్లర్.
• 2020 టోక్యో:
  1. నీరజ్ చోప్రా (స్వర్ణం, జావెలిన్)
  2. మీరాబాయి చాను (రజతం, వెయిట్‌లిఫ్టింగ్)
  3. రవి దహియా (రజతం, కుస్తీ)
  4. పి.వి. సింధు (కాంస్యం)
  5. లవ్లీనా బోర్గోహైన్ (కాంస్యం, బాక్సింగ్)
  6. బజరంగ్ పునియా (కాంస్యం, కుస్తీ)
  7. పురుషుల హాకీ జట్టు (కాంస్యం).
• పి.వి. సింధు:
  1. రెండు ఒలింపిక్ పతకాలు (2016 రజతం, 2020 కాంస్యం) గెలిచిన మొదటి భారత మహిళ
  2. ఆమె హైదరాబాద్‌కు చెందినవారు.
• సుశీల్ కుమార్: రెండు వ్యక్తిగత ఒలింపిక్ పతకాలు (2008 కాంస్యం, 2012 రజతం) గెలిచిన మొదటి భారతీయుడు.

ఇటీవలి రెండు ఒలింపిక్స్‌లో భారత్ ప్రదర్శన పరీక్షల్లో అత్యంత ముఖ్యమైన కరెంట్ అఫైర్స్ అంశం. పతకాల సంఖ్య, గెలిచిన క్రీడాకారులు గుర్తుంచుకోండి.

• టోక్యో 2020 (2021లో నిర్వహణ): భారత్ మొత్తం 7 పతకాలు గెలిచింది – ఇది ఒలింపిక్స్‌లో భారత్ అత్యుత్తమ ప్రదర్శన.
• 1 స్వర్ణం (నీరజ్ చోప్రా), 2 రజతాలు, 4 కాంస్యాలు.
• నీరజ్ చోప్రా జావెలిన్ త్రో (87.58 మీ.) – అథ్లెటిక్స్‌లో భారత్ తొలి ఒలింపిక్ స్వర్ణం.
• పురుషుల హాకీ కాంస్యం – 41 ఏళ్ల తర్వాత హాకీలో పతకం.
• పారిస్ 2024: భారత్ 6 పతకాలు (1 రజతం, 5 కాంస్యాలు).
• రజతం: నీరజ్ చోప్రా (జావెలిన్, 89.45 మీ.) – వరుసగా రెండు ఒలింపిక్ పతకాలు గెలిచిన భారత అథ్లెటిక్స్ క్రీడాకారుడు.
• కాంస్యాలు: మను భాకర్ (10 మీ. ఎయిర్ పిస్టల్), మను భాకర్ – సరబ్‌జోత్ సింగ్ (మిక్స్‌డ్ టీమ్), స్వప్నిల్ కుసాలే (50 మీ. రైఫిల్ 3 పొజిషన్స్), పురుషుల హాకీ జట్టు, అమన్ సెహ్రావత్ (కుస్తీ).
• మను భాకర్ – ఒకే ఒలింపిక్స్‌లో రెండు పతకాలు గెలిచిన తొలి భారతీయ మహిళ
• స్వతంత్ర భారత్‌లో ఇలా సాధించిన తొలి భారతీయ క్రీడాకారిణి.
• భారత హాకీ జట్టు వరుసగా రెండో ఒలింపిక్ కాంస్యం.
• అమన్ సెహ్రావత్ – భారత అతి చిన్న వయస్సు (21 ఏళ్లు) ఒలింపిక్ పతక విజేత.
• వినేశ్ ఫోగట్ ఫైనల్‌కు ముందు బరువు పరిమితి కారణంగా అనర్హతకు గురయ్యారు.

శారీరక వైకల్యం ఉన్న క్రీడాకారుల కోసం నిర్వహించే అంతర్జాతీయ క్రీడలు పారాలింపిక్స్. భారతీయ పారా క్రీడాకారులు ఇటీవల అద్భుత ప్రదర్శన చేశారు.

• ప్రారంభం: 1948లో లుడ్విగ్ గట్ట్‌మాన్ (Ludwig Guttmann) ఇంగ్లండ్‌లోని స్టోక్ మాండెవిల్ ఆసుపత్రిలో వీల్‌చైర్ క్రీడలు నిర్వహించారు. మొదటి అధికారిక పారాలింపిక్స్ 1960, రోమ్.
• అంతర్జాతీయ పారాలింపిక్ కమిటీ (IPC):
  1. 1989లో ఏర్పడింది
  2. ప్రధాన కార్యాలయం బాన్ (జర్మనీ).
• భారత తొలి పారాలింపిక్ పతకం: మురళీకాంత్ పేట్కర్ – 1972 హైడెల్‌బర్గ్, ఈతలో స్వర్ణం.
• దేవేంద్ర ఝఝారియా:
  1. జావెలిన్ త్రోలో 2004, 2016లో స్వర్ణాలు
  2. టోక్యోలో రజతం.
• మరియప్పన్ తంగవేలు: 2016 రియోలో హై జంప్ స్వర్ణం.
• దీపా మాలిక్: 2016 రియోలో షాట్‌పుట్ రజతం – పారాలింపిక్ పతకం గెలిచిన తొలి భారత మహిళ.
• టోక్యో 2020 పారాలింపిక్స్:
  1. భారత్ 19 పతకాలు (5 స్వర్ణాలు). అవని లేఖరా (షూటింగ్) – పారాలింపిక్ స్వర్ణం గెలిచిన తొలి భారత మహిళ
  2. సుమిత్ అంతిల్ (జావెలిన్) స్వర్ణం.
• పారిస్ 2024 పారాలింపిక్స్: భారత్ 29 పతకాలు (7 స్వర్ణాలు, 9 రజతాలు, 13 కాంస్యాలు) – అత్యుత్తమ ప్రదర్శన. అవని లేఖరా, సుమిత్ అంతిల్ మళ్లీ స్వర్ణాలు గెలిచారు.
• పారాలింపిక్ నినాదం: 'స్పిరిట్ ఇన్ మోషన్'.

భారతరత్న (Bharat Ratna) మన దేశ అత్యున్నత పౌర పురస్కారం (Highest Civilian Award). కళ, సాహిత్యం, శాస్త్ర విజ్ఞానం, ప్రజాసేవ వంటి రంగాల్లో అసాధారణ సేవ చేసినవారికి ఇస్తారు.

• ప్రారంభం: 1954 జనవరి 2న అప్పటి రాష్ట్రపతి డా. రాజేంద్ర ప్రసాద్ ఈ పురస్కారాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.
• ఏ రంగాలకు: మొదట కళ, సాహిత్యం, విజ్ఞానం, ప్రజాసేవ రంగాలకే పరిమితం. 2011లో 'మానవ కృషి జరిగే ఏ రంగంలోనైనా' అని విస్తరించారు. దీంతో క్రీడాకారులకు కూడా అవకాశం వచ్చింది.
• ఎంపిక: ప్రధానమంత్రి సిఫార్సు మేరకు రాష్ట్రపతి ప్రకటిస్తారు. దీనికి ప్రత్యేక కమిటీ ఉండదు.
• సంఖ్య: ఒక సంవత్సరంలో గరిష్ఠంగా ముగ్గురికి మాత్రమే ఇవ్వవచ్చు.
• పతకం: రావి ఆకు (పీపల్ ఆకు) ఆకారంలో ఉంటుంది. ఒకవైపు సూర్యుని గుర్తు, మరోవైపు జాతీయ చిహ్నం, 'సత్యమేవ జయతే' అని ఉంటాయి.
• నగదు బహుమతి: ఉండదు. ఇది గౌరవ పురస్కారం మాత్రమే.
• మరణానంతరం: మరణించిన తర్వాత కూడా ఇవ్వవచ్చు. ఇది 1966లో మొదలైంది.
• పౌరసత్వం: భారత పౌరులకే కాకుండా, విదేశీయులకూ ఇచ్చిన ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.

భారతరత్నలో 'మొదటి వ్యక్తి ఎవరు?' అనే ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో చాలా తరచుగా వస్తాయి. ఈ జాబితాను జాగ్రత్తగా గుర్తుంచుకోండి.

• మొదటి గ్రహీతలు (1954): ముగ్గురికి ఇచ్చారు.
• సి. రాజగోపాలాచారి (స్వతంత్ర భారత తొలి గవర్నర్ జనరల్)
• సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ (రెండో రాష్ట్రపతి)
• సి.వి. రామన్ (శాస్త్రవేత్త – రామన్ ఎఫెక్ట్)
• 1955: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, భగవాన్ దాస్, ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య.
• మొదటి మరణానంతర గ్రహీత: లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి (1966).
• మొదటి మహిళ: ఇందిరా గాంధీ (1971).
• మొదటి విదేశీయుడు: ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్ ('సరిహద్దు గాంధీ') – 1987.
• రెండో విదేశీయుడు: నెల్సన్ మండేలా (1990).
• మొదటి క్రీడాకారుడు: సచిన్ టెండూల్కర్ (2014). ఆయన అతి చిన్న వయసు (40 ఏళ్లు) గ్రహీత కూడా.
• ప్రధానిగా ఉండగా పొందినవారు: నెహ్రూ (1955), ఇందిరా గాంధీ (1971).
• ప్రత్యేక గమనిక: సి.వి. రామన్ 1930లో భౌతిక శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతి కూడా పొందారు. రాజాజీ మొదటి భారతీయ గవర్నర్ జనరల్ (1948–50). రాధాకృష్ణన్ ప్రతి సంవత్సరం సెప్టెంబర్ 5న ఉపాధ్యాయ దినోత్సవంగా గుర్తింపు పొందారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'రాజాజీ – రాధాకృష్ణన్ – రామన్' – ముగ్గురి పేర్లూ 'ర' అక్షరంతో మొదలవుతాయి. ఇలా గుర్తుపెట్టుకుంటే 1954 జాబితా మర్చిపోరు.

భారతరత్న గ్రహీతలను రంగాల వారీగా విభజించి చదివితే సులభంగా గుర్తుంటుంది. సంవత్సరంతో పాటు ఆ వ్యక్తి ఏ రంగానికి చెందినవారో గుర్తుంచుకోండి.

• రాజకీయ నాయకులు:
  1. రాజేంద్ర ప్రసాద్ (1962), జి.బి. పంత్ (1957)
  2. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ (1990), వల్లభాయ్ పటేల్ (1991, మరణానంతరం), మౌలానా ఆజాద్ (1992)
  3. మొరార్జీ దేశాయ్ (1991), రాజీవ్ గాంధీ (1991, మరణానంతరం)
  4. అటల్ బిహారీ వాజపేయి (2015), ప్రణబ్ ముఖర్జీ (2019)
  5. పి.వి. నరసింహారావు, చౌధరి చరణ్ సింగ్, కర్పూరీ ఠాకూర్, ఎల్.కె. అద్వానీ (2024)
• శాస్త్రవేత్తలు: సి.వి. రామన్ (1954), ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య (1955), ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం (1997), సి.ఎన్.ఆర్. రావు (2014), ఎం.ఎస్. స్వామినాథన్ (2024).
• కళాకారులు: సత్యజిత్ రే (1992), ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి (1998), రవిశంకర్ (1999), లతా మంగేష్కర్ (2001), బిస్మిల్లా ఖాన్ (2001), భీమ్‌సేన్ జోషి (2009).
• సేవా రంగం: మదర్ థెరిసా (1980), వినోబా భావే (1983, మరణానంతరం), జె.ఆర్.డి. టాటా (1992).
• ఇతరులు: అమర్త్యసేన్ (1999), మదన్ మోహన్ మాలవీయ (2015), భూపేన్ హజారికా (2019), నానాజీ దేశ్‌ముఖ్ (2019).

భారతరత్న, పద్మ అవార్డులు 'బిరుదులు (Titles)' అవుతాయా అనే ప్రశ్న రాజ్యాంగంతో ముడిపడి ఉంది. ఈ అంశం పరీక్షల్లో రాజ్యాంగ ప్రశ్నగా కూడా వస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 18: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 18 ప్రకారం రాజ్యం (State) సైనిక, విద్యా సంబంధ గౌరవాలు తప్ప ఇతర బిరుదులు ఇవ్వకూడదు. భారత పౌరులు విదేశీ బిరుదులు స్వీకరించకూడదు.
• బాలాజీ రాఘవన్ కేసు (1995): సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం భారతరత్న, పద్మ అవార్డులు 'బిరుదులు' కావని, అవి రాజ్యాంగ విరుద్ధం కావని తీర్పు ఇచ్చింది.
• పేరుకు ముందు/తర్వాత వాడకూడదు: ఈ పురస్కారాలను పేరుకు ముందో, వెనుకో బిరుదుగా వాడకూడదు. వాడితే అవార్డు రద్దు చేయవచ్చు.
• నిలిపివేత: 1977లో జనతా ప్రభుత్వం ఈ అవార్డులను నిలిపివేసింది. 1980లో తిరిగి ప్రారంభించారు.
• సుభాష్ చంద్రబోస్: 1992లో మరణానంతరం భారతరత్న ప్రకటించారు. కానీ ఆయన మరణంపై వివాదం ఉండటంతో దాన్ని ఉపసంహరించుకున్నారు. ఇలా అవార్డు ఉపసంహరణ ఈ ఒక్కసారే జరిగింది.
• మరణానంతర అవార్డులు: పటేల్, శాస్త్రి, రాజీవ్ గాంధీ, వినోబా భావే వంటివారికి ఇచ్చారు.

పద్మ అవార్డులు భారతరత్న తర్వాత దేశంలో అత్యున్నత పౌర పురస్కారాలు. మూడు స్థాయిల్లో ఇస్తారు. అవార్డు పేర్లను వాటి స్థాయి క్రమంలో గుర్తుంచుకోవాలి.

• పద్మ విభూషణ్ (Padma Vibhushan): అసాధారణ, విశిష్ట సేవకు (exceptional and distinguished service). ఇది పద్మ అవార్డుల్లో అత్యున్నతం.
• పద్మ భూషణ్ (Padma Bhushan): ఉన్నత స్థాయి విశిష్ట సేవకు.
• పద్మ శ్రీ (Padma Shri): విశిష్ట సేవకు. ఇది మూడో స్థాయి.
• స్థాయి క్రమం: భారతరత్న → పద్మ విభూషణ్ → పద్మ భూషణ్ → పద్మ శ్రీ.
• ప్రారంభం: 1954 జనవరి 2న ప్రవేశపెట్టారు. మొదట 'పహేలా వర్గ్, దుస్రా వర్గ్, తీస్రా వర్గ్' అనే పేర్లతో ఉండేవి. 1955లో ప్రస్తుత పేర్లు పెట్టారు.
• రంగాలు: కళ, సామాజిక సేవ, ప్రజా వ్యవహారాలు, విజ్ఞానం & ఇంజనీరింగ్, వాణిజ్యం & పరిశ్రమలు, వైద్యం, సాహిత్యం & విద్య, క్రీడలు, సివిల్ సర్వీస్ వంటివి.
• నిర్వహణ: కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Home Affairs).
• అవార్డు స్వభావం:
  1. ఇందులో నగదు బహుమతి ఉండదు
  2. సర్టిఫికెట్, పతకం ఇస్తారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా విభూషణ్ > భూషణ్ > శ్రీ – 'విభూషణ్' అంటే పెద్ద, 'శ్రీ' చిన్నది. పేరు పొడవైనది పైది అనుకుంటే ఈ క్రమం మర్చిపోరు.

పద్మ అవార్డుల ప్రకటన, ఎంపిక, సంఖ్య గురించిన నియమాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు. ఇవి స్థిరమైన నియమాలు కాబట్టి ఒకసారి చదివితే చాలు.

• ప్రకటన: ప్రతి సంవత్సరం గణతంత్ర దినోత్సవం (జనవరి 26) ముందురోజు సాయంత్రం ప్రకటిస్తారు.
• ప్రదానం: మార్చి లేదా ఏప్రిల్ నెలల్లో రాష్ట్రపతి భవన్లో రాష్ట్రపతి చేతుల మీదుగా అందజేస్తారు.
• పద్మ అవార్డుల కమిటీ: ప్రతి ఏడాది ప్రధానమంత్రి ఏర్పాటు చేస్తారు. దీనికి కేబినెట్ సెక్రటరీ అధ్యక్షుడు. హోం సెక్రటరీ, రాష్ట్రపతి కార్యదర్శి, కొందరు ప్రముఖులు సభ్యులు.
• నామినేషన్లు: కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, ప్రముఖులు, సంస్థలు సిఫార్సు చేస్తారు. 2016 నుండి ఎవరైనా ఆన్‌లైన్లో నామినేట్ చేయవచ్చు, స్వయంగా దరఖాస్తు కూడా చేసుకోవచ్చు.
• సంఖ్య పరిమితి: ఒక సంవత్సరంలో గరిష్ఠంగా 120 అవార్డులు. మరణానంతరం, ప్రవాస భారతీయులు (NRI), విదేశీయులు, OCI గ్రహీతలను ఈ సంఖ్యలో లెక్కించరు.
• ఎక్కువ స్థాయి అవార్డుకు విరామం: ఒక పద్మ అవార్డు పొందాక ఉన్నత స్థాయి అవార్డుకు కనీసం ఐదేళ్ల విరామం ఉండాలి. అసాధారణ సందర్భాల్లో మినహాయింపు ఉంటుంది.
• ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు: ప్రభుత్వ రంగ ఉద్యోగులకు సాధారణంగా ఇవ్వరు. వైద్యులు, శాస్త్రవేత్తలకు మినహాయింపు.
• బిరుదుగా వాడకం: పేరుకు ముందు లేదా తర్వాత వాడకూడదు.

APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో తెలుగు ప్రముఖులకు వచ్చిన జాతీయ పురస్కారాల గురించి ప్రశ్నలు తప్పకుండా వస్తాయి. ఈ జాబితా చిన్నది కాబట్టి పూర్తిగా చదవండి.

• భారతరత్న పొందిన తెలుగు మూలం ఉన్నవారు:
  1. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ (1954) – తెలుగు కుటుంబానికి చెందినవారు; రెండో రాష్ట్రపతి, తొలి ఉప రాష్ట్రపతి.
  2. వి.వి. గిరి (1975) – తెలుగు మూలం; నాలుగో రాష్ట్రపతి.
  3. పి.వి. నరసింహారావు (2024) – తెలంగాణలోని వరంగల్ ప్రాంతంలో జన్మించారు; మాజీ ప్రధానమంత్రి; భారత ఆర్థిక సంస్కరణల (1991) సూత్రధారి.
• పద్మ విభూషణ్ పొందిన తెలుగువారు:
  1. డా. ప్రతాప్ సి. రెడ్డి (2010) – అపోలో ఆసుపత్రుల వ్యవస్థాపకుడు.
  2. ఎం. వెంకయ్య నాయుడు (2017) – మాజీ ఉప రాష్ట్రపతి.
  3. ఎస్.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం (2021, మరణానంతరం) – గాయకుడు.
  4. కె. చిరంజీవి (2024) – సినీ నటుడు.
• పి.వి. నరసింహారావు గురించి అదనపు సమాచారం: ఆయన 1991–96 మధ్య భారత ప్రధానమంత్రిగా పనిచేశారు. తెలుగు వ్యక్తి ప్రధాని కావడం ఇదే మొదటిసారి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా భారతరత్న తెలుగు ముగ్గురు: రాధాకృష్ణన్ – వి.వి. గిరి – పి.వి. నరసింహారావు. ముగ్గురూ దేశంలో అత్యున్నత పదవులు (రాష్ట్రపతి/ప్రధాని) నిర్వహించినవారు. ఇలా కలిపి చదివితే గుర్తుంటుంది.

భారత్‌కు భూ సరిహద్దు ఉన్న దేశాలు 7. సముద్ర సరిహద్దు ఉన్న దేశాలు కొన్ని. సరిహద్దు పొడవులు, పొరుగు దేశాల పట్ల భారత విధానాలు పరీక్షల్లో ముఖ్యమైన అంశాలు.

• భూ సరిహద్దు దేశాలు (7): పాకిస్తాన్, చైనా, నేపాల్, భూటాన్, బంగ్లాదేశ్, మయన్మార్, అఫ్గానిస్తాన్.
• సముద్ర సరిహద్దు దేశాలు: శ్రీలంక, మాల్దీవులు, ఇండొనేషియా, థాయ్‌లాండ్ (అండమాన్ నికోబార్ ద్వీపాల ద్వారా).
• సరిహద్దు పొడవులు (సుమారు):
  1. బంగ్లాదేశ్ – 4,096 కి.మీ (అన్నిటికంటే పొడవైనది)
  2. చైనా – 3,488 కి.మీ
  3. పాకిస్తాన్ – 3,323 కి.మీ
  4. నేపాల్ – 1,751 కి.మీ
  5. మయన్మార్ – 1,643 కి.మీ
  6. భూటాన్ – 699 కి.మీ
  7. అఫ్గానిస్తాన్ – 106 కి.మీ (అన్నిటికంటే చిన్నది)
• బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దు రాష్ట్రాలు (5): పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం.
• పొరుగు దేశాల విధానాలు:
  1. 'పొరుగు మొదట' విధానం (Neighbourhood First) – 2014లో ప్రధాని ప్రమాణ స్వీకారానికి SAARC నేతలను ఆహ్వానించడంతో ప్రారంభం.
  2. గుజ్రాల్ సిద్ధాంతం (Gujral Doctrine, 1996) – చిన్న పొరుగు దేశాల నుండి పరస్పర ప్రతిఫలం ఆశించకుండా సహాయం చేయడం.
  3. తూర్పు వైపు చూడు విధానం (Look East, 1991 – పి.వి. నరసింహారావు) → తూర్పున కృషి (Act East, 2014).
  4. సాగర్ (SAGAR – Security and Growth for All in the Region) – 2015, హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతం కోసం.

1947 దేశ విభజన తర్వాత భారత్ – పాకిస్తాన్ సంబంధాలు ఉద్రిక్తంగా ఉన్నాయి. యుద్ధాలు, సంతకం చేసిన ఒప్పందాలు, వాటి పేర్లు, సంవత్సరాలు, నాయకులు పరీక్షల్లో ప్రధానం.

