ఆంధ్రలో బౌద్ధ, జైన మతాలు (Buddhism & Jainism in Andhra)

బుద్ధుని కాలంలోనే బౌద్ధ ఆలోచనలు దక్షిణాదికి చేరాయని బౌద్ధ గ్రంథాలు చెబుతాయి. మౌర్యుల కాలంలో అశోకుని ధర్మ ప్రచారంతో ఆంధ్రలో బౌద్ధం బలపడింది. శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకుల కాలంలో (సుమారు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం – క్రీ.శ.

3వ శతాబ్దం) ఆంధ్ర దేశం భారతదేశంలోనే ముఖ్య బౌద్ధ కేంద్రంగా వెలిగింది.

• బావరి కథ: సుత్తనిపాతం ప్రకారం అస్సక రాజ్యంలో గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న బ్రాహ్మణుడు బావరి తన 16 మంది శిష్యులను బుద్ధుని వద్దకు పంపాడు. వారు బౌద్ధం స్వీకరించి తిరిగి వచ్చారని కథ.
• అశోకుని కాలం:
  1. 13వ శిలా శాసనంలో ఆంధ్రుల ప్రస్తావన ఉంది.
  2. కర్నూలు జిల్లాలో ఎర్రగుడి, రాజుల మందగిరి శాసనాలు ఉన్నాయి.
  3. అమరావతిలో అశోకుని స్తంభ శాసన ముక్క దొరికింది.
• సంప్రదాయ కథ: టిబెటన్ బౌద్ధ సంప్రదాయం ప్రకారం బుద్ధుడు ధాన్యకటకంలో 'కాలచక్ర' బోధన చేశాడు. దీనికి చారిత్రక ఆధారం లేదు, కానీ ఈ విశ్వాసం వల్ల 2006లో దలైలామా అమరావతిలో కాలచక్ర ఉత్సవం నిర్వహించారు.
• వ్యాప్తికి కారణాలు:
  1. రాజుల, రాణుల ఆదరణ (శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకులు)
  2. వర్తకులు, వృత్తి సంఘాల దానాలు – వ్యాపార మార్గాల వెంట స్తూపాలు
  3. కృష్ణా, గోదావరి నదీ తీరాలు, ఓడరేవుల ద్వారా శ్రీలంక, ఆగ్నేయాసియాతో సంబంధాలు
  4. సులభమైన బోధన, కుల వివక్ష లేకపోవడం
• స్థావరాల విస్తృతి: ఆంధ్రలో 100కు పైగా బౌద్ధ స్థావరాలు గుర్తించారని చెబుతారు. ఇవి ఎక్కువగా నదీ తీరాలు, సముద్ర తీరం వెంట ఉన్నాయి.

భట్టిప్రోలు (Bhattiprolu) ఆంధ్రలోని అతి ప్రాచీన బౌద్ధ స్తూపాల్లో ఒకటి. ఇది బాపట్ల జిల్లాలో (పాత గుంటూరు జిల్లా) కృష్ణా నదికి దగ్గరగా ఉంది. ఇక్కడ దొరికిన శాసనాల లిపి తెలుగు లిపి పరిణామ చరిత్రలో చాలా ముఖ్యం.

• తవ్వకాలు: 1892లో అలెగ్జాండర్ రీ (Alexander Rea) ఇక్కడ తవ్వకాలు చేశారు.
• కాలం: సుమారు క్రీ.పూ. 3వ – 2వ శతాబ్దాలకు చెందినదిగా భావిస్తారు (మౌర్యుల కాలం లేదా వెంటనే తర్వాత).
• ధాతు పేటికలు (Relic Caskets): స్తూపంలో రాతి పేటికలు దొరికాయి. వాటిలో బుద్ధుని అస్థి ధాతువు, స్ఫటిక పాత్రలు, బంగారు పూలు ఉన్నాయి.
• శాసనాలు: పేటికలపై ప్రాకృత భాషలో శాసనాలు ఉన్నాయి.
• కుబేరకుడు (Kuberaka) అనే రాజు పేరు ఉంది. ఆయన ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించిన స్థానిక రాజు అని భావిస్తారు.
• 'నిగమ' (వర్తకుల సంఘం), 'గోష్ఠి' (కమిటీ) వంటి సంఘాల ప్రస్తావన ఉంది.
• భట్టిప్రోలు లిపి (Bhattiprolu Script): ఇది బ్రాహ్మీ లిపికి దక్షిణాది రూపాంతరం.
• అశోకుని బ్రాహ్మీ కంటే కొన్ని అక్షరాల్లో తేడాలు ఉన్నాయి.
• తెలుగు-కన్నడ లిపులకు తొలి పూర్వ రూపంగా దీన్ని చెబుతారు.
• ప్రాముఖ్యం: శాతవాహనులకు ముందే ఆంధ్రలో బౌద్ధ సంఘాలు, వర్తక సంఘాలు, స్థానిక రాజులు ఉన్నారని భట్టిప్రోలు నిరూపిస్తుంది.