• యుద్ధాలు: 1947–48 (కశ్మీర్), 1965, 1971 (బంగ్లాదేశ్ ఏర్పడింది), 1999 కార్గిల్ యుద్ధం.
• సింధూ జలాల ఒప్పందం (Indus Waters Treaty) 1960: ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వంతో నెహ్రూ, అయూబ్ ఖాన్ కరాచీలో సంతకం చేశారు.
• తూర్పు నదులు (రావి, బియాస్, సట్లెజ్) – భారత్‌కు.
• పశ్చిమ నదులు (సింధు, జీలం, చీనాబ్) – పాకిస్తాన్‌కు (భారత్ నిర్దిష్ట పరిమితుల్లో వినియోగించవచ్చు).
• తాష్కెంట్ ఒప్పందం 1966: లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి – అయూబ్ ఖాన్ (1965 యుద్ధం తర్వాత, సోవియట్ మధ్యవర్తిత్వం). ఒప్పందం తర్వాత శాస్త్రి అక్కడే మరణించారు.
• సిమ్లా ఒప్పందం 1972:
  1. ఇందిరా గాంధీ – జుల్ఫికర్ అలీ భుట్టో (1971 యుద్ధం తర్వాత). ఇరు దేశాల మధ్య సమస్యలు ద్వైపాక్షికంగా పరిష్కరించుకోవాలి
  2. కాల్పుల విరమణ రేఖ 'నియంత్రణ రేఖ (LoC)' అయింది.
• లాహోర్ ప్రకటన 1999:
  1. వాజ్‌పేయి – నవాజ్ షరీఫ్
  2. ఢిల్లీ – లాహోర్ బస్సు సేవ.
• రాడ్‌క్లిఫ్ రేఖ: 1947లో భారత్ – పాక్ సరిహద్దు రేఖ (సిరిల్ రాడ్‌క్లిఫ్).
• కర్తార్‌పూర్ కారిడార్: నవంబర్ 2019లో ప్రారంభమైంది. గురుదాస్‌పూర్ (పంజాబ్) నుండి పాకిస్తాన్‌లోని గురుద్వారా దర్బార్ సాహిబ్ వరకు వీసా లేని మార్గం.
• సమ్‌ఝౌతా ఎక్స్‌ప్రెస్: ఢిల్లీ – లాహోర్ రైలు (1976 నుండి).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా తాష్కెంట్ (1966) = శాస్త్రి; సిమ్లా (1972) = ఇందిరా; లాహోర్ (1999) = వాజ్‌పేయి.

భారత్ – చైనా సంబంధాల్లో స్నేహం, ఘర్షణ రెండూ ఉన్నాయి. పంచశీల ఒప్పందం, 1962 యుద్ధం, మెక్‌మోహన్ రేఖ, LAC వంటి పదాలు పోటీ పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• దౌత్య సంబంధాలు: 1 ఏప్రిల్ 1950న. చైనా ప్రజా రిపబ్లిక్‌ను గుర్తించిన మొదటి సోషలిస్టేతర దేశం భారత్.
• పంచశీల ఒప్పందం 1954: నెహ్రూ – చౌ ఎన్‌లై. టిబెట్‌పై వాణిజ్య ఒప్పందంలో భాగంగా ఐదు సూత్రాలు: పరస్పర గౌరవం, దురాక్రమణ చేయకపోవడం, అంతర్గత విషయాల్లో జోక్యం లేకపోవడం, సమానత్వం, శాంతియుత సహజీవనం.
• 1962 యుద్ధం: అక్టోబర్ – నవంబర్ 1962. భారత్ ఓటమి చెందింది. అక్సాయ్ చిన్ ప్రాంతం చైనా అధీనంలో ఉంది.
• మెక్‌మోహన్ రేఖ (McMahon Line): 1914 సిమ్లా సమావేశంలో నిర్ణయించిన భారత్ – టిబెట్ సరిహద్దు (తూర్పు సెక్టార్, అరుణాచల్ ప్రదేశ్). చైనా దీన్ని అంగీకరించదు.
• వాస్తవాధీన రేఖ (LAC): భారత్ – చైనా మధ్య వాస్తవ నియంత్రణ రేఖ. మూడు సెక్టార్లు:
• పశ్చిమ (లద్దాఖ్)
• మధ్య (హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్)
• తూర్పు (సిక్కిం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్)
• రాజీవ్ గాంధీ పర్యటన 1988: సంబంధాల మెరుగుదల ప్రారంభం.
• ఇటీవలి ఘర్షణలు: డోక్లాం (2017), గల్వాన్ లోయ (15 జూన్ 2020).
• నాథు లా: సిక్కింలో ఉన్న పాస్. 2006లో సరిహద్దు వాణిజ్యానికి తెరిచారు. కైలాస మానస సరోవర యాత్ర మార్గాల్లో ఒకటి (మరొకటి లిపులేఖ్).

నేపాల్, భూటాన్ భారత్‌కు అత్యంత సన్నిహితమైన హిమాలయ పొరుగు దేశాలు. ఈ రెండు దేశాలతో ఉన్న ఒప్పందాలు, జల విద్యుత్ సహకారం, వివాదాలు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• నేపాల్ – శాంతి, స్నేహ ఒప్పందం 1950: ఇరు దేశాల మధ్య బహిరంగ సరిహద్దు (Open Border). పౌరులు వీసా, పాస్‌పోర్ట్ లేకుండా రాకపోకలు చేయవచ్చు.
• సుగౌలీ ఒప్పందం 1816:
  1. నేపాల్ – బ్రిటిష్ ఇండియా మధ్య
  2. ప్రస్తుత సరిహద్దుకు ఆధారం.
• నేపాల్ గురించి ఇతర విషయాలు:
  1. గూర్ఖా రెజిమెంట్లలో నేపాలీ సైనికులు భారత సైన్యంలో పనిచేస్తారు.
  2. 2008లో నేపాల్ రాచరికం రద్దయి గణతంత్ర దేశమైంది (28 మే 2008).
  3. మహాకాళి ఒప్పందం 1996 – నదీ జలాల సహకారం.
  4. కాలాపానీ, లిపులేఖ్ ప్రాంతాల సరిహద్దు వివాదం ఉంది.
  5. ప్రపంచంలో ఎత్తైన శిఖరం ఎవరెస్ట్ (నేపాల్లో 'సాగరమాథ' అంటారు).
• భూటాన్ – స్నేహ ఒప్పందం 1949: డార్జిలింగ్‌లో సంతకం. 2007లో సవరించారు.
• భూటాన్‌లో 'స్థూల జాతీయ సంతోషం (Gross National Happiness)' సూచిక ప్రసిద్ధి.
• భూటాన్‌లో భారత సహకారంతో నిర్మించిన జల విద్యుత్ ప్రాజెక్టులు: చుఖా, తాలా, పునాత్సాంగ్చు. వీటి విద్యుత్తును భారత్ కొంటుంది.
• భూటాన్ 2008లో ఎన్నికైన ప్రభుత్వంతో రాజ్యాంగ రాచరికంగా మారింది.
• భూటాన్ భారత్‌కు అతి సన్నిహిత మిత్ర దేశం
• భారత్ భూటాన్‌కు అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామి.

తూర్పు వైపు ఉన్న బంగ్లాదేశ్, మయన్మార్ భారత 'తూర్పున కృషి' విధానంలో కీలకం. సరిహద్దు ఒప్పందాలు, నదీ జలాలు, రవాణా ప్రాజెక్టులు పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• బంగ్లాదేశ్ ఏర్పాటు: 1971 విముక్తి యుద్ధంలో భారత్ సహాయంతో స్వాతంత్ర్యం (16 డిసెంబర్ 1971).
• స్నేహ, సహకార, శాంతి ఒప్పందం 1972: ఇందిరా గాంధీ – షేక్ ముజీబుర్ రెహ్మాన్.
• భూ సరిహద్దు ఒప్పందం (Land Boundary Agreement):
  1. 1974లో ఇందిరా – ముజీబ్ మధ్య మొదలైంది.
  2. 100వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం 2015 ద్వారా అమలైంది.
  3. 1 ఆగస్టు 2015న ఎన్‌క్లేవ్‌ల మార్పిడి: భారత్‌లోని 111 బంగ్లా ఎన్‌క్లేవ్‌లు బంగ్లాదేశ్‌కు, బంగ్లాదేశ్‌లోని 51 భారత ఎన్‌క్లేవ్‌లు భారత్‌కు.
• గంగా జలాల ఒప్పందం 1996: ఫరక్కా బ్యారేజీ వద్ద నీటి పంపకం. తీస్తా నది నీటి పంపకం ఇంకా పరిష్కారం కాని సమస్య.
• మైత్రి సేతు: ఫెనీ నదిపై త్రిపుర – బంగ్లాదేశ్ మధ్య వంతెన.
• మయన్మార్ (పూర్వ బర్మా): 1937లో బ్రిటిష్ ఇండియా నుండి వేరుపడింది. 1948లో స్వాతంత్ర్యం.
• కలదాన్ బహుళ రవాణా ప్రాజెక్టు (Kaladan Multi-Modal Transit Transport) – కోల్‌కతా – సిట్వే ఓడరేవు – మిజోరం.
• భారత్ – మయన్మార్ – థాయ్‌లాండ్ త్రిపక్ష రహదారి.
• ఇరు దేశాల మధ్య 'స్వేచ్ఛా రాకపోకల విధానం (Free Movement Regime)' – సరిహద్దు గిరిజనులకు.
• మయన్మార్ భారత 'ఈశాన్య రాష్ట్రాల' ద్వారం, ఆగ్నేయాసియాకు మార్గం.

హిందూ మహాసముద్రంలో శ్రీలంక, మాల్దీవులు భారత్‌కు వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన దేశాలు. అఫ్గానిస్తాన్‌తో సహకార ప్రాజెక్టులు కూడా పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• శ్రీలంక:
  1. పాక్ జలసంధి (Palk Strait) భారత్ – శ్రీలంక మధ్య ఉంది.
  2. కచ్చతీవు దీవి: 1974, 1976 ఒప్పందాల ద్వారా (ఇందిరా గాంధీ – సిరిమావో బండారనాయకే) శ్రీలంకకు ఇచ్చారు.
  3. భారత్ – శ్రీలంక ఒప్పందం 1987: రాజీవ్ గాంధీ – జె.ఆర్. జయవర్ధనే. తమిళుల సమస్య పరిష్కారానికి; భారత శాంతి పరిరక్షణ దళం (IPKF) 1987–90 మధ్య శ్రీలంకలో ఉంది. శ్రీలంక రాజ్యాంగంలో 13వ సవరణ ఈ ఒప్పందంతో సంబంధం ఉన్నది.
  4. ఆడమ్స్ బ్రిడ్జ్ (రామసేతు): భారత్ – శ్రీలంక మధ్య సున్నపురాయి దిబ్బల వరుస.
• మాల్దీవులు:
  1. 1965లో బ్రిటన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం.
  2. ఆపరేషన్ కాక్టస్ (నవంబర్ 1988): మాల్దీవుల ప్రభుత్వంపై తిరుగుబాటును అణచడానికి భారత సైన్యం సహాయం చేసింది (అధ్యక్షుడు గయూమ్ అభ్యర్థనపై).
  3. ఆపరేషన్ నీర్ (2014): మాలేలో తాగునీటి కొరత సమయంలో భారత్ నీటిని పంపింది.
• అఫ్గానిస్తాన్:
  1. భారత్ సరిహద్దు 106 కి.మీ (పాక్ ఆక్రమిత కశ్మీర్ ద్వారా, వఖాన్ కారిడార్).
  2. భారత్ నిర్మించిన సల్మా ఆనకట్ట (భారత – అఫ్గాన్ స్నేహ ఆనకట్ట, హెరాత్), జరంజ్ – డెలారామ్ రహదారి, అఫ్గాన్ పార్లమెంటు భవనం.
  3. ఇరాన్‌లోని చాబహార్ ఓడరేవు ద్వారా అఫ్గాన్‌కు, మధ్య ఆసియాకు మార్గం.

పొరుగు దేశాలతో బహుపాక్షిక సహకారానికి భారత్ SAARC, BIMSTEC వంటి వేదికలను ఉపయోగిస్తోంది. వీటి సభ్య దేశాలు, ఏర్పాటు సంవత్సరం, కార్యాలయాలు ముఖ్యం.

• SAARC: 8 డిసెంబర్ 1985, ఢాకా. సచివాలయం కఠ్మండు.
• 8 సభ్య దేశాలు: భారత్, పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్, శ్రీలంక, నేపాల్, భూటాన్, మాల్దీవులు, అఫ్గానిస్తాన్ (2007).
• ఆలోచన ఇచ్చింది బంగ్లాదేశ్ అధ్యక్షుడు జియావుర్ రెహ్మాన్.
• SAARC దినోత్సవం డిసెంబర్ 8.
• సార్క్ సమావేశాల్లో ద్వైపాక్షిక, వివాదాస్పద అంశాలు చర్చించరు.
• BIMSTEC: 1997, బ్యాంకాక్ ప్రకటన. సచివాలయం ఢాకా.
• 7 సభ్య దేశాలు: బంగ్లాదేశ్, భూటాన్, భారత్, మయన్మార్, నేపాల్, శ్రీలంక, థాయ్‌లాండ్.
• SAARCలో లేని మయన్మార్, థాయ్‌లాండ్‌లను దక్షిణాసియాతో కలుపుతుంది
• పాకిస్తాన్ ఇందులో సభ్యదేశం కాదు.
• BBIN (బంగ్లాదేశ్, భూటాన్, భారత్, నేపాల్): మోటారు వాహన ఒప్పందం – సరిహద్దులు దాటి వాహన రవాణా కోసం.
• మేకాంగ్ – గంగా సహకారం (MGC): భారత్, కంబోడియా, లావోస్, మయన్మార్, థాయ్‌లాండ్, వియత్నాం.
• హిందూ మహాసముద్ర రిమ్ సంఘం (IORA): మారిషస్‌లో సచివాలయం.

రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) దేశ కేంద్ర బ్యాంకు. కరెన్సీ ముద్రణ, ద్రవ్య విధానం, బ్యాంకుల నియంత్రణ దీని ప్రధాన బాధ్యతలు. ఏర్పాటు సంవత్సరం, ఆధారం, విధులు తరచూ అడుగుతారు.

• ఏర్పాటు: 1 ఏప్రిల్ 1935, RBI చట్టం 1934 ప్రకారం. హిల్టన్ యంగ్ కమిషన్ (1926) సిఫార్సు ఆధారం.
• జాతీయం: 1 జనవరి 1949.
• ప్రధాన కార్యాలయం: ముంబై (మొదట కోల్‌కతాలో ఏర్పడి 1937లో ముంబైకి మారింది).
• మొదటి గవర్నర్:
  1. సర్ ఓస్బోర్న్ స్మిత్
  2. భారతీయ మొదటి గవర్నర్: సి.డి. దేశ్‌ముఖ్ (1943).
• గవర్నర్ నియామకం: కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది. శక్తికాంత దాస్ తర్వాత 2024 డిసెంబర్‌లో సంజయ్ మల్హోత్రా గవర్నర్ అయ్యారు (2025 నాటికి).
• RBI చిహ్నం: చెట్టు కింద పులి (తాటి చెట్టు, పులి).
• ప్రధాన విధులు:
  1. నోట్ల జారీ (₹1 నోటును మాత్రం ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ జారీ చేస్తుంది).
  2. ప్రభుత్వానికి బ్యాంకర్, సలహాదారు.
  3. బ్యాంకులకు బ్యాంకర్ – చివరి ఆశ్రయ రుణదాత (Lender of Last Resort).
  4. విదేశీ మారక నిల్వల సంరక్షణ.
  5. ద్రవ్య విధాన నిర్వహణ, ధరల స్థిరత్వం.
  6. బ్యాంకులు, NBFCల నియంత్రణ.
• ఇతర పాత్రలు: ప్రభుత్వ రుణ నిర్వహణ, చెల్లింపు వ్యవస్థల నియంత్రణ, ఆర్థిక చేరిక.
• RBI వార్షిక నివేదిక: ప్రతి ఏడాది ఆగస్టులో.

రెపో రేటు వంటి కీలక వడ్డీ రేట్లను నిర్ణయించే కమిటీయే MPC. 2016లో ఇది ఏర్పడటంతో ద్రవ్య విధాన నిర్ణయం ఒకే వ్యక్తి (గవర్నర్) చేతిలో కాకుండా కమిటీ చేతికి వచ్చింది.

• ఏర్పాటు: 27 సెప్టెంబర్ 2016. RBI చట్టం 1934కు ఫైనాన్స్ చట్టం 2016 ద్వారా సవరణ (సెక్షన్ 45ZB). ఉర్జిత్ పటేల్ కమిటీ (2014) సిఫార్సు.
• సభ్యులు (6):
  1. RBI నుండి 3: గవర్నర్ (అధ్యక్షుడు), ద్రవ్య విధానం చూసే డిప్యూటీ గవర్నర్, RBI బోర్డు నామినేట్ చేసిన ఒక అధికారి.
  2. బయటి నుండి 3: కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించే నిపుణులు; పదవీకాలం 4 సంవత్సరాలు, తిరిగి నియమించరు.
• కోరం: 4 సభ్యులు. ఓట్లు సమానమైతే గవర్నర్‌కు ఒక అదనపు (నిర్ణయాత్మక) ఓటు.
• సమావేశాలు: సంవత్సరానికి కనీసం 4 సార్లు (ఆచరణలో 6 సార్లు, ద్విమాసిక).
• సరళ ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం (Flexible Inflation Targeting): 2015 ఫిబ్రవరిలో కేంద్రం – RBI మధ్య ఒప్పందం.
• లక్ష్యం: వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI) ఆధారిత ద్రవ్యోల్బణం 4%.
• సహన పరిధి: ± 2% (అంటే 2% నుండి 6%).
• వరుసగా మూడు త్రైమాసికాలు 6% పైన లేదా 2% కింద ఉంటే RBI విఫలమైనట్లు
• కారణాలను ప్రభుత్వానికి నివేదిస్తుంది.
• ఉద్దేశం: ధరల స్థిరత్వంతో పాటు ఆర్థిక వృద్ధికి తోడ్పాటు.
• విధాన వైఖరి: అనుకూల (Accommodative), తటస్థ (Neutral), సర్దుబాటు ఉపసంహరణ (Withdrawal of Accommodation).

RBI ధరలు, రుణ లభ్యతను అదుపు చేయడానికి వాడే సాధనాలే ద్రవ్య విధాన సాధనాలు. ఏ రేటు దేన్ని సూచిస్తుంది, ఏది పెరిగితే ఏమవుతుంది అనేది ప్రతి పరీక్షలో అడుగుతారు.

• రెపో రేటు (Repo Rate): RBI బ్యాంకులకు స్వల్పకాలిక రుణాలు ఇచ్చే వడ్డీ రేటు (ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల తాకట్టుపై). ఇదే ప్రధాన విధాన రేటు.
• రివర్స్ రెపో రేటు: బ్యాంకుల నుండి RBI డబ్బు తీసుకునే రేటు.
• స్థిర డిపాజిట్ సౌకర్యం (SDF):
  1. ఏప్రిల్ 2022లో ప్రవేశపెట్టారు
  2. రెపో రేటు కంటే 0.25% తక్కువ – LAF కారిడార్ కింది పరిమితి.
• MSF (Marginal Standing Facility):
  1. 2011–12లో వచ్చింది
  2. రెపో కంటే 0.25% ఎక్కువ – కారిడార్ పై పరిమితి. బ్యాంకు రేటు MSFకు సమానం.
• CRR (Cash Reserve Ratio):
  1. బ్యాంకులు తమ నికర డిమాండ్, కాల బాధ్యతల (NDTL)లో కొంత శాతాన్ని RBI వద్ద నగదుగా ఉంచాలి
  2. దానిపై వడ్డీ ఉండదు.
• SLR (Statutory Liquidity Ratio): NDTLలో కొంత శాతాన్ని బ్యాంకులు తమ వద్దే నగదు, బంగారం, ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల రూపంలో ఉంచాలి. చట్టబద్ధ గరిష్ఠ పరిమితి 40%.
• OMO (Open Market Operations): ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల కొనుగోలు/అమ్మకం ద్వారా ద్రవ్య లభ్యత నియంత్రణ.
• LAF (Liquidity Adjustment Facility): 2000లో నరసింహం కమిటీ సిఫార్సు మీద.
• రేట్లు పెంచితే/తగ్గిస్తే:
  1. రెపో పెరిగితే → రుణాలు ఖరీదు, ధరలు అదుపు.
  2. రెపో తగ్గితే → రుణాలు చవక, వృద్ధికి ఊతం.
  3. CRR తగ్గిస్తే బ్యాంకుల వద్ద రుణాలకు డబ్బు ఎక్కువ.
• EBLR: అక్టోబర్ 2019 నుండి కొత్త గృహ, వాహన రుణాల వడ్డీని రెపో వంటి బాహ్య ప్రమాణ రేటుకు అనుసంధానించారు.

ద్రవ్య విధానంలో రేట్లు పెరిగే, తగ్గే 'చక్రాలు' ఉంటాయి. కోవిడ్ సమయంలో తగ్గించి, తర్వాత ద్రవ్యోల్బణం వల్ల పెంచడం ఒక ప్రధాన పరీక్ష అంశం.

• కోవిడ్ సమయం (2020): రెపో రేటును మార్చి, మే 2020లో తగ్గించడంతో 4%కి చేరింది – ఇది అత్యంత కనిష్ఠ స్థాయి. రివర్స్ రెపో 3.35%.
• పెంపు చక్రం: మే 2022లో అనూహ్యంగా (షెడ్యూల్ లేని సమావేశంలో) 40 బేసిస్ పాయింట్లు పెంచి 4.40%కి తెచ్చారు.
• ఫిబ్రవరి 2023 నాటికి మొత్తం 250 బేసిస్ పాయింట్లు పెంచి 6.50%కి చేరింది.
• తర్వాత చాలా సమావేశాల్లో రెపో 6.50% వద్ద యథాతథంగా ఉంచారు.
• తగ్గింపు చక్రం: 2025 ఫిబ్రవరిలో 25 బేసిస్ పాయింట్లు తగ్గించి 6.25%కి తెచ్చారు – సుమారు ఐదేళ్ల తర్వాత మొదటి తగ్గింపు (2025 నాటికి).
• బేసిస్ పాయింట్ (bps): 1% లో వందో వంతు. 100 bps = 1%.
• పదాలు:
  1. హాకిష్ (Hawkish) – ద్రవ్యోల్బణం అదుపునకు కఠిన వైఖరి.
  2. డోవిష్ (Dovish) – వృద్ధికి తోడ్పడే మృదు వైఖరి.
• ప్రభావం: రెపో పెరిగితే గృహ రుణ EMI పెరుగుతుంది.

బ్యాంకులు సురక్షితంగా ఉండటానికి RBI అనేక నిబంధనలు పెడుతుంది. NPA నిర్వచనం, బేసెల్ నియమాలు, దివాలా చట్టం వంటివి పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం 1949: బ్యాంకుల లైసెన్సింగ్, నియంత్రణ చట్టం.
• NPA (నిరర్ధక ఆస్తి): అసలు లేదా వడ్డీ 90 రోజుల పాటు చెల్లించకపోతే ఆ రుణం NPA.
• NPA రకాలు: సబ్‌స్టాండర్డ్, డౌట్‌ఫుల్, లాస్ అసెట్.
• పెట్టుబడి సమృద్ధి నిష్పత్తి (CAR):
  1. బేసెల్ III ప్రకారం కనిష్ఠ 8%
  2. RBI భారత బ్యాంకులకు 9% నిర్దేశించింది.
• ఆచరణాత్మక సరిదిద్దే చర్యలు (PCA): బలహీన బ్యాంకులపై RBI విధించే పరిమితులు.
• దివాలా కోడ్ – IBC 2016:
  1. రుణ చెల్లింపులో విఫలమైన కంపెనీలకు గడువు ఆధారిత పరిష్కార ప్రక్రియ
  2. NCLT ద్వారా అమలు.
• బ్యాడ్ బ్యాంక్: జాతీయ ఆస్తి పునర్నిర్మాణ కంపెనీ (NARCL) – 2021 బడ్జెట్‌లో ప్రకటన, బ్యాంకుల ఒత్తిడి రుణాలు కొనుగోలు.
• ప్రాధాన్యతా రంగ రుణాలు (PSL): బ్యాంకు రుణాల్లో 40% వ్యవసాయం, చిన్న పరిశ్రమలు వంటి ప్రాధాన్య రంగాలకు (విదేశీ బ్యాంకుల కోసం వేర్వేరు నిబంధనలు).
• చెల్లింపుల బ్యాంకులు, చిన్న ఫైనాన్స్ బ్యాంకులు:
  1. 2015లో లైసెన్సులు
  2. ఇండియా పోస్ట్ పేమెంట్స్ బ్యాంక్ 1 సెప్టెంబర్ 2018న ప్రారంభం.
• డిపాజిట్ బీమా:
  1. డిపాజిట్ బీమా, రుణ హామీ సంస్థ (DICGC) – RBI అనుబంధ సంస్థ
  2. ఒక్కో ఖాతాదారుకు ఒక్కో బ్యాంకులో ₹5 లక్షల వరకు బీమా (2020 నుండి).

ద్రవ్యోల్బణం అంటే ధరలు నిరంతరం పెరగడం. దీన్ని కొలవడానికి వేర్వేరు సూచీలు ఉన్నాయి. RBI వడ్డీ నిర్ణయాలకు CPIని ప్రాతిపదికగా తీసుకుంటుంది.

• CPI (వినియోగదారుల ధరల సూచీ): సామాన్య వినియోగదారు కొనే వస్తువుల ధర మార్పు. జాతీయ గణాంక కార్యాలయం (NSO, MoSPI) ప్రకటిస్తుంది. ఆధార సంవత్సరం 2012.
• CPIలో ఆహారం, పానీయాల వాటా సుమారు 45.86% (అత్యధిక వెయిటేజీ).
• CPI-IW:
  1. పారిశ్రామిక కార్మికుల కోసం
  2. లేబర్ బ్యూరో ప్రకటిస్తుంది. కరవు భత్యం (DA) లెక్కింపుకు వాడతారు.
• WPI (టోకు ధరల సూచీ):
  1. టోకు వ్యాపార స్థాయి ధరలు
  2. పరిశ్రమల అంతర్గత వాణిజ్య ప్రోత్సాహక శాఖ (DPIIT) ఆర్థిక సలహాదారు కార్యాలయం ప్రకటిస్తుంది. ఆధార సంవత్సరం 2011–12. సేవలు ఉండవు.
• కోర్ ద్రవ్యోల్బణం: ఆహారం, ఇంధనం మినహా ద్రవ్యోల్బణం (అస్థిర ధరలు తొలగించి చూసేది).
• రకాలు:
  1. డిమాండ్ పుల్: డిమాండ్ ఎక్కువై ధరలు పెరగడం.
  2. కాస్ట్ పుష్: ఉత్పత్తి ఖర్చులు పెరిగి ధరలు పెరగడం.
  3. డిఫ్లేషన్: ధరలు తగ్గడం. డిస్‌ఇన్‌ఫ్లేషన్: ద్రవ్యోల్బణం రేటు తగ్గడం.
  4. స్టాగ్‌ఫ్లేషన్: అధిక ధరలు + నిరుద్యోగం + మందగమనం కలిసి ఉండటం.
• ఫిలిప్స్ వక్రరేఖ: ద్రవ్యోల్బణం, నిరుద్యోగం మధ్య విలోమ సంబంధం.

డిజిటల్ చెల్లింపులు, విదేశీ మారక నిల్వలు, RBI ప్రచురించే నివేదికల గురించి తెలుసుకోవడం బ్యాంకింగ్, ఆర్థిక పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• చెల్లింపు వ్యవస్థలు:
  1. RTGS (2004): పెద్ద మొత్తాల తక్షణ బదిలీ; కనిష్ఠం ₹2 లక్షలు.
  2. NEFT (2005): ఏడాది పొడవునా 24 గంటలూ అందుబాటులో (డిసెంబర్ 2019 నుండి).
  3. IMPS (2010): తక్షణ బదిలీ.
  4. UPI (ఏప్రిల్ 2016): NPCI నిర్వహణ. NPCI 2008లో RBI, భారతీయ బ్యాంకుల సంఘం (IBA) కలిసి ఏర్పాటు చేశాయి.
• డిజిటల్ రూపాయి (e₹): RBI పైలట్ ప్రాజెక్ట్ – హోల్‌సేల్ 1 నవంబర్ 2022, రిటైల్ 1 డిసెంబర్ 2022.
• విదేశీ మారకం:
  1. FERA 1973 స్థానంలో FEMA 1999 (2000 నుండి అమలు) వచ్చింది.
  2. మారక నిల్వల భాగాలు: విదేశీ కరెన్సీ ఆస్తులు (FCA), బంగారం, SDR, IMF వద్ద రిజర్వ్ ట్రాంచ్.
  3. 2024లో భారత విదేశీ మారక నిల్వలు 700 బిలియన్ డాలర్లు దాటాయి.
  4. రూపాయి చిహ్నం ₹ – 2010 జూలై 15న ఆమోదం; రూపకర్త డి. ఉదయ్ కుమార్.
  5. రూపాయి 1993 నుండి మార్కెట్ ఆధారిత మారక రేటు (నియంత్రిత తేలియాడే విధానం).
• RBI నివేదికలు:
  1. ఆర్థిక స్థిరత్వ నివేదిక (Financial Stability Report) – ప్రతి ఏడాది జూన్, డిసెంబర్.
  2. కరెన్సీ, ఫైనాన్స్ నివేదిక.
  3. వార్షిక నివేదిక – ఆగస్టు.
• రిటైల్ డైరెక్ట్ పథకం: నవంబర్ 2021లో – చిన్న పెట్టుబడిదారులు ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు నేరుగా కొనవచ్చు.

చిత్తడి నేలలు (Wetlands) అంటే చెరువులు, సరస్సులు, మడ అడవులు, నదీ ముఖద్వారాలు వంటి నీరు నిలిచే ప్రాంతాలు. వీటిని కాపాడటానికి చేసిన అంతర్జాతీయ ఒప్పందమే రామ్‌సర్ ఒప్పందం.

• ఒప్పందం:
  1. 2 ఫిబ్రవరి 1971న ఇరాన్‌లోని రామ్‌సర్ నగరంలో సంతకం
  2. 1975లో అమల్లోకి. అందుకే ఫిబ్రవరి 2 'ప్రపంచ చిత్తడి నేలల దినోత్సవం'.
• సచివాలయం: గ్లాండ్ (స్విట్జర్లాండ్).
• భారత్: 1 ఫిబ్రవరి 1982న ఈ ఒప్పందంలో చేరింది.

• 'వివేకవంతమైన వినియోగం (Wise Use)': చిత్తడి నేలల వనరులను సుస్థిరంగా వాడటం ఒప్పందం ప్రధాన సూత్రం.
• భారత్ తొలి రామ్‌సర్ సైట్లు (1981): చిల్కా సరస్సు (ఒడిశా), కియోలాడియో జాతీయ ఉద్యానవనం (రాజస్థాన్).
• మాంట్రో రికార్డు (Montreux Record): పర్యావరణ మార్పులతో ముప్పు ఉన్న సైట్ల జాబితా. భారత్ నుండి కియోలాడియో, లోక్‌తక్ (మణిపూర్) ఇందులో ఉన్నాయి. చిల్కాను 2002లో తొలగించారు.
• భారత చిత్తడి నేలల నియమాలు: చిత్తడి నేలల (పరిరక్షణ, నిర్వహణ) నియమాలు 2017 – 2010 నియమాల స్థానంలో వచ్చాయి.
• అమృత్ ధరోహర్: 2023–24 బడ్జెట్‌లో ప్రకటించిన రామ్‌సర్ సైట్ల పరిరక్షణ పథకం.
• ప్రమాణాలు: ప్రతి సైటు 9 ప్రమాణాల్లో ఏదో ఒకదాన్ని తీర్చాలి (అరుదైన జాతులు, జల పక్షుల సంఖ్య మొదలైనవి).

భారత్‌లో రామ్‌సర్ సైట్ల సంఖ్య గత కొన్నేళ్లలో బాగా పెరిగింది. కొత్త సైట్ల జాబితా ప్రతి ఏడాది కరెంట్ అఫైర్స్‌లో వస్తుంది. ఇక్కడ స్థిరమైన వాస్తవాలు నేర్చుకుందాం.

• సంఖ్యా చరిత్ర:
  1. 2014 నాటికి 26 సైట్లు.
  2. ఆగస్టు 2022 (స్వాతంత్ర్య అమృతోత్సవం) నాటికి 75 సైట్లు.
  3. 2025 నాటికి 80కి పైగా (సంఖ్య తరచూ మారుతుంది).
• అత్యధిక సైట్లున్న రాష్ట్రం:
  1. తమిళనాడు (2025 నాటికి)
  2. తర్వాత ఉత్తరప్రదేశ్.
• విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద భారత రామ్‌సర్ సైట్: సుందర్‌బన్స్ చిత్తడి నేల (పశ్చిమ బెంగాల్) – 2019లో గుర్తింపు.
• ఆసియాలో అతిపెద్ద ఉప్పునీటి లగూన్: చిల్కా సరస్సు (ఒడిశా).
• కొత్తగా చేరిన కొన్ని సైట్లు:
  1. లోనార్ సరస్సు (మహారాష్ట్ర) – 2020.
  2. అసన్ బ్యారేజ్ (ఉత్తరాఖండ్) – 2020; ఉత్తరాఖండ్‌లో మొదటి రామ్‌సర్ సైట్.
  3. కబర్‌తాల్ (బీహార్) – 2020; బీహార్‌లో మొదటి సైట్.
  4. సర్సై నవార్ (ఉత్తరప్రదేశ్) – ఇటావా జిల్లా.
• రాష్ట్రాలవారీ ప్రత్యేకత:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్: కొల్లేరు సరస్సు (2002).
  2. ఒడిశా: చిల్కా, భితర్కనిక, హీరాకుడ్ జలాశయం.
  3. గుజరాత్: నల్ సరోవర్ పక్షి అభయారణ్యం.
• ప్రాముఖ్యత: చిత్తడి నేలలు వరదల నియంత్రణ, భూగర్భ జల రీఛార్జ్, జీవ వైవిధ్యానికి ఉపయోగం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'చిల్కా – ఉప్పునీరు, లోక్‌తక్ – మంచినీరు, సుందర్‌బన్స్ – పెద్దది (విస్తీర్ణంలో), తమిళనాడు – ఎక్కువ సైట్లు'.

పోటీ పరీక్షల్లో 'ఈ రామ్‌సర్ సైట్ ఏ రాష్ట్రంలో ఉంది?' అనే జతల ప్రశ్నలు తప్పనిసరిగా వస్తాయి. వీటిని రాష్ట్రాలవారీగా చదివితే గుర్తుపెట్టుకోవడం సులభం.

• ఆంధ్రప్రదేశ్:
  1. కొల్లేరు సరస్సు – కృష్ణా, గోదావరి డెల్టాల మధ్య
  2. ఏలూరు, కృష్ణా జిల్లాల్లో విస్తరించిన మంచినీటి సరస్సు
  3. వలస పక్షులకు ప్రసిద్ధి (2002లో గుర్తింపు).
• ఒడిశా: చిల్కా (భారత్ తొలి రామ్‌సర్ సైట్లలో ఒకటి), భితర్కనిక మడ అడవులు.
• రాజస్థాన్: కియోలాడియో (భరత్‌పూర్), సాంభర్ సరస్సు (భారత్‌లో అతిపెద్ద లోతట్టు ఉప్పునీటి సరస్సు).
• మణిపూర్:
  1. లోక్‌తక్ సరస్సు – ఈశాన్య భారత్‌లో అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు
  2. తేలియాడే 'ఫుమ్డీలు' ప్రత్యేకత
  3. కైబుల్ లాంజావో జాతీయ ఉద్యానవనం ప్రపంచంలో ఏకైక తేలియాడే జాతీయ ఉద్యానవనం.
• పశ్చిమ బెంగాల్: సుందర్‌బన్స్, తూర్పు కోల్‌కతా చిత్తడి నేలలు.
• కేరళ: అష్టముడి, వెంబనాడ్ – కోల్, శాస్తాంకోట్ట సరస్సులు.
• తమిళనాడు: పాయింట్ కాలిమర్ (కోడియక్కరై).
• పంజాబ్: హరికే (బియాస్, సట్లెజ్ సంగమం వద్ద).
• జమ్ము కశ్మీర్, లద్దాఖ్: వులర్ సరస్సు, త్సో మొరిరి (లద్దాఖ్).
• హిమాచల్ ప్రదేశ్: పాంగ్ డ్యామ్, రేణుకా, చంద్రతాల్.
• మధ్యప్రదేశ్: భోజ్ చిత్తడి నేల (భోపాల్).
• అస్సాం: దీపోర్ బీల్ (గువహటి సమీపంలో).
• త్రిపుర: రుద్రసాగర్ సరస్సు.
• గుజరాత్: నల్ సరోవర్.

పులుల సంఖ్య తగ్గిపోకుండా కాపాడటానికి భారత్ 1973లో ప్రారంభించిన కార్యక్రమమే ప్రాజెక్ట్ టైగర్. ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద పరిరక్షణ కార్యక్రమాల్లో ఒకటి.

• ప్రారంభం: 1 ఏప్రిల్ 1973, ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ. 1972 టైగర్ టాస్క్ ఫోర్స్ సిఫార్సుల ఆధారంగా.
• తొలి 9 పులుల అభయారణ్యాలు:
  1. జిమ్ కార్బెట్ (ఉత్తరాఖండ్) – మొదటిది
  2. పాలమౌ (జార్ఖండ్)
  3. సుందర్‌బన్స్ (పశ్చిమ బెంగాల్)
  4. బందీపూర్ (కర్ణాటక)
  5. మానస్ (అస్సాం)
  6. రణథంబోర్ (రాజస్థాన్)
  7. సిమ్లిపాల్ (ఒడిశా)
  8. మేల్ఘాట్ (మహారాష్ట్ర)
  9. కన్హా (మధ్యప్రదేశ్)
• జాతీయ జంతువు: పులి – 1973లో సింహం స్థానంలో ప్రకటించారు.
• చట్టపరమైన ఆధారం: వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం 1972 – పులి షెడ్యూల్ Iలో ఉంది.
• NTCA (జాతీయ పులుల సంరక్షణ ప్రాధికార సంస్థ): వన్యప్రాణి రక్షణ చట్టం సవరణ (2006) ద్వారా చట్టబద్ధ సంస్థగా మారింది. పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ అధీనంలో.
• పులుల అభయారణ్యం విభాగాలు: కోర్ ప్రాంతం (మానవ కార్యకలాపాలు ఉండవు), బఫర్ ప్రాంతం.
• ప్రపంచ పులుల దినోత్సవం: జూలై 29. 2010 సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్ డిక్లరేషన్: 2022 నాటికి పులుల సంఖ్యను రెట్టింపు చేయాలనే లక్ష్యం (Tx2).
• 50 ఏళ్ల వేడుకలు: 9 ఏప్రిల్ 2023న మైసూరులో.

భారత్‌లో ప్రతి నాలుగేళ్లకు పులుల గణన (All India Tiger Estimation) జరుగుతుంది. ఏ సంవత్సరం ఎన్ని పులులు, ఏ రాష్ట్రంలో ఎక్కువ అనే ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• సంవత్సరాలవారీ గణన:
  1. 2006 – 1,411
  2. 2010 – 1,706
  3. 2014 – 2,226
  4. 2018 – 2,967
  5. 2022 – 3,167 (కనిష్ఠ అంచనా)
• 2022 గణన విడుదల: 9 ఏప్రిల్ 2023, మైసూరు (ప్రాజెక్ట్ టైగర్ 50 ఏళ్ల వేడుకలు).
• రాష్ట్రాలవారీ (2022):
  1. మధ్యప్రదేశ్ – 785 (అత్యధికం, 'టైగర్ స్టేట్')
  2. కర్ణాటక – 563
  3. ఉత్తరాఖండ్ – 560
  4. మహారాష్ట్ర – 444
• ప్రపంచ వాటా: ప్రపంచంలోని అడవి పులుల్లో సుమారు 75% భారత్‌లోనే ఉన్నాయి.
• గణన పద్ధతి: కెమెరా ట్రాప్‌లు, పాదముద్రలు, శాస్త్రీయ నమూనా పద్ధతి. నిర్వహణ: NTCA, భారత వన్యప్రాణి సంస్థ (WII, డెహ్రాడూన్).
• పులి ఉనికి: గడ్డి భూములు, అడవులు, మడ అడవులు (సుందర్‌బన్స్) వంటి వివిధ ఆవాసాల్లో.
• పులుల కారిడార్లు: ఒక అభయారణ్యం నుండి మరో అభయారణ్యానికి వెళ్లే దారులు – వీటిని కాపాడటం ముఖ్యం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1,411 → 1,706 → 2,226 → 2,967 → 3,167 (2006, 2010, 2014, 2018, 2022).

భారత్‌లో పులుల అభయారణ్యాల సంఖ్య పెరుగుతూ ఉంది. ఏ అభయారణ్యం ఏ రాష్ట్రంలో ఉందో, ఏది అతిపెద్దదో తెలుసుకోవడం తెలుగు రాష్ట్రాల పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• సంఖ్య: 2023 నాటికి 53 పులుల అభయారణ్యాలు (ఆ తర్వాత మరికొన్ని చేరాయి).
• ఆంధ్రప్రదేశ్ – తెలంగాణ:
  1. నాగార్జునసాగర్ – శ్రీశైలం పులుల అభయారణ్యం (NSTR): భారత్‌లో విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద పులుల అభయారణ్యం; ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండింటిలో విస్తరించి ఉంది.
  2. అమ్రాబాద్ పులుల అభయారణ్యం (తెలంగాణ భాగం).
  3. కవ్వాల్ పులుల అభయారణ్యం (తెలంగాణ) – 2012లో ప్రకటన.
• మధ్యప్రదేశ్: కన్హా, బాంధవ్‌గఢ్, పెంచ్, సత్పురా, పన్నా.
• కర్ణాటక: బందీపూర్, నాగర్‌హోళె, బిళిగిరి రంగస్వామి ఆలయం (BRT), భద్ర.
• మహారాష్ట్ర: తడోబా – అంధారి, మేల్ఘాట్, పెంచ్, సహ్యాద్రి, నవేగావ్ – నాగ్‌జీరా, బోర్ (అతి చిన్న పులుల అభయారణ్యం).
• ఉత్తరాఖండ్: జిమ్ కార్బెట్ (ప్రాజెక్ట్ టైగర్ తొలి అభయారణ్యం), రాజాజీ.
• ఉత్తరప్రదేశ్: దుధ్వా, పిలిభిత్.
• రాజస్థాన్: రణథంబోర్, సరిస్కా, ముకుంద్రా హిల్స్.
• అస్సాం: కాజీరంగా, మానస్, నమేరి, ఓరంగ్.
• పశ్చిమ బెంగాల్: సుందర్‌బన్స్, బక్సా.
• ఒడిశా: సిమ్లిపాల్, సత్కోసియా.
• కేరళ: పెరియార్, పరంబికుళం.
• తమిళనాడు: ముదుమలై, అన్నామలై, కలక్కాడ్ – ముండంతురై, సత్యమంగళం.
• ఛత్తీస్‌గఢ్: ఇంద్రావతి, ఉదంతి – సీతానది, అచనక్మార్.
• బీహార్: వాల్మీకి. జార్ఖండ్: పాలమౌ. మిజోరం: డంపా.

పులులతో పాటు చీతాలు, ఏనుగులు, డాల్ఫిన్లు వంటి ఇతర జాతుల పరిరక్షణకూ భారత్ ప్రత్యేక ప్రాజెక్టులు నడుపుతోంది. వీటి ప్రారంభ సంవత్సరాలు, స్థలాలు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• ప్రాజెక్ట్ చీతా: భారత్‌లో చీతాలు 1952లో అంతరించినట్లు ప్రకటించారు. 17 సెప్టెంబర్ 2022న నమీబియా నుండి 8 చీతాలను మధ్యప్రదేశ్‌లోని కునో జాతీయ ఉద్యానవనంలో విడుదల చేశారు. ఫిబ్రవరి 2023లో దక్షిణాఫ్రికా నుండి మరో 12 చీతాలను తెచ్చారు.
• అంతర్జాతీయ బిగ్ క్యాట్ అలయెన్స్ (IBCA): 9 ఏప్రిల్ 2023, మైసూరులో ప్రారంభం. పులి, సింహం, చిరుత, మంచు చిరుత, జాగ్వార్, ప్యూమా, చీతా – 7 పెద్ద పిల్లి జాతుల పరిరక్షణ.
• ప్రాజెక్ట్ ఎలిఫెంట్:
  1. 1992
  2. ఏనుగులు. 2010లో ఏనుగును 'జాతీయ వారసత్వ జంతువు' ప్రకటించారు.
• గంగా డాల్ఫిన్: 2009లో 'జాతీయ జలచర జంతువు'. 'ప్రాజెక్ట్ డాల్ఫిన్' 2020 ఆగస్టు 15న ప్రకటించారు.
• స్నో లెపార్డ్ ప్రాజెక్ట్: 2009లో ప్రారంభం (హిమాలయ ప్రాంతం).
• గిర్ సింహాలు: ఆసియా సింహం – గుజరాత్‌లోని గిర్ అడవిలో మాత్రమే (భారత్‌లో).
• ప్రాజెక్ట్ క్రోకడైల్:
  1. 1975
  2. మొసళ్ల పరిరక్షణ. ఒడిశాలోని భితర్కనికలో ఉప్పునీటి మొసళ్ల కేంద్రం ప్రసిద్ధి.
• వన్యప్రాణి రక్షణ చట్టం 1972:
  1. షెడ్యూళ్లు I–VI
  2. షెడ్యూల్ Iలో అత్యున్నత రక్షణ (పులి, ఏనుగు, చీతా వంటివి).

NFHS అనేది దేశవ్యాప్తంగా కుటుంబాల ఆరోగ్యం, పోషణ, సంతానోత్పత్తి, మహిళా సాధికారత వివరాలు సేకరించే పెద్ద సర్వే. ఇది ఒక్కొక్క 'రౌండ్' గా వస్తుంది.

• నిర్వహణ: కేంద్ర ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో జరుగుతుంది.
• నోడల్ సంస్థ: అంతర్జాతీయ జనాభా శాస్త్ర సంస్థ (IIPS – International Institute for Population Sciences), ముంబై.
• రౌండ్లు (Rounds):
  1. NFHS-1: 1992-93
  2. NFHS-2: 1998-99
  3. NFHS-3: 2005-06
  4. NFHS-4: 2015-16
  5. NFHS-5: 2019-21
• ఏం కొలుస్తుంది: శిశు మరణాలు, పిల్లల్లో కుంగుబాటు (stunting), రక్తహీనత, టీకాలు, ఆసుపత్రి ప్రసవాలు, కుటుంబ నియంత్రణ, మహిళల అక్షరాస్యత.
• NFHS-5 ముఖ్యాంశాలు: మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు (TFR) 2.0కి తగ్గింది – ఇది ప్రత్యామ్నాయ స్థాయి (2.1) కంటే తక్కువ. లింగ నిష్పత్తి చరిత్రలో మొదటిసారి 1000 పురుషులకు 1000 కంటే ఎక్కువ మహిళలుగా నమోదైంది.
• NFHS-5 లో: 'జిల్లా స్థాయి' అంచనాలు కూడా ఇచ్చారు.
• ఉపయోగం: నీతి ఆయోగ్ జాతీయ బహుముఖ పేదరిక సూచీ (MPI) లో ఆరోగ్య సూచికలు NFHS ఆధారంగానే తీసుకుంటారు.
• ఎందుకు ముఖ్యం:
  1. ప్రభుత్వ విధానాలు, పథకాల లక్ష్యాల నిర్ణయానికి NFHS గణాంకాలను ఆధారంగా తీసుకుంటారు
  2. అందుకే పోటీ పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

జనాభా లెక్కల (Census) ప్రశ్నలు ప్రతి పరీక్షలో వస్తాయి. 2011 లెక్కలే ఇప్పటికీ అధికారిక ప్రామాణికంగా పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• నిర్వహణ: కేంద్ర హోంశాఖ కింద రిజిస్ట్రార్ జనరల్ & సెన్సస్ కమిషనర్ కార్యాలయం.
• చరిత్ర:
  1. మొదటి జనగణన 1872 (లార్డ్ మేయో కాలం)
  2. క్రమబద్ధమైన మొదటి జనగణన 1881 (లార్డ్ రిప్పన్). స్వతంత్ర భారతదేశంలో మొదటిది 1951. ప్రతి 10 ఏళ్లకొకసారి నిర్వహిస్తారు.
• 2011 ముఖ్యాంశాలు:
  1. మొత్తం జనాభా: సుమారు 121.08 కోట్లు (121,08,54,977)
  2. దశాబ్ద వృద్ధి రేటు: 17.64%
  3. అక్షరాస్యత: 74.04%
  4. లింగ నిష్పత్తి: 943 (1000 పురుషులకు మహిళలు)
  5. జనసాంద్రత: చ.కి.మీ.కు 382
• రాష్ట్రాల రికార్డులు:
  1. అత్యధిక అక్షరాస్యత: కేరళ (93.91%); అత్యల్ప: బిహార్ (63.82%)
  2. అత్యధిక లింగ నిష్పత్తి: కేరళ (1084); అత్యల్ప: హరియాణా (879)
  3. అత్యధిక జనాభా: ఉత్తరప్రదేశ్
• తెలుగు రాష్ట్రాలు:
  1. తెలంగాణ జనాభా 3.50 కోట్లు (3,51,93,978)
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్ జనాభా 4.93 కోట్లు (4,93,86,799).
• గుర్తుంచుకోండి: జనాభా, అక్షరాస్యత, లింగ నిష్పత్తి సంఖ్యలు రాష్ట్రాల వారీగా తరచూ అడుగుతారు.

ఆర్థిక సర్వే దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ పరిస్థితిపై ప్రభుత్వం ఇచ్చే వార్షిక నివేదిక. నీతి ఆయోగ్ ప్రభుత్వ విధానాలకు సలహా ఇచ్చే సంస్థ. ఈ రెండూ కరెంట్ అఫైర్స్‌లో సదా ఉంటాయి.

• ఆర్థిక సర్వే (Economic Survey):
  1. కేంద్ర ఆర్థిక శాఖలోని ఆర్థిక వ్యవహారాల విభాగం (DEA) తయారుచేస్తుంది; ప్రధాన ఆర్థిక సలహాదారు (CEA) నేతృత్వంలో.
  2. కేంద్ర బడ్జెట్ కంటే ఒక రోజు ముందు పార్లమెంటులో ప్రవేశపెడతారు.
  3. మొదటి ఆర్థిక సర్వే 1950-51; 1964 నుండి బడ్జెట్ నుండి వేరుగా ప్రవేశపెడుతున్నారు.
• నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog): 1 జనవరి 2015న ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో ఏర్పడింది. NITI = National Institution for Transforming India. అధ్యక్షుడు ప్రధానమంత్రి.
• నీతి ఆయోగ్ ప్రకటించే సూచీలు:
  1. SDG ఇండియా ఇండెక్స్ (రాష్ట్రాల్లో సుస్థిరాభివృద్ధి లక్ష్యాల సాధన)
  2. జాతీయ బహుముఖ పేదరిక సూచీ (National MPI) – ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణం కొలమానాలు, 12 సూచికలు
  3. ఇండియా ఇన్నోవేషన్ ఇండెక్స్
  4. సమగ్ర నీటి నిర్వహణ సూచీ (Composite Water Management Index)
  5. ఎగుమతి సంసిద్ధత సూచీ (Export Preparedness Index)
  6. పాఠశాల విద్య నాణ్యత సూచీ (SEQI), రాష్ట్ర ఆరోగ్య సూచీ (State Health Index)

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఆర్థిక సర్వే = ఆర్థిక శాఖ (CEA); సూచీలు = నీతి ఆయోగ్.

వేర్వేరు రంగాల్లో గణాంకాలు ఇచ్చే సంస్థలు, వాటి నివేదికల పేర్లు పరీక్షల్లో జతలుగా అడుగుతారు.

• NCRB (జాతీయ నేర రికార్డుల బ్యూరో):
  1. 1986లో ఏర్పడింది
  2. హోంశాఖ కింద పనిచేస్తుంది
  3. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ. 'భారతదేశంలో నేరాలు (Crime in India)', 'భారతదేశంలో ప్రమాద మరణాలు, ఆత్మహత్యలు (ADSI)' నివేదికలు ఇస్తుంది.
• ASER (Annual Status of Education Report): 'ప్రథమ్ (Pratham)' స్వచ్ఛంద సంస్థ విడుదల చేసే గ్రామీణ విద్య నివేదిక. 2005లో ప్రారంభం. పిల్లల చదవడం, లెక్కలు చేయడం సామర్థ్యాన్ని కొలుస్తుంది.
• PLFS (Periodic Labour Force Survey): జాతీయ గణాంక కార్యాలయం (NSO) 2017లో ప్రారంభించింది. నిరుద్యోగ రేటు, కార్మిక భాగస్వామ్య రేటు వివరాలు ఇస్తుంది.
• NSO (National Statistical Office): గణాంకాలు, కార్యక్రమాల అమలు మంత్రిత్వ శాఖ (MoSPI) కింద ఉంటుంది. NSSO, కేంద్ర గణాంక కార్యాలయం (CSO) కలిపి NSO అయింది.
• UDISE+:
  1. విద్యాశాఖ పాఠశాల విద్య సమగ్ర సమాచార వ్యవస్థ
  2. పాఠశాలలు, ఉపాధ్యాయులు, విద్యార్థుల సంఖ్య ఇస్తుంది.
• జాతీయ ఆదాయ అంచనాలు (GDP, GVA): NSO ప్రకటిస్తుంది.
• స్వచ్ఛ సర్వేక్షణ్: గృహ, పట్టణ వ్యవహారాల శాఖ నిర్వహించే పరిశుభ్రత సర్వే.

భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ (RBI) ఆర్థిక వ్యవస్థపై వివిధ నివేదికలను క్రమం తప్పకుండా విడుదల చేస్తుంది. ఏ నివేదికను ఎప్పుడు విడుదల చేస్తారనేది పరీక్షల్లో వస్తుంది.

• ఆర్థిక స్థిరత్వ నివేదిక (Financial Stability Report – FSR): ఏడాదికి రెండుసార్లు, జూన్ మరియు డిసెంబర్‌లో విడుదల అవుతుంది. బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ ఆరోగ్యం, రిస్కులు వివరిస్తుంది.
• ద్రవ్య విధాన నివేదిక (Monetary Policy Report):
  1. ఏప్రిల్, అక్టోబర్‌లలో విడుదల
  2. ద్రవ్యోల్బణ అంచనాలు ఉంటాయి.
• వార్షిక నివేదిక (Annual Report):
  1. RBI పనితీరు, ఆర్థిక వ్యవస్థ అంచనా
  2. ఏటా ప్రచురిస్తుంది.
• భారత బ్యాంకింగ్ పురోగతి & ధోరణి (Report on Trend and Progress of Banking in India): బ్యాంకుల పనితీరుపై వార్షిక నివేదిక.
• కరెన్సీ & ఆర్థిక నివేదిక (Report on Currency and Finance): ఏదో ఒక అంశంపై లోతైన అధ్యయనం.
• భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ గణాంకాల హ్యాండ్‌బుక్ (Handbook of Statistics on Indian Economy): దీర్ఘకాలిక గణాంకాలు.
• RBI స్థాపన:
  1. 1 ఏప్రిల్ 1935
  2. జాతీయీకరణ 1949
  3. ప్రధాన కార్యాలయం ముంబై.
• గవర్నర్ నియామకం: కేంద్ర ప్రభుత్వం చేస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా FSR – జూన్, డిసెంబర్ (J-D); Monetary Policy Report – ఏప్రిల్, అక్టోబర్ (A-O).

వివిధ మంత్రిత్వ శాఖలు, సంస్థలు విడుదల చేసే నివేదికలు మరికొన్ని ఉన్నాయి. వాటిని ఒకే చోట పట్టికలా గుర్తుంచుకోవడం మంచిది.

• ఆర్థిక సర్వే: ఆర్థిక శాఖ (బడ్జెట్ ముందు రోజు).
• భారతదేశ రాష్ట్రాల నివేదిక – రాష్ట్ర ఆర్థిక సర్వే / సామాజిక ఆర్థిక సర్వే: తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రణాళిక శాఖలు ప్రతి ఏటా విడుదల చేస్తాయి.
• భారత కాగ్ (CAG) నివేదికలు:
  1. ప్రభుత్వ ఖర్చులపై ఆడిట్ నివేదికలు
  2. రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు (ఆర్టికల్ 151). కాగ్ నియామకం రాష్ట్రపతి చేస్తారు (ఆర్టికల్ 148).
• ఫైనాన్స్ కమిషన్ నివేదిక:
  1. ఆర్టికల్ 280 ప్రకారం ప్రతి 5 ఏళ్లకు ఏర్పడుతుంది
  2. కేంద్ర-రాష్ట్ర ఆదాయ పంపిణీ సిఫార్సు చేస్తుంది.
• లా కమిషన్ నివేదికలు: చట్టాల సంస్కరణపై సలహాలు.
• జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC) వార్షిక నివేదిక: 1993లో ఏర్పడింది.
• SBI, నాబార్డ్ (NABARD) నివేదికలు: గ్రామీణ రుణాలు, వ్యవసాయ ఆర్థికం (NABARD 1982 జూలై 12న ఏర్పడింది, ప్రధాన కార్యాలయం ముంబై).
• స్టేట్ ఆఫ్ ఇండియాస్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ నివేదిక: సైన్స్ & ఎన్విరాన్‌మెంట్ కేంద్రం (CSE) ప్రచురణ.
• భారత అటవీ స్థితి నివేదిక (India State of Forest Report):
  1. FSI డెహ్రాడూన్
  2. ప్రతి రెండేళ్లకొకసారి.

ఐక్యరాజ్యసమితి (United Nations – UN) రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రత కోసం ఏర్పడింది. దాని అధిపతిని 'ప్రధాన కార్యదర్శి (Secretary-General)' అంటారు.

• స్థాపన: UN చార్టర్‌పై 1945 జూన్ 26న శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలో సంతకాలు జరిగాయి. 1945 అక్టోబర్ 24న అమలులోకి వచ్చింది – అందుకే ఐక్యరాజ్యసమితి దినోత్సవం అక్టోబర్ 24.
• ప్రధాన కార్యాలయం: న్యూయార్క్ (అమెరికా).
• అధికారిక భాషలు (6): అరబిక్, చైనీస్, ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్, రష్యన్, స్పానిష్.
• భారతదేశం: UN వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం (1945).
• ప్రధాన కార్యదర్శి నియామకం:
  1. భద్రతా మండలి సిఫార్సు మేరకు సాధారణ సభ నియమిస్తుంది. పదవీకాలం 5 సంవత్సరాలు
  2. మళ్లీ ఎన్నిక కావచ్చు.
• ప్రధాన కార్యదర్శుల వరుస (చారిత్రక):
  1. ట్రిగ్వే లీ (నార్వే) – 1946–52, తొలి SG
  2. డాగ్ హామర్‌షోల్డ్ (స్వీడన్) – 1953–61; విమాన ప్రమాదంలో మరణం; మరణానంతరం నోబెల్ శాంతి బహుమతి (1961)
  3. యు థాంట్ (బర్మా) – 1961–71, తొలి ఆసియా వ్యక్తి
  4. బౌట్రోస్ బౌట్రోస్-ఘాలీ (ఈజిప్ట్) – 1992–96
  5. కోఫీ అన్నన్ (ఘనా) – 1997–2006; నోబెల్ శాంతి (2001)
  6. బాన్ కీ-మూన్ (దక్షిణ కొరియా) – 2007–2016
  7. ఆంటోనియో గుటెరస్ (పోర్చుగల్) – 2017 నుండి (2025 నాటికి)

UNలో ఆరు ప్రధాన అంగాలు ఉన్నాయి. ప్రతి అంగానికి ప్రధాన కార్యాలయం, అధిపతి విధానం వేర్వేరుగా ఉంటాయి. ఇవి పరీక్షల్లో జతపరిచే ప్రశ్నలుగా వస్తాయి.

• సాధారణ సభ (General Assembly): అన్ని సభ్య దేశాలకు ఒక్కో ఓటు. ప్రతి ఏడాది సెప్టెంబర్‌లో న్యూయార్క్‌లో సమావేశం. అధ్యక్షుడిని ఏడాదికి ఒకసారి ఎన్నుకుంటారు.
• తొలి మహిళా అధ్యక్షురాలు: విజయలక్ష్మీ పండిట్ (భారత్, 1953).
• భద్రతా మండలి (Security Council): 15 సభ్యులు – ఐదు శాశ్వత సభ్యులు (అమెరికా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, రష్యా, చైనా) – వీటికి వీటో అధికారం ఉంది. పది తాత్కాలిక సభ్యులు రెండేళ్ల కాలానికి ఎన్నికవుతారు. అధ్యక్ష పదవి నెలకోసారి మారుతుంది.
• భారత్ ఎనిమిదిసార్లు తాత్కాలిక సభ్యదేశంగా ఉంది (చివరిది 2021–22).
• ఆర్థిక, సామాజిక మండలి (ECOSOC): 54 సభ్యులు.
• అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం (ICJ):
  1. హేగ్ (నెదర్లాండ్స్). 15 మంది న్యాయమూర్తులు
  2. పదవీకాలం 9 సంవత్సరాలు. భారత న్యాయమూర్తులు: నాగేంద్ర సింగ్ (అధ్యక్షుడు 1985–88), ఆర్.ఎస్. పాఠక్, దల్వీర్ భండారీ.
• సెక్రటేరియట్ (Secretariat): అధిపతి ప్రధాన కార్యదర్శి.
• ట్రస్టీషిప్ మండలి: 1994లో కార్యకలాపాలను నిలిపివేసింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా UN ఆరు అంగాల్లో ICJ ఒక్కటే న్యూయార్క్ బయట (హేగ్‌లో) ఉంది.

ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రత్యేక సంస్థల (Specialised Agencies) ప్రధాన కార్యాలయాలు, స్థాపన సంవత్సరాలు, అధిపతి పదవి పేరు తరచూ పరీక్షల్లో వస్తాయి. ఈ జాబితా కంఠస్థం చేయండి.

• WHO (ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ):
  1. జెనీవా (స్విట్జర్లాండ్)
  2. 1948 (ఏప్రిల్ 7 – ప్రపంచ ఆరోగ్య దినోత్సవం). అధిపతి – డైరెక్టర్ జనరల్ (DG). DG టెడ్రోస్ అధనమ్ గెబ్రెయేసస్ (ఇథియోపియా) – 2017 నుండి
  3. ఈ పదవికి వచ్చిన తొలి ఆఫ్రికా వ్యక్తి (2025 నాటికి).
• FAO (ఆహార, వ్యవసాయ సంస్థ):
  1. రోమ్ (ఇటలీ)
  2. 1945.
• ILO (అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ):
  1. జెనీవా
  2. 1919 (వెర్సైల్స్ ఒప్పందం)
  3. లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ కాలం నాటి సంస్థ UNలో విలీనమైంది.
• UNESCO:
  1. పారిస్ (ఫ్రాన్స్)
  2. 1945 (రాజ్యాంగం 1946 నవంబర్ 4 నుండి అమలు).
• ICAO (పౌర విమానయాన సంస్థ): మాంట్రియల్ (కెనడా).
• UPU (ప్రపంచ తపాలా సంఘం): బెర్న్ (స్విట్జర్లాండ్).
• ITU: జెనీవా.
• IAEA (అంతర్జాతీయ పరమాణు శక్తి సంస్థ):
  1. వియన్నా (ఆస్ట్రియా)
  2. 1957. UNతో సంబంధం ఉన్న స్వతంత్ర సంస్థ.
• UNEP:
  1. నైరోబీ (కెన్యా)
  2. 1972.
• UNICEF:
  1. న్యూయార్క్
  2. 1946.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా జెనీవా: WHO, ILO, ITU, WMO. రోమ్: FAO. పారిస్: UNESCO. వియన్నా: IAEA, UNIDO. నైరోబీ: UNEP. న్యూయార్క్: UNICEF, UNDP.

అంతర్జాతీయ ఆర్థిక సంస్థల ప్రధాన కార్యాలయాలు, అధిపతుల పదవి పేర్లు, సంప్రదాయాలు పరీక్షల్లో చాలా ముఖ్యం.

• IMF (అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి):
  1. వాషింగ్టన్ డీసీ (అమెరికా). 1944 బ్రెట్టన్ వుడ్స్ సమావేశంలో నిర్ణయం
  2. 1945లో ఏర్పాటు. అధిపతి – మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ (MD)
  3. సంప్రదాయంగా ఐరోపా వ్యక్తి. క్రిస్టాలినా జార్జివా (బల్గేరియా) 2019 నుండి MD (2025 నాటికి).
• ప్రపంచ బ్యాంకు (World Bank):
  1. వాషింగ్టన్ డీసీ. అధిపతి – అధ్యక్షుడు (President)
  2. సంప్రదాయంగా అమెరికా వ్యక్తి. అజయ్ బంగా (భారత సంతతి) 2023 జూన్ నుండి అధ్యక్షుడు (2025 నాటికి).
• WTO (ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ):
  1. జెనీవా
  2. 1995 జనవరి 1న GATT స్థానంలో ఏర్పడింది. అధిపతి – డైరెక్టర్ జనరల్. న్గోజీ ఒకోంజో-ఇవేలా (నైజీరియా) – తొలి మహిళ, తొలి ఆఫ్రికా వ్యక్తి (2021 నుండి).
• ఆసియా అభివృద్ధి బ్యాంకు (ADB):
  1. మనీలా (ఫిలిప్పీన్స్)
  2. 1966. అధ్యక్షుడు సంప్రదాయంగా జపాన్ వ్యక్తి.
• AIIB:
  1. బీజింగ్ (చైనా)
  2. 2016.
• న్యూ డెవలప్‌మెంట్ బ్యాంక్ (NDB):
  1. షాంఘై (చైనా)
  2. BRICS దేశాల సంస్థ
  3. 2015.
• ఆర్థిక సహకార సంస్థ OECD: పారిస్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా IMF = ఐరోపా MD; ప్రపంచ బ్యాంకు = అమెరికా అధ్యక్షుడు; ADB = జపాన్ అధ్యక్షుడు. ఈ సంప్రదాయం గుర్తుంచుకోండి.

ప్రాంతీయ అంతర్జాతీయ సంస్థల ప్రధాన కార్యాలయాలు, స్థాపన సంవత్సరాలు, అధిపతి పదవులు పరీక్షల్లో జతపరిచే ప్రశ్నలుగా వస్తాయి.

• NATO (ఉత్తర అట్లాంటిక్ ఒప్పంద సంస్థ):
  1. బ్రస్సెల్స్ (బెల్జియం)
  2. 1949. అధిపతి – సెక్రటరీ జనరల్. మార్క్ రుట్టే (నెదర్లాండ్స్) 2024 అక్టోబర్ నుండి (2025 నాటికి).
• ASEAN (ఆగ్నేయాసియా దేశాల సంఘం):
  1. జకార్తా (ఇండోనేషియా)
  2. 1967 ఆగస్టు 8 (బ్యాంకాక్ డిక్లరేషన్). 10 సభ్యదేశాలు. అధిపతి – సెక్రటరీ జనరల్.
• SAARC (దక్షిణాసియా ప్రాంతీయ సహకార సంఘం):
  1. ఖాట్మండు (నేపాల్)
  2. 1985 డిసెంబర్ 8.
• OPEC (పెట్రోలియం ఎగుమతి దేశాల సంస్థ):
  1. వియన్నా (ఆస్ట్రియా)
  2. 1960.
• యూరోపియన్ యూనియన్ (EU):
  1. బ్రస్సెల్స్
  2. మాస్ట్రిక్ట్ ఒప్పందం (1992, అమలు 1993). యూరోపియన్ కమిషన్ అధ్యక్షురాలు ఉర్సులా వాన్ డెర్ లెయెన్ (2019 నుండి, 2025 నాటికి).
• కామన్వెల్త్ (Commonwealth):
  1. లండన్
  2. అధిపతి – సెక్రటరీ జనరల్.
• వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరం (WEF):
  1. దావోస్/జెనీవా (స్విట్జర్లాండ్)
  2. 1971లో క్లాస్ ష్వాబ్ స్థాపించారు.
• అంతర్జాతీయ క్రీడా సంస్థలు: IOC (లాసన్), FIFA (జ్యూరిచ్).

అంతర్జాతీయ సంస్థల్లో కీలక పదవులు పొందిన భారతీయులు, భారత సంతతి వ్యక్తుల గురించి పరీక్షల్లో ప్రశ్నలు వస్తాయి. ఈ పేర్లను ఒకేచోట చూడండి.

• విజయలక్ష్మీ పండిట్:
  1. UN సాధారణ సభ తొలి మహిళా అధ్యక్షురాలు (1953)
  2. నెహ్రూ సోదరి.
• నాగేంద్ర సింగ్: ICJ అధ్యక్షుడు (1985–88).
• దల్వీర్ భండారీ:
  1. ICJ న్యాయమూర్తి (2012 నుండి
  2. 2017లో తిరిగి ఎన్నికయ్యారు).
• అజయ్ బంగా: ప్రపంచ బ్యాంకు అధ్యక్షుడు (2023 జూన్ నుండి, 2025 నాటికి) – భారత సంతతి.
• గీతా గోపీనాథ్: IMF ప్రధాన ఆర్థికవేత్త (2019–22).
• రఘురామ్ రాజన్:
  1. IMF ప్రధాన ఆర్థికవేత్త (2003–2006)
  2. తర్వాత RBI గవర్నర్.
• కౌశిక్ బసు: ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రధాన ఆర్థికవేత్త (2012–16).
• సౌమ్య స్వామినాథన్: WHO ప్రధాన శాస్త్రవేత్త (2019).
• డా. హర్షవర్ధన్: WHO ఎగ్జిక్యూటివ్ బోర్డు చైర్మన్ (2020).
• పూనమ్ ఖేత్రపాల్ సింగ్: WHO ఆగ్నేయాసియా ప్రాంతీయ డైరెక్టర్ (2014 నుండి).
• శశి థరూర్: 2006లో UN ప్రధాన కార్యదర్శి పదవికి పోటీ పడ్డారు (బాన్ కీ-మూన్ గెలిచారు).

ప్రధాన కార్యాలయాల జాబితా పరీక్షల్లో ఎక్కువగా వస్తుంది. ఇది ఒకే చోట చూడటానికి వీలుగా ఇచ్చాం.

• న్యూయార్క్ (అమెరికా): UN ప్రధాన కార్యాలయం, UNICEF, UNDP.
• వాషింగ్టన్ డీసీ: IMF, ప్రపంచ బ్యాంకు.
• జెనీవా (స్విట్జర్లాండ్): WHO, WTO, ILO, ITU, WMO, UNHCR.
• పారిస్ (ఫ్రాన్స్): UNESCO, OECD.
• రోమ్ (ఇటలీ): FAO, IFAD.
• వియన్నా (ఆస్ట్రియా): IAEA, OPEC, UNIDO.
• నైరోబీ (కెన్యా): UNEP, UN-హ్యాబిటాట్.
• హేగ్ (నెదర్లాండ్స్): అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం (ICJ).
• బ్రస్సెల్స్ (బెల్జియం): NATO, యూరోపియన్ యూనియన్ ప్రధాన కార్యాలయం.
• ఇతర ప్రాంతీయ సంస్థలు:
  1. ASEAN – జకార్తా
  2. SAARC – ఖాట్మండు
  3. ADB – మనీలా
  4. AIIB – బీజింగ్.
• అధిపతి పదవుల పేర్లు:
  1. UN, NATO, ASEAN – సెక్రటరీ జనరల్
  2. WHO, WTO, FAO, UNESCO, ILO – డైరెక్టర్ జనరల్
  3. IMF – మేనేజింగ్ డైరెక్టర్
  4. ప్రపంచ బ్యాంకు, ADB – అధ్యక్షుడు (President)
• గుర్తింపు కోసం: GATT స్థానంలో వచ్చిన WTO జెనీవాలో ఉంది. IMF, ప్రపంచ బ్యాంకు బ్రెట్టన్ వుడ్స్ (1944) సమావేశంలో రూపొందాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా జెనీవా = ఆరోగ్యం (WHO), వాణిజ్యం (WTO), కార్మికులు (ILO). వాషింగ్టన్ = డబ్బు (IMF, ప్రపంచ బ్యాంకు).

క్రికెట్ అంతర్జాతీయ సంస్థ ICC, భారత క్రికెట్ సంస్థ BCCI. వీటి స్థాపన, కేంద్ర కార్యాలయాలు పరీక్షల్లో అడిగే ప్రాథమిక అంశాలు.

• ICC (International Cricket Council): 1909లో 'ఇంపీరియల్ క్రికెట్ కాన్ఫరెన్స్' గా లండన్‌లో ఏర్పడింది.
• 1965లో 'ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ కాన్ఫరెన్స్' గా పేరు మారింది.
• 1989లో ప్రస్తుత పేరు 'ఇంటర్నేషనల్ క్రికెట్ కౌన్సిల్' గా మారింది.
• ప్రధాన కార్యాలయం దుబాయ్ (యు.ఏ.ఇ.)
• 2005 నుండి లండన్ నుండి దుబాయ్‌కి మారింది.
• BCCI (Board of Control for Cricket in India):
  1. 1928లో ఏర్పడింది
  2. ప్రధాన కార్యాలయం ముంబై.
• MCC (Marylebone Cricket Club):
  1. క్రికెట్ నియమాల రూపకర్త
  2. లార్డ్స్ మైదానం (లండన్) దీని స్వస్థలం. క్రికెట్ 'మక్కా' గా లార్డ్స్ ప్రసిద్ధి.
• తొలి టెస్టు మ్యాచ్: 1877, మెల్‌బోర్న్ (ఆస్ట్రేలియా – ఇంగ్లండ్).
• భారత్ తొలి టెస్టు:
  1. 1932, లార్డ్స్
  2. కెప్టెన్ సి.కె. నాయుడు.
• తొలి వన్డే: 1971, మెల్‌బోర్న్ (ఆస్ట్రేలియా – ఇంగ్లండ్).
• తొలి T20 అంతర్జాతీయ: 2005 (ఆస్ట్రేలియా – న్యూజిలాండ్).
• క్రికెట్ పిచ్ పొడవు:
  1. 22 గజాలు
  2. జట్టులో 11 మంది ఆటగాళ్లు.

వన్డే క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ ప్రతి నాలుగేళ్లకు జరుగుతుంది. ఏ ఏడాది ఎవరు గెలిచారు, ఆతిథ్య దేశం ఏదనేది పరీక్షల్లో అత్యంత ముఖ్యం.

• 1975 (ఇంగ్లండ్): వెస్టిండీస్ – తొలి ప్రపంచ కప్ (ప్రుడెన్షియల్ కప్)
• 1979 (ఇంగ్లండ్): వెస్టిండీస్
• 1983 (ఇంగ్లండ్): భారత్ – కెప్టెన్ కపిల్ దేవ్
• ఫైనల్‌లో వెస్టిండీస్‌ను ఓడించింది (లార్డ్స్)
• 1987 (భారత్, పాకిస్థాన్): ఆస్ట్రేలియా – ఇంగ్లండ్ వెలుపల జరిగిన తొలి ప్రపంచ కప్
• 1992 (ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్): పాకిస్థాన్ – ఇమ్రాన్ ఖాన్ కెప్టెన్
• 1996 (భారత్, పాకిస్థాన్, శ్రీలంక): శ్రీలంక – అర్జున రణతుంగ కెప్టెన్
• 1999 (ఇంగ్లండ్): ఆస్ట్రేలియా
• 2003 (దక్షిణాఫ్రికా): ఆస్ట్రేలియా
• 2007 (వెస్టిండీస్): ఆస్ట్రేలియా
• 2011 (భారత్, శ్రీలంక, బంగ్లాదేశ్): భారత్ – కెప్టెన్ ఎం.ఎస్. ధోనీ
• ఫైనల్ ముంబై వాంఖడే మైదానంలో శ్రీలంకపై
• 2015 (ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్): ఆస్ట్రేలియా
• 2019 (ఇంగ్లండ్, వేల్స్): ఇంగ్లండ్ – తొలి టైటిల్
• ఫైనల్ సూపర్ ఓవర్‌లో న్యూజిలాండ్‌పై
• 2023 (భారత్): ఆస్ట్రేలియా – అహ్మదాబాద్‌లో భారత్‌ను ఓడించింది
• అత్యధిక టైటిళ్లు:
  1. ఆస్ట్రేలియా (6)
  2. భారత్, వెస్టిండీస్ (చెరి 2).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '83 భారత్, '96 శ్రీలంక, '11 భారత్, '19 ఇంగ్లండ్ – ఈ నాలుగు సంవత్సరాలు ముఖ్యం.

T20 ప్రపంచ కప్, ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ కూడా ICC టోర్నీలు. భారత్ ఈ రెండింటిలోనూ గెలిచింది; కాబట్టి ఇవి పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• T20 ప్రపంచ కప్ విజేతలు:
  1. 2007 (దక్షిణాఫ్రికా): భారత్ – కెప్టెన్ ధోనీ; ఫైనల్‌లో పాకిస్థాన్‌పై
  2. 2009 (ఇంగ్లండ్): పాకిస్థాన్
  3. 2010 (వెస్టిండీస్): ఇంగ్లండ్
  4. 2012 (శ్రీలంక): వెస్టిండీస్
  5. 2014 (బంగ్లాదేశ్): శ్రీలంక
  6. 2016 (భారత్): వెస్టిండీస్
  7. 2021 (యు.ఏ.ఇ., ఒమన్): ఆస్ట్రేలియా
  8. 2022 (ఆస్ట్రేలియా): ఇంగ్లండ్
  9. 2024 (వెస్టిండీస్, అమెరికా): భారత్ – కెప్టెన్ రోహిత్ శర్మ; ఫైనల్‌లో దక్షిణాఫ్రికాపై (బార్బడోస్)
• ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ: 1998లో 'ICC నాకౌట్' గా మొదలైంది.
• 1998 (బంగ్లాదేశ్): దక్షిణాఫ్రికా
• 2002 (శ్రీలంక): భారత్, శ్రీలంక సంయుక్త విజేతలు
• 2013 (ఇంగ్లండ్): భారత్ – కెప్టెన్ ధోనీ
• 2017 (ఇంగ్లండ్): పాకిస్థాన్
• 2025: భారత్ విజేత – ఫైనల్ దుబాయ్‌లో న్యూజిలాండ్‌పై
• ధోనీ: ఒకే కెప్టెన్‌గా మూడు ICC టోర్నీలు (2007 T20 ప్రపంచ కప్, 2011 వన్డే ప్రపంచ కప్, 2013 ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ) గెలిచారు.
• గుర్తుంచుకోండి:
  1. ధోనీ కెప్టెన్సీలో భారత్ 2007 T20 ప్రపంచ కప్, 2011 వన్డే ప్రపంచ కప్, 2013 ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ గెలిచింది
  2. రోహిత్ శర్మ కెప్టెన్సీలో 2024 T20 ప్రపంచ కప్ గెలిచింది.

టెస్ట్ క్రికెట్‌కు ప్రపంచ ఛాంపియన్‌షిప్, ఆసియా దేశాల మధ్య ఆసియా కప్, మహిళల క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ కూడా పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• ప్రపంచ టెస్ట్ ఛాంపియన్‌షిప్ (WTC): 2019లో ప్రారంభమైంది.
• 2021 తొలి ఫైనల్: న్యూజిలాండ్ గెలిచింది, భారత్‌ను సౌతాంప్టన్‌లో ఓడించింది.
• 2023 ఫైనల్: ఆస్ట్రేలియా గెలిచింది, భారత్‌ను ది ఓవల్‌లో ఓడించింది.
• 2025 ఫైనల్: దక్షిణాఫ్రికా గెలిచింది, ఆస్ట్రేలియాను లార్డ్స్‌లో ఓడించింది.
• ఆసియా కప్:
  1. 1984లో షార్జాలో మొదలైంది
  2. తొలి విజేత భారత్. ఆసియా క్రికెట్ కౌన్సిల్ (ACC) నిర్వహిస్తుంది. భారత్ అత్యంత విజయవంతమైన జట్టు.
• మహిళల ప్రపంచ కప్: 1973లో ఇంగ్లండ్‌లో మొదలైంది – పురుషుల ప్రపంచ కప్ (1975) కంటే ముందే.
• 2025లో భారత మహిళల జట్టు తొలిసారి ప్రపంచ కప్ గెలిచింది
• కెప్టెన్ హర్మన్‌ప్రీత్ కౌర్.
• అంతకు ముందు భారత్ 2005, 2017లో ఫైనల్‌కు చేరింది.
• మహిళల ప్రీమియర్ లీగ్ (WPL):
  1. 2023లో ప్రారంభం
  2. తొలి విజేత ముంబై ఇండియన్స్.
• మిథాలీ రాజ్:
  1. మహిళల అంతర్జాతీయ క్రికెట్‌లో అత్యధిక పరుగులు చేసిన క్రీడాకారిణి
  2. 2021లో ఖేల్ రత్న అందుకున్నారు.

భారతదేశంలో దేశీయ క్రికెట్ టోర్నీలు పేర్లు, ఫార్మాట్లతో పరీక్షల్లో జతలుగా అడుగుతారు. IPL గురించి తరచూ ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• IPL (Indian Premier League):
  1. 2008లో ప్రారంభం
  2. స్థాపకుడు లలిత్ మోదీ
  3. BCCI నిర్వహిస్తుంది.
• తొలి విజేత: రాజస్థాన్ రాయల్స్ (2008), కెప్టెన్ షేన్ వార్న్.
• చెన్నై సూపర్ కింగ్స్, ముంబై ఇండియన్స్ చెరో 5 టైటిళ్లు గెలిచాయి (2025 నాటికి)
• కోల్‌కతా నైట్ రైడర్స్ 3 సార్లు.
• సన్‌రైజర్స్ హైదరాబాద్ – 2016లో విజేత (కెప్టెన్ డేవిడ్ వార్నర్)
• 2009లో డెక్కన్ ఛార్జర్స్ (హైదరాబాద్) విజేత.
• 2025లో రాయల్ ఛాలెంజర్స్ బెంగళూరు తొలిసారి గెలిచింది.
• రంజీ ట్రోఫీ:
  1. 1934-35లో ప్రారంభం
  2. రంజిత్‌సింహ్‌జీ పేరుతో
  3. ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్. అత్యధిక టైటిళ్లు ముంబై (42).
• దులీప్ ట్రోఫీ:
  1. జోనల్ జట్ల మధ్య టోర్నీ
  2. దులీప్‌సింహ్‌జీ పేరుతో.
• ఇరానీ కప్: రంజీ ఛాంపియన్ – మిగతా భారత జట్టు మధ్య.
• విజయ్ హజారే ట్రోఫీ: 50 ఓవర్ల దేశీయ టోర్నీ.
• సయ్యద్ ముష్తాక్ అలీ ట్రోఫీ: T20 దేశీయ టోర్నీ.
• దేవధర్ ట్రోఫీ: లిస్ట్-A జోనల్ టోర్నీ.
• కూచ్ బెహార్ ట్రోఫీ: అండర్-19.

ద్వైపాక్షిక సిరీస్‌లకు ప్రత్యేక ట్రోఫీల పేర్లు, ప్రముఖ క్రికెటర్ల రికార్డులు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• ది యాషెస్ (The Ashes):
  1. ఇంగ్లండ్ – ఆస్ట్రేలియా మధ్య టెస్టు సిరీస్
  2. 1882లో ప్రారంభం.
• బోర్డర్–గావస్కర్ ట్రోఫీ: భారత్ – ఆస్ట్రేలియా టెస్టు సిరీస్.
• పటౌడీ ట్రోఫీ: భారత్ – ఇంగ్లండ్ టెస్టు సిరీస్ (నవాబ్ ఆఫ్ పటౌడీ పేరుతో). 2025 నుండి ఈ సిరీస్‌ను 'ఆండర్సన్–టెండూల్కర్ ట్రోఫీ' గా పిలుస్తున్నారు.
• ఫ్రీడం ట్రోఫీ:
  1. భారత్ – దక్షిణాఫ్రికా
  2. గాంధీ, మండేలా స్మృతిగా.
• విజ్డన్ ట్రోఫీ: ఇంగ్లండ్ – వెస్టిండీస్.
• ఫ్రాంక్ వోరెల్ ట్రోఫీ: ఆస్ట్రేలియా – వెస్టిండీస్.
• సచిన్ టెండూల్కర్:
  1. అంతర్జాతీయ క్రికెట్‌లో 100 సెంచరీలు
  2. 200 టెస్టులు ఆడిన ఏకైక క్రికెటర్
  3. వన్డేలో తొలి డబుల్ సెంచరీ (2010, గ్వాలియర్). 2014లో భారతరత్న – ఈ పురస్కారం పొందిన తొలి క్రీడాకారుడు.
• సునీల్ గావస్కర్: టెస్టుల్లో 10,000 పరుగులు చేసిన తొలి క్రికెటర్.
• బ్రియన్ లారా: టెస్టులో వ్యక్తిగత అత్యధిక స్కోరు 400 నాటౌట్.
• ముత్తయ్య మురళీధరన్: టెస్టుల్లో అత్యధిక వికెట్లు (800).
• రోహిత్ శర్మ: వన్డేల్లో మూడు డబుల్ సెంచరీలు.

నోబెల్ బహుమతి (Nobel Prize) ప్రపంచంలో అత్యంత గౌరవనీయమైన అంతర్జాతీయ పురస్కారాలలో ఒకటి. దీన్ని డైనమైట్ కనిపెట్టిన ఆల్ఫ్రెడ్ నోబెల్ వీలునామా ప్రకారం ఇస్తారు.

• ఆల్ఫ్రెడ్ నోబెల్ (Alfred Nobel):
  1. స్వీడన్‌కు చెందిన రసాయన శాస్త్రవేత్త, ఇంజనీర్, డైనమైట్ ఆవిష్కర్త. 1833లో స్టాక్‌హోమ్లో పుట్టారు
  2. 1896లో ఇటలీలోని శాన్ రెమోలో మరణించారు.
• వీలునామా: తన సంపదను బహుమతుల కోసం వాడాలని రాశారు. 1900లో నోబెల్ ఫౌండేషన్ ఏర్పడింది.
• మొదటి బహుమతులు: 1901లో ఇచ్చారు.
• ఐదు అసలు రంగాలు:
  1. భౌతిక శాస్త్రం (Physics)
  2. రసాయన శాస్త్రం (Chemistry)
  3. శరీర శాస్త్రం లేదా వైద్యశాస్త్రం (Physiology or Medicine)
  4. సాహిత్యం (Literature)
  5. శాంతి (Peace)
• ఆరో రంగం – ఆర్థిక శాస్త్రం: స్వీడన్ సెంట్రల్ బ్యాంకు (Sveriges Riksbank) 1968లో ఆల్ఫ్రెడ్ నోబెల్ స్మారకంగా ప్రారంభించింది. 1969లో మొదటిసారి ఇచ్చారు. కాబట్టి ఇది అసలు నోబెల్ వీలునామాలో లేదు.
• ప్రదానోత్సవం: ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 10న (ఆల్ఫ్రెడ్ నోబెల్ వర్ధంతి). శాంతి బహుమతిని నార్వే రాజధాని ఓస్లోలో, ఇతరాలను స్వీడన్ రాజధాని స్టాక్‌హోమ్లో ఇస్తారు.
• ప్రకటన: అక్టోబర్ నెలలో ప్రకటిస్తారు.

ప్రతి నోబెల్ బహుమతిని ఒక్కో ప్రత్యేక సంస్థ ఎంపిక చేస్తుంది. ఏ సంస్థ ఏ బహుమతి ఇస్తుందో పరీక్షల్లో జతపరిచే ప్రశ్నలుగా వస్తుంది.

• రాయల్ స్వీడిష్ సైన్స్ అకాడమీ (Royal Swedish Academy of Sciences): భౌతిక, రసాయన, ఆర్థిక శాస్త్ర బహుమతులు.
• కరోలిన్‌స్కా ఇన్‌స్టిట్యూట్ (Karolinska Institute): వైద్య బహుమతి (Physiology or Medicine).
• స్వీడిష్ అకాడమీ (Swedish Academy): సాహిత్య బహుమతి.
• నార్వేజియన్ నోబెల్ కమిటీ (Norwegian Nobel Committee): శాంతి బహుమతి – ఈ ఒక్కటే నార్వేలో ఎంపిక అవుతుంది.
• బహుమతిలో ఉండేవి: పతకం (Medal), డిప్లొమా, నగదు బహుమతి.
• గరిష్ఠ సంఖ్య: ఒక బహుమతిని ముగ్గురు వ్యక్తుల వరకు పంచుకోవచ్చు. సంస్థలకు శాంతి బహుమతి ఇవ్వవచ్చు.
• మరణానంతరం: సాధారణంగా మరణించినవారికి ఇవ్వరు. ప్రకటించిన తర్వాత మరణిస్తే మాత్రం బహుమతి చెల్లుతుంది.
• స్వీకరణ: బహుమతి అంగీకరించడం లేదా తిరస్కరించడం గ్రహీత ఇష్టం. కొందరు తిరస్కరించిన ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.
• ఆపిన సంవత్సరాలు: రెండో ప్రపంచ యుద్ధం కారణంగా 1940–1942 మధ్య శాంతి బహుమతి ఇవ్వలేదు.

నోబెల్ చరిత్రలోని ప్రత్యేక రికార్డులు, మొదటి గ్రహీతలు పరీక్షల్లో ప్రశ్నలుగా తరచూ వస్తాయి. ఈ జాబితాను గుర్తుపెట్టుకోండి.

• 1901 మొదటి గ్రహీతలు:
  1. భౌతిక శాస్త్రం: విల్‌హెల్మ్ రోంట్జెన్ (X-కిరణాలు)
  2. రసాయన శాస్త్రం: జాకోబస్ వాన్ట్ హాఫ్
  3. వైద్యం: ఎమిల్ వాన్ బెరింగ్
  4. సాహిత్యం: సుల్లీ ప్రూధోమ్
  5. శాంతి: హెన్రీ డ్యునాంట్ (రెడ్ క్రాస్ స్థాపకుడు), ఫ్రెడరిక్ పాసీ
• మొదటి మహిళ: మేరీ క్యూరీ (1903, భౌతిక శాస్త్రం). శాంతి బహుమతి పొందిన మొదటి మహిళ బెర్తా వాన్ సుట్నర్ (1905).
• రెండు వేర్వేరు రంగాల్లో బహుమతి పొందిన మొదటి వ్యక్తి: మేరీ క్యూరీ – 1903 భౌతిక, 1911 రసాయన శాస్త్రం.
• లైనస్ పాలింగ్: 1954లో రసాయన శాస్త్రం, 1962లో శాంతి – రెండు వేర్వేరు రంగాల్లో వ్యక్తిగతంగా రెండు బహుమతులు పొందారు.
• అతి చిన్న వయసు: మలాలా యూసఫ్‌జాయ్ – శాంతి బహుమతి (2014), వయసు 17 ఏళ్లు.
• అంతర్జాతీయ రెడ్ క్రాస్ కమిటీ (ICRC): శాంతి బహుమతిని మూడుసార్లు (1917, 1944, 1963) పొందింది.
• ఆఫ్రికా మొదటి మహిళ శాంతి గ్రహీత: వంగారీ మాథాయ్ (2004).

భారతదేశానికి సంబంధించిన నోబెల్ గ్రహీతల జాబితా పరీక్షల్లో దాదాపు ప్రతిసారీ వస్తుంది. భారత పౌరులు, భారత మూలం ఉన్నవారు అనే తేడా గుర్తుంచుకోవాలి.

• రవీంద్రనాథ్ టాగూర్ (1913, సాహిత్యం): 'గీతాంజలి' రచనకు. నోబెల్ పొందిన మొదటి భారతీయుడు, మొదటి ఆసియా వ్యక్తి.
• సి.వి. రామన్ (1930, భౌతిక శాస్త్రం): 'రామన్ ఎఫెక్ట్' (కాంతి విక్షేపణ). శాస్త్ర రంగంలో నోబెల్ పొందిన మొదటి ఆసియా వ్యక్తి. ఆయన ఆవిష్కరణ రోజు ఫిబ్రవరి 28 – జాతీయ విజ్ఞాన దినోత్సవం.
• హర్ గోవింద్ ఖొరానా (1968, వైద్యం): జన్యు సంకేతం (genetic code) విశ్లేషణ. భారత మూలం, అమెరికా పౌరుడు.
• మదర్ థెరిసా (1979, శాంతి): పేదలు, రోగుల సేవకు. 'మిషనరీస్ ఆఫ్ చారిటీ' స్థాపకురాలు (1950).
• సుబ్రహ్మణ్యన్ చంద్రశేఖర్ (1983, భౌతిక శాస్త్రం):
  1. నక్షత్రాల నిర్మాణం, 'చంద్రశేఖర్ పరిమితి'. సి.వి. రామన్ మేనల్లుడు
  2. అమెరికా పౌరుడు.
• అమర్త్యసేన్ (1998, ఆర్థిక శాస్త్రం): సంక్షేమ ఆర్థిక శాస్త్రం (Welfare Economics). ఆసియా నుంచి మొదటి ఆర్థిక శాస్త్ర గ్రహీతల్లో ఒకరు.
• వెంకటరామన్ రామకృష్ణన్ (2009, రసాయన శాస్త్రం): రైబోసోమ్ నిర్మాణం, పనితీరు. భారత మూలం.
• కైలాష్ సత్యార్థి (2014, శాంతి): బాల కార్మికుల వ్యతిరేక ఉద్యమం (బచపన్ బచావో ఆందోళన్). మలాలాతో కలిసి పంచుకున్నారు.
• అభిజిత్ బెనర్జీ (2019, ఆర్థిక శాస్త్రం): పేదరిక నిర్మూలనకు ప్రయోగాత్మక విధానం. ఎస్తర్ డుఫ్లో, మైఖేల్ క్రెమర్‌లతో కలిసి.

కొందరు గ్రహీతలు భారతదేశంలో పుట్టినా లేదా భారత మూలం ఉన్నా, పౌరసత్వం వేరు. వీరి గురించి పరీక్షల్లో ట్రిక్ ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• రొనాల్డ్ రాస్ (1902, వైద్యం):
  1. బ్రిటిష్ వైద్యుడు
  2. ఉత్తరాఖండ్‌లోని అల్మోరాలో జన్మించారు. సికింద్రాబాద్‌లో పని చేస్తూ మలేరియా దోమల ద్వారా వ్యాపిస్తుందని కనుగొన్నారు. ఈ ఆవిష్కరణ సికింద్రాబాద్‌లో జరిగింది కాబట్టి తెలుగు ప్రాంతంతో సంబంధం ఉంది.
• రుడ్యార్డ్ కిప్లింగ్ (1907, సాహిత్యం):
  1. బాంబేలో పుట్టిన బ్రిటిష్ రచయిత
  2. 'ది జంగిల్ బుక్' రచయిత. ఆ బహుమతిని పొందిన మొదటి ఇంగ్లీష్ భాషా రచయిత.
• దలైలామా (1989, శాంతి):
  1. టిబెట్ ఆధ్యాత్మిక నాయకుడు
  2. భారతదేశంలో ప్రవాసంలో ఉన్నారు. భారత పౌరుడు కాదు.
• వి.ఎస్. నైపాల్ (2001, సాహిత్యం): ట్రినిడాడ్‌లో పుట్టిన భారత మూలపు బ్రిటిష్ రచయిత.
• మహాత్మా గాంధీ: శాంతి బహుమతికి అనేకసార్లు నామినేట్ అయ్యారు (1937, 1938, 1939, 1947, 1948) కానీ ఎప్పుడూ పొందలేదు.
• భారత పౌరులుగా పొందినవారు: టాగూర్, రామన్, మదర్ థెరిసా (భారత పౌరసత్వం తీసుకున్నారు), అమర్త్యసేన్, కైలాష్ సత్యార్థి. ఇది 'భారత పౌరుడిగా' అనే ప్రశ్నలకు ముఖ్యం.

ఏ శాస్త్రవేత్తకు ఏ ఆవిష్కరణకు నోబెల్ వచ్చిందో జతపరిచే ప్రశ్నలు తరచుగా అడుగుతారు. వాటిలో ముఖ్యమైనవి ఇవి.

• భౌతిక శాస్త్రం:
  1. ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్ (1921) – కాంతి విద్యుత్ ఫలితం (Photoelectric Effect) వివరణకు.
  2. నీల్స్ బోర్ (1922) – పరమాణు నిర్మాణంపై.
  3. సి.వి. రామన్ (1930) – రామన్ ఎఫెక్ట్.
• రసాయన శాస్త్రం:
  1. మేరీ క్యూరీ (1911) – రేడియం, పొలోనియం కనుగొన్నందుకు.
  2. వెంకటరామన్ రామకృష్ణన్ (2009) – రైబోసోమ్ నిర్మాణం.
• వైద్యం:
  1. రొనాల్డ్ రాస్ (1902) – మలేరియా.
  2. అలెగ్జాండర్ ఫ్లెమింగ్, హోవార్డ్ ఫ్లోరీ, ఎర్నెస్ట్ చెయిన్ (1945) – పెన్సిలిన్.
  3. హర్ గోవింద్ ఖొరానా (1968) – జన్యు సంకేతం.
• సాహిత్యం:
  1. రవీంద్రనాథ్ టాగూర్ (1913) – గీతాంజలి.
  2. ఎర్నెస్ట్ హెమింగ్వే (1954), గాబ్రియేల్ గార్సియా మార్క్వెజ్ (1982).
  3. బాబ్ డిలాన్ (2016) – గేయ రచనకు సాహిత్య నోబెల్ పొందిన తొలి సంగీత కళాకారుడు.
• శాంతి: నెల్సన్ మండేలా, ఎఫ్.డబ్ల్యూ. డి క్లర్క్ (1993), బరాక్ ఒబామా (2009), మదర్ థెరిసా (1979).
• గుర్తుంచుకోండి: మేరీ క్యూరీ భర్త పియరీ క్యూరీ, హెన్రీ బెకరెల్‌తో కలిసి 1903 భౌతిక శాస్త్ర బహుమతి పంచుకున్నారు. సాహిత్యంలో టాగూర్ (1913) తొలి యూరోపియనేతర గ్రహీత.

ఆర్థిక శాస్త్ర బహుమతి, శాంతి బహుమతి ప్రత్యేక నియమాలు, రికార్డుల వల్ల తరచూ పరీక్షల్లో వస్తాయి. ఇవి ఒక్కసారి నేర్చుకుంటే చాలు.

• ఆర్థిక శాస్త్ర బహుమతి: అధికారిక పేరు 'ఆల్ఫ్రెడ్ నోబెల్ స్మారక ఆర్థిక శాస్త్ర బహుమతి'. స్వీడన్ సెంట్రల్ బ్యాంకు ఇచ్చేది. 1969లో మొదటి గ్రహీతలు రాగ్నార్ ఫ్రిష్, యాన్ టిన్బర్గెన్.
• ఎలినార్ ఓస్ట్రమ్ (2009): ఆర్థిక శాస్త్ర బహుమతి పొందిన మొదటి మహిళ.
• భారతీయులు: అమర్త్యసేన్ (1998), అభిజిత్ బెనర్జీ (2019).
• శాంతి బహుమతి: నార్వేజియన్ నోబెల్ కమిటీ ఎంపిక చేస్తుంది. వ్యక్తులతో పాటు సంస్థలకూ ఇస్తారు.
• మొదటి శాంతి గ్రహీతలు (1901): హెన్రీ డ్యునాంట్, ఫ్రెడరిక్ పాసీ.
• ప్రముఖ శాంతి గ్రహీతలు: దలైలామా (1989), ఆంగ్ సాన్ సూకీ (1991), నెల్సన్ మండేలా (1993), మలాలా యూసఫ్‌జాయ్, కైలాష్ సత్యార్థి (2014).
• అంతర్జాతీయ సంస్థలు: ఐక్యరాజ్యసమితి (2001, కోఫీ అన్నన్‌తో కలిసి), UNICEF (1965), UN శరణార్థుల హైకమిషనర్ (1954, 1981), అంతర్జాతీయ అణుశక్తి సంస్థ (IAEA – 2005).
• గాంధీజీ: ఎన్నిసార్లు నామినేట్ అయినా పురస్కారం పొందలేదు.
• మండేలా 1993: దక్షిణాఫ్రికాలో జాతి వివక్ష (అపార్థీడ్) అంతం కోసం కృషి చేసినందుకు, అప్పటి అధ్యక్షుడు ఎఫ్.డబ్ల్యూ. డి క్లర్క్‌తో కలిసి.

G20 ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థల కూటమి. ఇది ప్రపంచ ఆర్థిక విధానాలపై చర్చించే ప్రధాన వేదిక. భారత్ 2023లో దీనికి అధ్యక్షత వహించడంతో ఈ అంశం పరీక్షల్లో తరచూ వస్తోంది.

• ఏర్పాటు: 1999లో ఆసియా ఆర్థిక సంక్షోభం తర్వాత ఆర్థిక మంత్రులు, కేంద్ర బ్యాంకు గవర్నర్ల వేదికగా మొదలైంది. 2008లో వాషింగ్టన్‌లో నాయకుల స్థాయి సదస్సు ప్రారంభమైంది.
• సభ్యులు: 19 దేశాలు + యూరోపియన్ యూనియన్ + ఆఫ్రికా యూనియన్ (2023లో శాశ్వత సభ్యత్వం).
• 19 దేశాలు: అర్జెంటీనా, ఆస్ట్రేలియా, బ్రెజిల్, కెనడా, చైనా, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, భారత్, ఇండొనేషియా, ఇటలీ, జపాన్, మెక్సికో, రష్యా, సౌదీ అరేబియా, దక్షిణాఫ్రికా, దక్షిణ కొరియా, టర్కీ, బ్రిటన్, అమెరికా.
• ప్రాముఖ్యత: ప్రపంచ GDPలో సుమారు 85%, వాణిజ్యంలో 75%కి పైగా, జనాభాలో మూడింట రెండొంతులు.
• ప్రత్యేకత: శాశ్వత సచివాలయం లేదు. అధ్యక్ష దేశం ప్రతి ఏడాది మారుతుంది. అధ్యక్ష త్రయం (Troika) – గత, ప్రస్తుత, రాబోయే అధ్యక్ష దేశాలు కలిసి పనిచేస్తాయి.
• భారత అధ్యక్షత: 1 డిసెంబర్ 2022 నుండి 30 నవంబర్ 2023 వరకు.
• ఇతివృత్తం: 'ఒక భూమి, ఒక కుటుంబం, ఒక భవిష్యత్తు' (వసుధైవ కుటుంబకం).
• న్యూఢిల్లీ నాయకుల సదస్సు: 9–10 సెప్టెంబర్ 2023.
• ఆఫ్రికా యూనియన్‌కు శాశ్వత సభ్యత్వం ఈ సదస్సులో ఇచ్చారు.
• భారత్ – మధ్యప్రాచ్యం – ఐరోపా ఆర్థిక కారిడార్ (IMEC) ప్రకటన ఈ సదస్సులోనే.
• తర్వాత సదస్సు: 2024లో బ్రెజిల్ (రియో డి జనేరో).

G7 ధనిక పారిశ్రామిక దేశాల సమూహం కాగా, G77 అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల సమూహం. ఈ రెండింటి మధ్య తేడా పరీక్షల్లో జతలుగా అడుగుతారు.

• G7 సభ్యులు (7): అమెరికా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, ఇటలీ, జపాన్, కెనడా. యూరోపియన్ యూనియన్ సభ్యుడు కాకపోయినా సదస్సుల్లో పాల్గొంటుంది.
• 1975లో ఫ్రాన్స్‌లోని రాంబూయే సదస్సుతో G6గా మొదలైంది
• 1976లో కెనడా చేరి G7 అయింది.
• 1997లో రష్యా చేరడంతో G8 అయింది. 2014లో క్రిమియా విలీనం తర్వాత రష్యాను సస్పెండ్ చేశారు – మళ్లీ G7గా కొనసాగుతోంది.
• భారత్ G7 సభ్యదేశం కాదు
• అనేక సార్లు అతిథి దేశంగా ఆహ్వానం అందుకుంది.
• G7కి శాశ్వత కార్యాలయం లేదు.
• G77 (Group of 77): 1964లో జెనీవాలో జరిగిన మొదటి UNCTAD సమావేశంలో 77 అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలతో ఏర్పడింది.
• ఇప్పుడు 130కి పైగా సభ్య దేశాలు ఉన్నా పేరు 'G77' గానే ఉంది.
• కార్యాలయం న్యూయార్క్ (ఐరాస ప్రధాన కార్యాలయంలో).
• భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్యదేశం.
• BASIC: బ్రెజిల్, దక్షిణాఫ్రికా, భారత్, చైనా – వాతావరణ మార్పు చర్చల్లో ఏర్పడిన గ్రూప్ (2009 కోపెన్‌హాగెన్).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా G7 = ధనిక దేశాలు (ఉత్తరం); G77 = అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు (దక్షిణం, 'గ్లోబల్ సౌత్').

BRICS ఐదు పెద్ద వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థల కూటమి. ఈ పేరు ఆర్థికవేత్త సృష్టించిన పదం నుండి వచ్చింది. పేరు పుట్టుక, సభ్య దేశాలు, NDB వివరాలు పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• పేరు పుట్టుక: 2001లో గోల్డ్‌మన్ శాక్స్ ఆర్థికవేత్త జిమ్ ఓ'నీల్ 'BRIC' అనే పదం వాడారు.
• మొదటి సదస్సు: 2009, యెకటెరిన్‌బర్గ్ (రష్యా). అప్పుడు BRIC (బ్రెజిల్, రష్యా, భారత్, చైనా).
• దక్షిణాఫ్రికా చేరిక: 2010లో చేరింది, అప్పటి నుండి BRICS.
• విస్తరణ: 2023 జోహన్నెస్‌బర్గ్ సదస్సులో కొత్త సభ్యులను ఆహ్వానించారు. 1 జనవరి 2024 నుండి ఈజిప్ట్, ఇథియోపియా, ఇరాన్, యూఏఈ చేరాయి. 2025లో ఇండొనేషియా చేరింది. 2024 సదస్సు రష్యాలోని కజాన్‌లో జరిగింది.
• కొత్త అభివృద్ధి బ్యాంకు (NDB):
  1. 2014లో బ్రెజిల్ ఫోర్టలేజా సదస్సులో ప్రకటించారు; 2015లో కార్యకలాపాలు మొదలయ్యాయి.
  2. ప్రధాన కార్యాలయం షాంఘై (చైనా).
  3. మొదటి అధ్యక్షుడు: కె.వి. కామత్ (భారత్).
• ఆకస్మిక నిల్వ ఏర్పాటు (Contingent Reserve Arrangement – CRA): సభ్యదేశాలకు చెల్లింపుల సమతుల్య సమస్య వస్తే సహాయం చేసే నిధి.
• భారత్ అధ్యక్షత:
  1. 2016లో గోవా సదస్సు
  2. 2021లో వర్చువల్ సదస్సు.
• సచివాలయం: BRICSకు శాశ్వత సచివాలయం లేదు.

SCO ఆసియా భద్రత, ఉగ్రవాద నిరోధం, ఆర్థిక సహకారం కోసం ఏర్పడిన ప్రాంతీయ సంస్థ. భారత్ 2017లో పూర్తి సభ్యత్వం పొందింది. ఇది పరీక్షల్లో చాలా తరచుగా వచ్చే అంశం.

• పూర్వరంగం: 1996లో 'షాంఘై ఫైవ్' – చైనా, రష్యా, కజకిస్తాన్, కిర్గిజిస్తాన్, తజికిస్తాన్.
• ఏర్పాటు: 15 జూన్ 2001న ఉజ్బెకిస్తాన్ చేరికతో SCO అయింది.
• ప్రధాన కార్యాలయం: బీజింగ్ (చైనా).
• ప్రాంతీయ ఉగ్రవాద నిరోధక నిర్మాణం (RATS): తాష్కెంట్ (ఉజ్బెకిస్తాన్).
• అధికారిక భాషలు: చైనీస్, రష్యన్.
• భారత్ పాత్ర:
  1. 2005 నుండి పరిశీలక దేశం.
  2. 2017లో అస్తానా సదస్సులో భారత్, పాకిస్తాన్ పూర్తి సభ్యులయ్యాయి.
  3. 2023లో భారత్ అధ్యక్షత వహించింది; సదస్సు వర్చువల్‌గా జరిగింది (జూలై 2023).
• ఇతర సభ్యులు: ఇరాన్ 2023లో, బెలారస్ 2024లో పూర్తి సభ్యులయ్యాయి. 2024 నాటికి 10 సభ్య దేశాలు.
• ఉద్దేశం: సీమాంతర ఉగ్రవాదం, వేర్పాటువాదం, తీవ్రవాదం అనే 'మూడు చెడులు'పై పోరాటం, భద్రత, వాణిజ్యం, శక్తి సహకారం.

క్వాడ్ భారత్, అమెరికా, జపాన్, ఆస్ట్రేలియా దేశాల అనధికారిక వ్యూహాత్మక వేదిక. ఇండో – పసిఫిక్ ప్రాంతంలో స్వేచ్ఛాయుత నౌకాయానం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.

• సభ్య దేశాలు (4): భారత్, అమెరికా, జపాన్, ఆస్ట్రేలియా.

• పునరుద్ధరణ: 2017లో మనీలాలో అధికారుల స్థాయిలో మళ్లీ ప్రారంభమైంది.
• నాయకుల సదస్సులు:
  1. మొదటి వర్చువల్ సదస్సు: మార్చి 2021.
  2. మొదటి ప్రత్యక్ష సదస్సు: సెప్టెంబర్ 2021, వాషింగ్టన్ DC.
  3. 2023: హిరోషిమా (జపాన్); 2024: విల్మింగ్టన్ (అమెరికా).
• కార్యక్రమాలు: టీకా కార్యక్రమం (Quad Vaccine Initiative), సముద్ర భద్రత, సముద్ర అంతర్గత కేబుల్స్, కీలక సాంకేతికతలు, వాతావరణ మార్పు.
• మలబార్ నౌకాదళ విన్యాసాలు: భారత్, అమెరికా, జపాన్‌తో ప్రారంభమై 2020లో ఆస్ట్రేలియా చేరింది.
• సైనిక కూటమి కాదు:
  1. NATO లాంటి సైనిక ఒప్పందం కాదు
  2. ఇది చర్చా వేదిక మాత్రమే.
• ఇతర కూటములు:
  1. AUKUS (ఆస్ట్రేలియా, బ్రిటన్, అమెరికా – 2021) వేరు
  2. భారత్ దానిలో సభ్యదేశం కాదు.

భారత్ భాగమైన ఇతర ముఖ్యమైన కూటములు, ఒప్పందాలు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి. సభ్యదేశాలు, సంవత్సరాలు, భారత్ స్థానం ముఖ్యం.

• నాన్-అలైన్డ్ ఉద్యమం (NAM): 1961, బెల్‌గ్రేడ్. 1955 బాండుంగ్ సమావేశం దీనికి పునాది.
• IBSA: భారత్, బ్రెజిల్, దక్షిణాఫ్రికా – 2003 బ్రెసీలియా ప్రకటన.
• తూర్పు ఆసియా సదస్సు (East Asia Summit):
  1. 2005 నుండి
  2. భారత్ మొదటి నుండే సభ్యదేశం. ASEAN + 8 దేశాలు (భారత్, చైనా, జపాన్, దక్షిణ కొరియా, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్, అమెరికా, రష్యా).
• RCEP (ప్రాంతీయ సమగ్ర ఆర్థిక భాగస్వామ్యం):
  1. భారత్ నవంబర్ 2019లో చర్చల నుండి తప్పుకుంది. నవంబర్ 2020లో 15 దేశాలు సంతకం చేశాయి
  2. 1 జనవరి 2022 నుండి అమలు.
• IPEF (Indo-Pacific Economic Framework):
  1. మే 2022లో టోక్యోలో అమెరికా ప్రారంభించింది
  2. భారత్ చేరింది.
• I2U2: భారత్, ఇజ్రాయెల్, యూఏఈ, అమెరికా – 2022లో ఏర్పడింది.
• ప్రపంచ దక్షిణ గళం సదస్సు (Voice of Global South Summit): భారత్ 2023 జనవరిలో వర్చువల్‌గా నిర్వహించింది.
• కామన్వెల్త్:
  1. బ్రిటన్ మాజీ కాలనీల సంఘం
  2. భారత్ సభ్యదేశం. కార్యాలయం లండన్.
• మరో ముఖ్య విషయం: భారత్ 'అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (ISA)' స్థాపనలో ముఖ్య పాత్ర వహించింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా NAM 1961; IBSA 2003; EAS 2005; RCEP అమలు 2022; IPEF 2022; I2U2 2022.

పరీక్షకు ముందు చివరి రివిజన్ కోసం ముఖ్య కూటముల వివరాలను ఒకే చోట చూద్దాం. సంవత్సరాలు, సభ్యుల సంఖ్య, కార్యాలయాలను జతలుగా గుర్తుంచుకోండి.

• G20:
  1. 1999 (నాయకుల సదస్సు 2008)
  2. 19 దేశాలు + EU + AU
  3. సచివాలయం లేదు.
• G7:
  1. 1975 (G6) → 1976 (G7)
  2. 7 ధనిక దేశాలు
  3. కార్యాలయం లేదు.
• BRICS:
  1. 2009 మొదటి సదస్సు
  2. 2010లో దక్షిణాఫ్రికా చేరిక
  3. NDB – షాంఘై.
• SCO:
  1. 2001
  2. ప్రధాన కార్యాలయం బీజింగ్
  3. భారత్ పూర్తి సభ్యత్వం 2017.
• QUAD:
  1. 2004 సునామీ సహాయం
  2. 2021లో మొదటి నాయకుల సదస్సు.
• SAARC:
  1. 1985
  2. కఠ్మండు
  3. 8 సభ్య దేశాలు.
• ASEAN:
  1. 1967
  2. జకార్తా.
• BIMSTEC:
  1. 1997
  2. ఢాకా
  3. 7 సభ్య దేశాలు.
• NAM:
  1. 1961
  2. బెల్‌గ్రేడ్.
• ముఖ్య వ్యక్తులు:
  1. NAM స్థాపకులు: నెహ్రూ (భారత్), టిటో (యుగోస్లావియా), నాసర్ (ఈజిప్ట్), సుకర్ణో (ఇండొనేషియా), న్‌క్రుమా (ఘనా).
  2. BRIC పదం: జిమ్ ఓ'నీల్.
  3. క్వాడ్ ఆలోచన: షింజో అబే.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'G20 = ఆర్థిక వేదిక, SCO = భద్రతా వేదిక, QUAD = ఇండో-పసిఫిక్ వ్యూహ వేదిక, BRICS = వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థల వేదిక'.

ప్రతి పౌరుడికీ బ్యాంకు ఖాతా, బీమా, పెన్షన్, రుణం అందించడమే ఈ పథకాల లక్ష్యం. ప్రారంభ తేదీలు, ప్రీమియం, వయసు పరిమితులు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• ప్రధానమంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY): 28 ఆగస్టు 2014. జీరో బ్యాలెన్స్ ఖాతా, రూపే డెబిట్ కార్డు, ప్రమాద బీమా. 28 ఆగస్టు 2018 తర్వాత తెరిచిన ఖాతాలకు ₹2 లక్షల ప్రమాద బీమా.
• 9 మే 2015న ప్రారంభమైన మూడు పథకాలు (కోల్‌కతాలో):
• అటల్ పెన్షన్ యోజన (APY):
  1. 18–40 ఏళ్ల వారికి
  2. 60 ఏళ్ల తర్వాత నెలకు ₹1,000 నుండి ₹5,000 వరకు పెన్షన్ (పొదుపుపై ఆధారపడి).
• ప్రధానమంత్రి జీవన్ జ్యోతి బీమా యోజన (PMJJBY):
  1. ₹2 లక్షల జీవిత బీమా
  2. వయసు 18–50
  3. వార్షిక ప్రీమియం ₹436.
• ప్రధానమంత్రి సురక్ష బీమా యోజన (PMSBY):
  1. ₹2 లక్షల ప్రమాద బీమా
  2. వయసు 18–70
  3. వార్షిక ప్రీమియం ₹20.
• ముద్రా యోజన (MUDRA): 8 ఏప్రిల్ 2015. చిన్న వ్యాపారులకు హామీ లేని రుణాలు.
• శిశు: ₹50,000 వరకు
• కిశోర్: ₹50,000 – ₹5 లక్షలు
• తరుణ్: ₹5 లక్షలు – ₹10 లక్షలు
• స్టాండ్ అప్ ఇండియా:
  1. 5 ఏప్రిల్ 2016
  2. SC/ST, మహిళా వ్యాపారవేత్తలకు ₹10 లక్షల నుండి ₹1 కోటి వరకు బ్యాంకు రుణం.
• PM స్వనిధి (PM SVANidhi):
  1. 1 జూన్ 2020
  2. వీధి వ్యాపారులకు ₹10,000 వరకు మొదటి రుణం.
• సుకన్య సమృద్ధి యోజన:
  1. 22 జనవరి 2015 (బేటీ బచావో బేటీ పడావోతో పాటు)
  2. బాలికల పొదుపు ఖాతా.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '20 – 436 – 2 లక్షలు': ప్రమాద బీమాకు ₹20, జీవిత బీమాకు ₹436, రెండింటికీ కవరేజీ ₹2 లక్షలు.

రైతుల ఆదాయం, పంటల భద్రత, మార్కెటింగ్ కోసం కేంద్రం అనేక పథకాలు నడుపుతోంది. పథకం ఏ తేదీన, ఎక్కడ ప్రారంభమైంది, ఎంత సాయం అనేవి ముఖ్యం.

• PM-KISAN (పీఎం కిసాన్ సమ్మాన్ నిధి): 24 ఫిబ్రవరి 2019, గోరఖ్‌పూర్ (ఉత్తరప్రదేశ్). 2019 మధ్యంతర బడ్జెట్‌లో ప్రకటించారు.
• ఏడాదికి ₹6,000
• మూడు వాయిదాలుగా (₹2,000 చొప్పున).
• నేరుగా బ్యాంకు ఖాతాల్లోకి (DBT)
• 100% కేంద్ర నిధులు.
• ప్రధానమంత్రి ఫసల్ బీమా యోజన (PMFBY):
  1. 2016 ఖరీఫ్ నుండి
  2. ప్రకృతి విపత్తులతో పంట నష్టానికి బీమా.
• రైతు ప్రీమియం: ఖరీఫ్ 2%, రబీ 1.5%, వాణిజ్య/ఉద్యాన పంటలు 5%.
• సాయిల్ హెల్త్ కార్డ్: 19 ఫిబ్రవరి 2015, సూరత్‌గఢ్ (రాజస్థాన్).
• ఈ-నామ్ (e-NAM):
  1. 14 ఏప్రిల్ 2016
  2. జాతీయ ఎలక్ట్రానిక్ వ్యవసాయ మార్కెట్.
• కిసాన్ క్రెడిట్ కార్డ్ (KCC):
  1. 1998లో ప్రారంభం
  2. రైతులకు స్వల్పకాలిక రుణం.
• ప్రధానమంత్రి కృషి సించాయీ యోజన (PMKSY):
  1. 2015
  2. 'ప్రతి పొలానికి నీరు', 'ఒక చుక్కకు ఎక్కువ పంట' నినాదం.
• PM-KUSUM:
  1. 2019
  2. రైతులకు సౌర పంపులు, సౌర విద్యుత్.
• కనీస మద్దతు ధర (MSP): వ్యవసాయ ఖర్చులు, ధరల కమిషన్ (CACP) సిఫార్సు మేరకు ప్రభుత్వం ప్రకటిస్తుంది.

గ్రామీణ పేదలకు ఉపాధి, ఇల్లు, రహదారులు కల్పించే పథకాలు. MGNREGA ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ప్రారంభం కావడం వల్ల తెలుగు రాష్ట్రాల పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• MGNREGA: జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (NREGA) 2005. 2 ఫిబ్రవరి 2006న ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అనంతపురం జిల్లా బండ్లపల్లి గ్రామంలో ప్రారంభమైంది. 2 అక్టోబర్ 2009 నుండి 'మహాత్మా గాంధీ' పేరు చేర్చారు.
• ఒక ఆర్థిక సంవత్సరంలో ప్రతి గ్రామీణ కుటుంబానికి 100 రోజుల వేతన ఉపాధి హామీ.
• ఇది చట్టబద్ధ హక్కు (డిమాండ్ ఆధారిత).
• పని 5 కి.మీ లోపు
• ఇవ్వలేకపోతే నిరుద్యోగ భృతి.
• మహిళలకు కనీసం ⅓ వంతు పని.
• PMAY-గ్రామీణ (PMAY-G):
  1. నవంబర్ 2016 (ఆగ్రా)
  2. ఇందిరా ఆవాస్ యోజన స్థానంలో వచ్చింది.
• PMAY-పట్టణ (PMAY-U):
  1. 25 జూన్ 2015
  2. 'అందరికీ ఇళ్లు' (Housing for All) లక్ష్యం.
• ప్రధానమంత్రి గ్రామ్ సడక్ యోజన (PMGSY):
  1. 25 డిసెంబర్ 2000, అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి
  2. గ్రామాలకు అన్ని కాలాల రహదారులు.
• దీన్‌దయాళ్ అంత్యోదయ యోజన – జాతీయ గ్రామీణ జీవనోపాధి మిషన్ (DAY-NRLM):
  1. 2011లో 'ఆజీవిక'గా ప్రారంభం
  2. స్వయం సహాయక సంఘాలు (SHGs) ద్వారా పేదరిక నిర్మూలన.
• జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం 2013:
  1. ఒక్కొక్కరికి నెలకు 5 కిలోల ఆహార ధాన్యాలు
  2. అంత్యోదయ అన్న యోజన కుటుంబాలకు నెలకు 35 కిలోలు.

ప్రజల ఆరోగ్య రక్షణ, పిల్లల పోషణ, బాలికల విద్య లక్ష్యంగా ప్రారంభించిన పథకాలు పోటీ పరీక్షల్లో ఎక్కువగా వస్తాయి.

• ఆయుష్మాన్ భారత్: రెండు భాగాలు.
• ఆరోగ్య, సంక్షేమ కేంద్రాలు (HWCs): 14 ఏప్రిల్ 2018, బీజాపూర్ (ఛత్తీస్‌గఢ్).
• ప్రధానమంత్రి జన ఆరోగ్య యోజన (PM-JAY): 23 సెప్టెంబర్ 2018, రాంచీ. కుటుంబానికి ఏడాదికి ₹5 లక్షల వరకు ఆరోగ్య బీమా (ద్వితీయ, తృతీయ స్థాయి చికిత్సకు).
• ఆయుష్మాన్ భారత్ డిజిటల్ మిషన్: 27 సెప్టెంబర్ 2021.
• పోషణ్ అభియాన్:
  1. 8 మార్చి 2018, ఝుంఝును (రాజస్థాన్)
  2. పిల్లల్లో, గర్భిణుల్లో పోషకాహార లోపం తగ్గింపు.
• మిషన్ ఇంద్రధనుష్:
  1. 25 డిసెంబర్ 2014
  2. పిల్లలకు, గర్భిణులకు సార్వత్రిక టీకాలు.
• బేటీ బచావో బేటీ పడావో (BBBP):
  1. 22 జనవరి 2015, పానిపట్ (హర్యానా)
  2. బాలికల లింగ నిష్పత్తి, విద్య.
• ఉజ్వల యోజన:
  1. 1 మే 2016, బల్లియా (ఉత్తరప్రదేశ్)
  2. బీపీఎల్ కుటుంబాల మహిళలకు ఉచిత LPG కనెక్షన్.
• జననీ సురక్ష యోజన (JSY):
  1. 2005
  2. సంస్థాగత ప్రసవాలకు ప్రోత్సాహకం (జాతీయ గ్రామీణ ఆరోగ్య మిషన్ కింద).
• మధ్యాహ్న భోజన పథకం:
  1. 15 ఆగస్టు 1995లో ప్రారంభం
  2. సెప్టెంబర్ 2021లో 'PM పోషణ్'గా మార్పు.
• ఇంటిగ్రేటెడ్ చైల్డ్ డెవలప్‌మెంట్ సర్వీసెస్ (ICDS):
  1. 2 అక్టోబర్ 1975
  2. అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా BBBP – పానిపట్; ఉజ్వల – బల్లియా; పోషణ్ – ఝుంఝును; PM-JAY – రాంచీ; HWC – బీజాపూర్.

ఉద్యోగాలు, పరిశ్రమలు, సాంకేతికత కోసం కేంద్రం ప్రారంభించిన ప్రధాన కార్యక్రమాలు ఇవి. తేదీలు, నినాదాలు, చిహ్నాలు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• మేక్ ఇన్ ఇండియా:
  1. 25 సెప్టెంబర్ 2014. భారత్‌లో తయారీని ప్రోత్సహించడం
  2. చిహ్నం సింహం (చక్రంతో ఉన్న యంత్ర భాగాల సింహం).
• డిజిటల్ ఇండియా:
  1. 1 జూలై 2015
  2. ఈ-గవర్నెన్స్, డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలు, డిజిటల్ అక్షరాస్యత.
• స్కిల్ ఇండియా మిషన్: 15 జూలై 2015 (ప్రపంచ యువత నైపుణ్య దినోత్సవం). ప్రధానమంత్రి కౌశల్ వికాస్ యోజన (PMKVY) దీని ప్రధాన పథకం.
• స్టార్టప్ ఇండియా:
  1. 16 జనవరి 2016
  2. ఏటా జనవరి 16 'జాతీయ స్టార్టప్ దినోత్సవం'.
• ఉత్పత్తి అనుసంధాన ప్రోత్సాహకాలు (PLI):
  1. 2020 నుండి
  2. తయారీ పెంచే సంస్థలకు ప్రోత్సాహకాలు.
• ఆత్మనిర్భర్ భారత్ అభియాన్:
  1. 12 మే 2020
  2. కోవిడ్ ఆర్థిక ప్యాకేజీ (₹20 లక్షల కోట్లు).
• PM విశ్వకర్మ:
  1. 17 సెప్టెంబర్ 2023
  2. సంప్రదాయ వృత్తి కళాకారులకు (18 వృత్తులు) నైపుణ్య శిక్షణ, రుణం.
• సమగ్ర శిక్ష (Samagra Shiksha):
  1. 2018
  2. సర్వ శిక్ష అభియాన్, రాష్ట్రీయ మాధ్యమిక శిక్షా అభియాన్ (RMSA), ఉపాధ్యాయ విద్య కలిపిన పథకం.

పట్టణ అభివృద్ధి, పరిశుభ్రత, విద్యుత్, రవాణా వంటి రంగాల పథకాలు. ప్రారంభ తేదీలు, లక్ష్యాలు, నగరాల సంఖ్య పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్:
  1. 2 అక్టోబర్ 2014
  2. 2019 నాటికి (గాంధీ 150వ జయంతి) బహిరంగ మల విసర్జన రహిత భారత్ లక్ష్యం.
• స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్:
  1. 25 జూన్ 2015
  2. 100 నగరాల ఎంపిక.
• అమృత్ (AMRUT):
  1. 25 జూన్ 2015
  2. 500 నగరాల్లో నీటి సరఫరా, మురుగునీరు వంటి మౌలిక సౌకర్యాలు.
• జల్ జీవన్ మిషన్:
  1. 2019 ఆగస్టులో ప్రకటన
  2. 'హర్ ఘర్ జల్' – ప్రతి గ్రామీణ ఇంటికి కుళాయి నీరు.
• సౌభాగ్య యోజన:
  1. 25 సెప్టెంబర్ 2017
  2. ప్రతి ఇంటికీ విద్యుత్ కనెక్షన్.
• PM సూర్య ఘర్ ముఫ్త్ బిజిలీ యోజన:
  1. ఫిబ్రవరి 2024
  2. ఇళ్లపై సౌర ఫలకాలు, నెలకు 300 యూనిట్ల వరకు ఉచిత విద్యుత్ లక్ష్యం.
• ఉడాన్ (UDAN):
  1. అక్టోబర్ 2016 ప్రారంభం
  2. మొదటి విమానం 27 ఏప్రిల్ 2017 (సిమ్లా – ఢిల్లీ)
  3. చిన్న నగరాలకు విమాన అనుసంధానం.
• సాగర్‌మాల:
  1. 2015
  2. ఓడరేవు ఆధారిత అభివృద్ధి. భారత్‌మాల: 2017
  3. రహదారుల అభివృద్ధి.
• PM గతిశక్తి:
  1. 13 అక్టోబర్ 2021
  2. మౌలిక వసతుల సమగ్ర ప్రణాళికకు జాతీయ మాస్టర్ ప్లాన్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 2 అక్టోబర్ 2014 – స్వచ్ఛ భారత్; 25 జూన్ 2015 – స్మార్ట్ సిటీస్, అమృత్, PMAY-U (ముగ్గురూ ఒకే రోజు).

పథకాల పేర్లతో పాటు అవి ఎలా అమలవుతాయి, నిధులు ఎలా పంచుకుంటారు అనే అంశాలూ పరీక్షల్లో వస్తాయి. ఈ ప్రాథమిక భావనలు తెలుసుకుంటే ఏ పథకం ప్రశ్న వచ్చినా సులభం.

• కేంద్ర రంగ పథకాలు (Central Sector Schemes):
  1. 100% నిధులు కేంద్రం
  2. కేంద్రమే అమలు చేస్తుంది. ఉదా: PM-KISAN.
• కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు (Centrally Sponsored Schemes – CSS):
  1. నిధులు కేంద్రం, రాష్ట్రాలు పంచుకుంటాయి
  2. అమలు రాష్ట్రాలది.
• సాధారణ రాష్ట్రాల్లో నిష్పత్తి 60:40 (కేంద్రం : రాష్ట్రం).
• ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాల్లో 90:10.
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో (శాసనసభ లేనివి) 100% కేంద్రం.
• ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ (DBT):
  1. 1 జనవరి 2013 నుండి
  2. సబ్సిడీ నేరుగా లబ్ధిదారు ఖాతాలోకి.
• JAM త్రిమూర్తి: జన్ ధన్ + ఆధార్ + మొబైల్ – DBT కి పునాది.
• ఆధార్ చట్టం 2016:
  1. ఆధార్ ద్వారా సబ్సిడీలు
  2. UIDAI ఏర్పాటు 2009.
• నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog): 1 జనవరి 2015న ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో ఏర్పడింది. 'జాతీయ భారత పరివర్తన సంస్థ'. అధ్యక్షుడు ప్రధానమంత్రి. ఇది ప్రణాళికా సంఘంలా నిధులు కేటాయించదు, విధాన సలహాలు ఇచ్చే మేధో సంస్థ.
• ఆశయాత్మక జిల్లాల కార్యక్రమం (Aspirational Districts):
  1. 2018 జనవరి
  2. వెనుకబడిన 112 జిల్లాల అభివృద్ధి (నీతి ఆయోగ్).
• పథకం vs చట్టం:
  1. MGNREGA, ఆహార భద్రతా చట్టం వంటివి చట్టం ఆధారిత హక్కులు
  2. PM-KISAN లాంటివి ప్రభుత్వ పథకాలు.

ఐక్యరాజ్యసమితి (UN) కింద ఉన్న ఏజెన్సీలు ఏటా నివేదికలు విడుదల చేస్తాయి. 'ఏ నివేదిక – ఏ సంస్థ' అనే జతలు పరీక్షల్లో చాలా తరచుగా వస్తాయి.

• UNDP (అభివృద్ధి కార్యక్రమం): మానవాభివృద్ధి నివేదిక (Human Development Report – HDR). కేంద్రం న్యూయార్క్.
• UNICEF: ప్రపంచ పిల్లల స్థితి నివేదిక (State of the World's Children). UNICEF 1946లో ఏర్పడింది.
• UNFPA (జనాభా నిధి): ప్రపంచ జనాభా స్థితి నివేదిక (State of World Population).
• UNESCO:
  1. గ్లోబల్ ఎడ్యుకేషన్ మానిటరింగ్ నివేదిక
  2. ప్రధాన కార్యాలయం పారిస్.
• UNCTAD:
  1. ప్రపంచ పెట్టుబడి నివేదిక (World Investment Report), వాణిజ్యం, అభివృద్ధి నివేదిక
  2. కేంద్రం జెనీవా.
• UN-Habitat:
  1. ప్రపంచ నగరాల నివేదిక
  2. కేంద్రం నైరోబీ.
• UNHCR:
  1. శరణార్థుల గ్లోబల్ ట్రెండ్స్ నివేదిక
  2. కేంద్రం జెనీవా.
• UNODC:
  1. ప్రపంచ మాదక ద్రవ్యాల నివేదిక (World Drug Report)
  2. కేంద్రం వియన్నా.
• UN ఆర్థిక, సామాజిక వ్యవహారాల శాఖ (UN DESA): ప్రపంచ జనాభా అంచనాలు (World Population Prospects).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా UNDP – మానవ అభివృద్ధి; UNICEF – పిల్లలు; UNFPA – జనాభా; UNCTAD – పెట్టుబడి.

ప్రపంచ బ్యాంకు (World Bank), అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (IMF) రెండింటి కేంద్ర కార్యాలయం వాషింగ్టన్ డి.సి. (అమెరికా). వీటి నివేదికలు ఆర్థిక కరెంట్ అఫైర్స్‌లో ముఖ్యం.

• ప్రపంచ బ్యాంకు నివేదికలు:
  1. ప్రపంచ అభివృద్ధి నివేదిక (World Development Report)
  2. గ్లోబల్ ఎకనామిక్ ప్రాస్పెక్ట్స్ (Global Economic Prospects) – సంవత్సరానికి రెండుసార్లు (జనవరి, జూన్)
  3. వలసలు, అభివృద్ధి సంక్షిప్త నివేదిక (Migration and Development Brief)
  4. లాజిస్టిక్స్ పనితీరు సూచీ (LPI)
  5. డూయింగ్ బిజినెస్ నివేదిక (2021లో నిలిపివేశారు)
• IMF నివేదికలు:
  1. ప్రపంచ ఆర్థిక దృక్పథం (World Economic Outlook – WEO) – ఏప్రిల్, అక్టోబర్‌లలో
  2. గ్లోబల్ ఫైనాన్షియల్ స్టెబిలిటీ రిపోర్ట్
  3. ఫిస్కల్ మానిటర్ (Fiscal Monitor)
  4. ఆర్టికల్ IV సంప్రదింపు నివేదికలు (సభ్య దేశాలతో)
• స్థాపన:
  1. IMF, ప్రపంచ బ్యాంకు బ్రెట్టన్ వుడ్స్ సమావేశం (1944) ఫలితంగా ఏర్పడ్డాయి
  2. 1945 డిసెంబర్‌లో అమలులోకి వచ్చాయి.
• ప్రత్యేక హక్కులు:
  1. IMF లో 'ప్రత్యేక డ్రాయింగ్ హక్కులు (SDR)' ఉంటాయి
  2. దీనిని 'పేపర్ గోల్డ్' అంటారు.

వాణిజ్యం, ఆర్థిక వేదికలు, అభివృద్ధి సహకార సంస్థలు విడుదల చేసే నివేదికలు పరీక్షల్లో వస్తూనే ఉంటాయి.

• WTO (ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ):
  1. 1 జనవరి 1995లో ఏర్పడింది
  2. ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవా. నివేదికలు: ప్రపంచ వాణిజ్య నివేదిక (World Trade Report), ప్రపంచ సుంకాల ప్రొఫైల్స్ (World Tariff Profiles). WTO కి ముందు GATT (1947) ఉండేది.
• WEF (వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరం):
  1. 1971లో క్లాస్ ష్వాబ్ స్థాపించారు
  2. కేంద్రం కోలోన్ (జెనీవా). నివేదికలు:
• గ్లోబల్ రిస్క్స్ రిపోర్ట్ (Global Risks Report)
• గ్లోబల్ జెండర్ గ్యాప్ రిపోర్ట్
• ఫ్యూచర్ ఆఫ్ జాబ్స్ రిపోర్ట్
• ప్రయాణ, పర్యాటక అభివృద్ధి సూచీ
• OECD (ఆర్థిక సహకార, అభివృద్ధి సంస్థ):
  1. ప్రధాన కార్యాలయం పారిస్. నివేదికలు: OECD ఎకనామిక్ అవుట్‌లుక్
  2. PISA (Programme for International Student Assessment) – 15 ఏళ్ల విద్యార్థుల సామర్థ్యాల పరీక్ష, ప్రతి మూడేళ్లకు.
• ఇంటర్నేషనల్ ఎనర్జీ ఏజెన్సీ (IEA):
  1. ప్రధాన కార్యాలయం పారిస్
  2. వరల్డ్ ఎనర్జీ అవుట్‌లుక్ ప్రచురిస్తుంది.
• OPEC:
  1. ప్రధాన కార్యాలయం వియన్నా
  2. వరల్డ్ ఆయిల్ అవుట్‌లుక్ ప్రచురిస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా WTO, WEF = జెనీవా; OECD, IEA, UNESCO = పారిస్; OPEC, UNODC = వియన్నా.

వాతావరణ మార్పులపై అంతర్జాతీయ నివేదికలు ఇచ్చే సంస్థలు, వాటి నివేదికల పేర్లు పర్యావరణ, కరెంట్ అఫైర్స్ రెండింటిలోనూ ముఖ్యం.

• IPCC (ప్రభుత్వాంతర వాతావరణ మార్పుల ప్యానెల్):
  1. 1988లో WMO, UNEP కలిసి స్థాపించాయి
  2. కేంద్రం జెనీవా.
• ఇది అంచనా నివేదికలు (Assessment Reports) విడుదల చేస్తుంది.
• ఆరవ అంచనా నివేదిక (AR6) 2021-23 మధ్య విడుదలైంది
• సంశ్లేషణ నివేదిక 2023 మార్చిలో.
• 2007 నోబెల్ శాంతి బహుమతి ఐపీసీసీ, అల్ గోర్ లకు సంయుక్తంగా వచ్చింది.
• UNEP:
  1. ఉద్గారాల అంతరం నివేదిక (Emissions Gap Report), అనుసరణ అంతరం నివేదిక, గ్లోబల్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ అవుట్‌లుక్
  2. కేంద్రం నైరోబీ (కెన్యా).
• WMO (ప్రపంచ వాతావరణ సంస్థ):
  1. ప్రపంచ వాతావరణ స్థితి నివేదిక (State of the Global Climate)
  2. కేంద్రం జెనీవా.
• FAO:
  1. ప్రపంచ అడవుల స్థితి (State of the World's Forests)
  2. ప్రపంచ అటవీ వనరుల అంచనా
  3. కేంద్రం రోమ్.
• IUCN:
  1. రెడ్ లిస్ట్ (అంతరించే జాతులు)
  2. కేంద్రం గ్లాండ్ (స్విట్జర్లాండ్).
• WWF: లివింగ్ ప్లానెట్ నివేదిక.
• UNCCD: ఎడారీకరణ నివారణ సంస్థ (కేంద్రం బాన్, జర్మనీ).

ఆరోగ్యం, ఆహారం, ఉపాధి రంగాల్లో అంతర్జాతీయ సంస్థలు ఇచ్చే నివేదికలను కూడా జతలుగా గుర్తుంచుకోవాలి.

• WHO (ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ):
  1. 7 ఏప్రిల్ 1948లో ఏర్పడింది (ప్రపంచ ఆరోగ్య దినోత్సవం ఏప్రిల్ 7)
  2. కేంద్రం జెనీవా.
• ప్రపంచ ఆరోగ్య గణాంకాలు (World Health Statistics)
• ప్రపంచ క్షయ నివేదిక (Global TB Report)
• ప్రపంచ మలేరియా నివేదిక (World Malaria Report)
• FAO (ఆహార, వ్యవసాయ సంస్థ):
  1. 1945లో ఏర్పడింది
  2. కేంద్రం రోమ్.
• ప్రపంచంలో ఆహార భద్రత, పోషణ స్థితి నివేదిక (SOFI)
• ఆహార ఔట్‌లుక్
• ILO (అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ):
  1. 1919లో ఏర్పడింది
  2. కేంద్రం జెనీవా
  3. 1969లో నోబెల్ శాంతి బహుమతి వచ్చింది.
• ప్రపంచ ఉపాధి, సామాజిక అవుట్‌లుక్ (World Employment and Social Outlook)
• ఇండియా ఎంప్లాయ్‌మెంట్ రిపోర్ట్ (ILO, IHD కలిసి)
• ప్రపంచ బ్యాంకు: పేదరికంపై నివేదికలు.
• UN విమెన్: మహిళల ప్రగతి నివేదిక.
• యునెస్కో: అక్షరాస్యత, విద్యపై గ్లోబల్ మానిటరింగ్ నివేదిక.

• ఇతర సంస్థలు:
  1. UNAIDS (HIV/AIDS నివేదికలు, కేంద్రం జెనీవా), ప్రపంచ ఆహార కార్యక్రమం WFP (కేంద్రం రోమ్
  2. 2020 నోబెల్ శాంతి బహుమతి పొందింది).

కొన్ని స్వచ్ఛంద, పరిశోధన సంస్థలు కూడా అంతర్జాతీయ స్థాయిలో నివేదికలు ఇస్తాయి. ఇవి ఐక్యరాజ్యసమితి సంస్థలు కావు కానీ పరీక్షల్లో ముఖ్యమైనవి.

• SIPRI (స్టాక్‌హోమ్ అంతర్జాతీయ శాంతి పరిశోధన సంస్థ):
  1. స్వీడన్ కేంద్రం
  2. సైనిక వ్యయం, ఆయుధ బదిలీలు, అణ్వాయుధాల నిల్వలపై ఏటా నివేదిక (SIPRI Yearbook) ఇస్తుంది.
• అమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనల్ (Amnesty International):
  1. మానవ హక్కుల సంస్థ
  2. 1961లో స్థాపన
  3. కేంద్రం లండన్. 1977 నోబెల్ శాంతి బహుమతి పొందింది.
• హ్యూమన్ రైట్స్ వాచ్: న్యూయార్క్ కేంద్రంగా ప్రపంచ నివేదిక ఇస్తుంది.
• ఆక్స్‌ఫామ్ (Oxfam):
  1. అసమానత్వంపై నివేదిక
  2. దావోస్ సమావేశాల సమయంలో విడుదలవుతుంది.
• ట్రాన్స్‌పరెన్సీ ఇంటర్నేషనల్: అవినీతి అవగాహన సూచీ.
• రిపోర్టర్స్ వితౌట్ బోర్డర్స్: పత్రికా స్వేచ్ఛ సూచీ.
• ప్రపంచ నిరాశ్రయుల అంతర్గత స్థానభ్రంశ నివేదిక (IDMC): జెనీవా కేంద్రంగా పనిచేసే సంస్థ.
• ఇంటర్నేషనల్ రెడ్ క్రాస్ (ICRC):
  1. జెనీవా
  2. హెన్రీ డునాంట్ స్థాపకుడు
  3. 1901 మొదటి నోబెల్ శాంతి బహుమతి పొందారు.
• ప్రపంచ ఆర్థిక అసమానత:
  1. అసమానత నివేదికలను కొన్ని సంస్థలు ఇస్తాయి
  2. ఇవి సంస్థల అంచనాలే, అధికారిక ప్రభుత్వ గణాంకాలు కావు అని గుర్తుంచుకోండి.

భారత ప్రభుత్వం యువజన వ్యవహారాలు, క్రీడల మంత్రిత్వ శాఖ ద్వారా క్రీడాకారులకు, కోచ్‌లకు జాతీయ క్రీడా పురస్కారాలు ఇస్తుంది. ఏ అవార్డు ఎవరికి ఇస్తారనేది పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• ప్రధాన పురస్కారాలు:
  1. మేజర్ ధ్యాన్‌చంద్ ఖేల్ రత్న – అత్యున్నత క్రీడా పురస్కారం
  2. అర్జున అవార్డు – క్రీడాకారులకు
  3. ద్రోణాచార్య అవార్డు – కోచ్‌లకు
  4. ధ్యాన్‌చంద్ అవార్డు – జీవితకాల సాధన
  5. తెన్జింగ్ నార్గే జాతీయ సాహస పురస్కారం – సాహస క్రీడలకు
  6. రాష్ట్రీయ ఖేల్ ప్రోత్సాహన్ పురస్కారం
  7. మౌలానా అబుల్ కలాం ఆజాద్ (MAKA) ట్రోఫీ – ఉత్తమ ప్రదర్శన చేసిన విశ్వవిద్యాలయానికి
• ప్రదానం: ఏటా ఆగస్టు 29న (జాతీయ క్రీడా దినోత్సవం) రాష్ట్రపతి భవన్‌లో రాష్ట్రపతి అందజేస్తారు.
• జాతీయ క్రీడా దినోత్సవం: హాకీ మాంత్రికుడు ధ్యాన్‌చంద్ పుట్టిన రోజు (29 ఆగస్టు 1905).
• పురస్కారం రూపం: ప్రతిమ/పతకం, ధ్రువపత్రం, నగదు బహుమతి.
• ఎంపిక: ప్రతి పురస్కారానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసే కమిటీ సిఫార్సు చేస్తుంది.
• క్రీడలు మరియు యువజన శాఖ: కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖ పథకాలు – ఖేలో ఇండియా, TOPS (టార్గెట్ ఒలింపిక్ పోడియం స్కీమ్) కూడా ఇదే చూస్తుంది.

ఖేల్ రత్న భారతదేశ అత్యున్నత క్రీడా పురస్కారం. ఇది గత నాలుగేళ్లలో అత్యుత్తమ ప్రదర్శన చేసిన క్రీడాకారులకు ఇస్తారు.

• ఏర్పాటు: 1991-92లో 'రాజీవ్ గాంధీ ఖేల్ రత్న' గా ప్రారంభమైంది.
• పేరు మార్పు: 2021 ఆగస్టులో 'మేజర్ ధ్యాన్‌చంద్ ఖేల్ రత్న' గా మార్చారు.
• తొలి గ్రహీత: విశ్వనాథన్ ఆనంద్ (చెస్) – 1991-92.
• తొలి మహిళా గ్రహీత: కర్ణం మల్లేశ్వరి (వెయిట్‌లిఫ్టింగ్) – 1994-95.
• ఎంపిక ప్రాతిపదిక: గత నాలుగేళ్లలో ఒలింపిక్స్, ప్రపంచ ఛాంపియన్‌షిప్, ఆసియా క్రీడలు, కామన్వెల్త్ క్రీడల్లో అత్యుత్తమ ప్రదర్శన.
• పురస్కారం: పతకం, ధ్రువపత్రం, నగదు బహుమతి (₹25 లక్షలు).
• ప్రముఖ గ్రహీతలు:
  1. సచిన్ టెండూల్కర్ (1997-98), లియాండర్ పేస్ (1996-97)
  2. అభినవ్ బింద్రా (2001), మేరీ కోమ్ (2009), సైనా నెహ్వాల్ (2009-10)
  3. సానియా మిర్జా (2015), పి.వి. సింధు (2016), సాక్షి మాలిక్ (2016)
  4. విరాట్ కోహ్లీ (2018), మీరాబాయి చాను (2018)
  5. రోహిత్ శర్మ (2020), మిథాలీ రాజ్ (2021), నీరజ్ చోప్రా (2021), సునీల్ ఛెత్రి (2021)
  6. గుకేశ్ డి., హర్మన్‌ప్రీత్ సింగ్, ప్రవీణ్ కుమార్, మను భాకర్ (2024 సంవత్సరానికి)
• ఒక్కసారి మాత్రమే: ఒక క్రీడాకారుడు జీవితంలో ఒక్కసారే ఈ అవార్డు అందుకోగలరు.

అర్జున అవార్డు క్రీడాకారులకు ఇచ్చే రెండవ అత్యున్నత జాతీయ క్రీడా పురస్కారం. ఇది ఖేల్ రత్న తర్వాతి స్థాయి.

• ఏర్పాటు: 1961లో ప్రారంభమైంది.
• ఎవరికి: గత నాలుగేళ్లలో నిలకడగా అద్భుత ప్రదర్శన చేసిన క్రీడాకారులకు ఇస్తారు. క్రీడాకారుల్లో నాయకత్వం, క్రీడాస్ఫూర్తి, క్రమశిక్షణ కూడా చూస్తారు.
• పురస్కారం: అర్జునుడి కాంస్య ప్రతిమ, ధ్రువపత్రం, నగదు బహుమతి (₹15 లక్షలు).
• అర్జున అవార్డు – జీవితకాల సాధన విభాగం: క్రీడల నుండి విరమించిన వారికి కూడా ఇస్తారు.
• ఎంపిక కమిటీ: క్రీడా మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు చేసే కమిటీ సిఫార్సు చేస్తుంది.
• ఒక్కసారి మాత్రమే: ఒకే క్రీడాకారుడికి అర్జున అవార్డు ఒక్కసారే ఇస్తారు.
• తెలుగు గ్రహీతలు: పుల్లెల గోపీచంద్ (1999), కొనేరు హంపి (2003) వంటి తెలుగు క్రీడాకారులు అర్జున అవార్డు పొందారు.

• తేడా గుర్తుంచుకోండి:
  1. ఖేల్ రత్న ఒక్కసారే ఇస్తారు
  2. అర్జున అవార్డు క్రీడాకారులకు, ద్రోణాచార్య అవార్డు కోచ్‌లకు ఇస్తారు. రెండింటికీ నగదు బహుమతి, ప్రతిమ ఉంటాయి.

కోచ్‌లకు ఇచ్చే ద్రోణాచార్య అవార్డు, జీవితకాల సాధనకు ఇచ్చే ధ్యాన్‌చంద్ అవార్డు పరీక్షల్లో జతలుగా అడుగుతారు.

• ద్రోణాచార్య అవార్డు (Dronacharya Award):
  1. 1985లో ప్రారంభమైంది.
  2. ఎవరికి: క్రీడాకారులకు శిక్షణ ఇచ్చే కోచ్‌లకు.
  3. పురస్కారం: ద్రోణాచార్యుని కాంస్య ప్రతిమ, ధ్రువపత్రం, నగదు (₹15 లక్షలు).
  4. రెగ్యులర్ కేటగిరీ, జీవితకాల సాధన కేటగిరీ ఉంటాయి.
  5. తెలుగు కోచ్: పుల్లెల గోపీచంద్ – 2009లో ద్రోణాచార్య (బ్యాడ్మింటన్, హైదరాబాద్).
• ధ్యాన్‌చంద్ అవార్డు (Dhyan Chand Award for Lifetime Achievement):
  1. 2002లో ప్రారంభం.
  2. ఎవరికి: క్రీడల నుండి విరమించినా క్రీడాభివృద్ధికి కృషి చేసిన క్రీడాకారులకు.
  3. ఖేల్ రత్న పేరు ధ్యాన్‌చంద్ గా మార్చిన తర్వాత కూడా ఇది కొనసాగుతోంది.
• తెన్జింగ్ నార్గే జాతీయ సాహస పురస్కారం:
  1. భూమి, నీరు, గాలి సాహస క్రీడల్లో సాధనకు
  2. 1993-94లో ప్రారంభం, 2001లో పేరు మార్చారు. ఎవరెస్ట్ తొలి అధిరోహకుడు తెన్జింగ్ నార్గే పేరు.
• రాష్ట్రీయ ఖేల్ ప్రోత్సాహన్ పురస్కారం: క్రీడలను ప్రోత్సహించే సంస్థలు, కార్పొరేట్లు, వ్యక్తులకు.
• మౌలానా అబుల్ కలాం ఆజాద్ (MAKA) ట్రోఫీ: అంతర్ విశ్వవిద్యాలయ క్రీడల్లో ఉత్తమ ప్రదర్శన చేసిన విశ్వవిద్యాలయానికి.

హాకీ మాంత్రికుడు మేజర్ ధ్యాన్‌చంద్ గౌరవార్థం క్రీడా పురస్కారాలను మరియు జాతీయ క్రీడా దినోత్సవాన్ని నిర్వహిస్తారు. ఆయన గురించిన ప్రశ్నలు ప్రతి పరీక్షలో వస్తాయి.

• జననం: 29 ఆగస్టు 1905, ప్రయాగ్‌రాజ్ (అలహాబాద్), ఉత్తరప్రదేశ్.
• ఒలింపిక్ స్వర్ణాలు: 1928 ఆమ్‌స్టర్‌డామ్, 1932 లాస్ ఏంజెలిస్, 1936 బెర్లిన్ – మూడు స్వర్ణాలు.
• బిరుదు: 'హాకీ మాంత్రికుడు (The Wizard)'.
• పురస్కారం: 1956లో పద్మభూషణ్.
• జాతీయ క్రీడా దినోత్సవం: ప్రతి ఏటా 29 ఆగస్టు.
• స్టేడియం: న్యూఢిల్లీలోని నేషనల్ స్టేడియం 'మేజర్ ధ్యాన్‌చంద్ నేషనల్ స్టేడియం' గా పిలుస్తారు.
• ఖేల్ రత్న: ఆయన పేరు 2021లో పెట్టారు.
• క్రీడా దినోత్సవ కార్యక్రమాలు: 'ఫిట్ ఇండియా మూవ్‌మెంట్' (2019, ఆగస్టు 29న ప్రారంభం) కూడా ఈ రోజే మొదలైంది.
• ఖేలో ఇండియా: యువ క్రీడాకారులను ప్రోత్సహించే పథకం (2018 నుండి ఖేలో ఇండియా క్రీడలు).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఆగస్టు 29 = ధ్యాన్‌చంద్ = క్రీడా దినోత్సవం = అవార్డుల ప్రదానం – ఈ నాలుగు ఒకే రోజుకు సంబంధించినవి.

• మేజర్ ధ్యాన్‌చంద్ గురించి:
  1. ఆయన ఆత్మకథ పేరు 'గోల్'
  2. భారత సైన్యంలో సేవ చేశారు. 1956లో పద్మభూషణ్ అందుకున్నారు.

అన్ని క్రీడా పురస్కారాల ముఖ్యాంశాలను ఒకే చోట చూసి పరీక్షకు ముందు వేగంగా పునశ్చరణ చేసుకోండి.

• ఖేల్ రత్న:
  1. 1991-92
  2. అత్యున్నత
  3. తొలి గ్రహీత విశ్వనాథన్ ఆనంద్.
• అర్జున:
  1. 1961
  2. క్రీడాకారులు
  3. నాలుగేళ్ల ప్రదర్శన.
• ద్రోణాచార్య:
  1. 1985
  2. కోచ్‌లు.
• ధ్యాన్‌చంద్ అవార్డు:
  1. 2002
  2. జీవితకాల సాధన.
• తెన్జింగ్ నార్గే: సాహస క్రీడలు.
• MAKA ట్రోఫీ: అంతర్ విశ్వవిద్యాలయ క్రీడల్లో అగ్రస్థానం.
• ఇతర పురస్కారాలు:
  1. పద్మ పురస్కారాలు, భారతరత్న – క్రీడాకారులకు కూడా ఇస్తారు.
  2. భారతరత్న పొందిన తొలి క్రీడాకారుడు సచిన్ టెండూల్కర్ (2014).
• అంతర్జాతీయ పురస్కారాలు:
  1. లారియస్ వరల్డ్ స్పోర్ట్స్ అవార్డ్స్ (క్రీడల ఆస్కార్)
  2. సచిన్ టెండూల్కర్ 'లారియస్ స్పోర్టింగ్ మూమెంట్' (2011 ప్రపంచ కప్ విజయం) అందుకున్నారు.
• విజ్డన్ క్రికెటర్ ఆఫ్ ది ఇయర్: విజ్డన్ ప్రకటిస్తుంది.
• ICC హాల్ ఆఫ్ ఫేమ్: క్రికెట్‌లో ఉత్తమ ఆటగాళ్లకు ICC ఇచ్చే గౌరవం.