అమరావతి (Amaravati) మహాస్తూపం లేదా మహాచైత్యం ఆంధ్రలోని అతిపెద్ద, అత్యంత ప్రసిద్ధ బౌద్ధ స్తూపం. ఇది ప్రాచీన ధాన్యకటకం (ధరణికోట) దగ్గర కృష్ణా నది ఒడ్డున ఉంది. మౌర్యుల కాలంలో మొదలై, శాతవాహనుల కాలంలో అత్యున్నత స్థాయికి చేరింది.

• కాలం: సుమారు క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం నుంచి క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం వరకు వేర్వేరు దశల్లో నిర్మాణం, విస్తరణ జరిగింది.
• కనుగొనడం:
  1. 1797లో కల్నల్ కాలిన్ మెకంజీ (Colin Mackenzie) ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించారు; తర్వాత సర్వే చేయించారు.
  2. అప్పటికే స్థానికులు స్తూపం రాళ్లను ఇళ్ల నిర్మాణానికి, సున్నం కోసం తీసుకెళ్లడం వల్ల చాలా భాగం నాశనమైంది.
  3. 1845లో వాల్టర్ ఇలియట్ (Walter Elliot) సేకరించిన శిల్పాలు 'ఇలియట్ మార్బుల్స్'. ఇవి ఇప్పుడు లండన్‌లోని బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి.
  4. చాలా శిల్పాలు చెన్నై ప్రభుత్వ మ్యూజియంలో, కొన్ని అమరావతి మ్యూజియంలో ఉన్నాయి.
• అమరావతి శిల్ప శైలి (Amaravati School of Art):
  1. పల్నాడు ప్రాంతపు తెల్ల-ఆకుపచ్చ సున్నపురాయి (Palnadu marble) వాడారు.
  2. బుద్ధుని జీవితం, జాతక కథలు, రాజ దర్బార్లు, సామాన్యుల జీవితం చెక్కారు.
  3. తొలి దశలో బుద్ధుడిని చిహ్నాలతో (పాదముద్రలు, బోధి వృక్షం, ఖాళీ సింహాసనం, ధర్మచక్రం), తర్వాత మానవ రూపంలో చూపారు.
  4. శిల్పాల్లో చలనం, సహజత్వం ఎక్కువ. గాంధార, మథురలతో పాటు భారతదేశపు మూడు ముఖ్య శైలుల్లో ఒకటి.
• నిర్మాణం: పెద్ద గుమ్మటం (అండ), చుట్టూ రాతి కంచె (వేదిక), నాలుగు దిక్కుల్లో ఆయక వేదికలు, ఆయక స్తంభాలు.
• చైత్యక శాఖ: అమరావతి మహాసాంఘిక బౌద్ధుల్లో 'చైత్యక' శాఖకు కేంద్రంగా ఉండేదని భావిస్తారు.

ఆచార్య నాగార్జునుడు (Acharya Nagarjuna) మహాయాన బౌద్ధంలో అత్యంత గొప్ప తత్వవేత్త. సుమారు క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దంలో జీవించాడని భావిస్తారు.

ఆయన ఆంధ్ర ప్రాంతంతో – ముఖ్యంగా శ్రీపర్వతం (నాగార్జునకొండ), ధాన్యకటకంతో – ముడిపడి ఉన్నాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఆయనను 'రెండవ బుద్ధుడు' అని గౌరవిస్తారు.

• మాధ్యమిక వాదం (Madhyamika): నాగార్జునుడు స్థాపించిన మహాయాన తత్వ శాఖ.
• దీన్నే 'శూన్యవాదం (Shunyavada)' అంటారు.
• ప్రతి వస్తువు ఇతర కారణాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది
• దానికి స్వతంత్ర స్వభావం లేదు – ఇదే 'శూన్యత'.
• 'అతి' కి, 'అసలు లేదు' కి మధ్య మార్గం – అందుకే 'మాధ్యమిక' (మధ్యే మార్గం).
• ముఖ్య రచనలు:
  1. మూలమాధ్యమిక కారిక (మాధ్యమిక కారిక) – ప్రధాన గ్రంథం
  2. సుహృల్లేఖ (Suhrllekha) – 'స్నేహితునికి లేఖ'; ఒక శాతవాహన రాజుకు రాసిన లేఖ (యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి అని సంప్రదాయం)
  3. రత్నావళి – రాజుకు ధర్మ బోధ
• శాతవాహనులతో సంబంధం: సంప్రదాయం ప్రకారం ఒక శాతవాహన రాజు నాగార్జునుని కోసం శ్రీపర్వతంపై విహారం నిర్మించాడు.
• హ్యూయన్ త్సాంగ్ ప్రస్తావన: చైనా యాత్రికుడు హ్యూయన్ త్సాంగ్ నాగార్జునుడు ఒక శాతవాహన రాజు ఆదరణలో కొండపై విహారంలో నివసించాడని రాశాడు.
• నాగార్జునకొండ: ఈ ప్రదేశానికి ఆయన పేరు వచ్చిందని సంప్రదాయం. నాగార్జునసాగర్, నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయం (గుంటూరు) కూడా ఆయన పేరుమీదే.
• గమనిక: రసవాదం (Alchemy) గ్రంథాలు రాసిన నాగార్జునుడు వేరే వ్యక్తి కావచ్చని చాలామంది చరిత్రకారులు భావిస్తారు.

బుద్ధుని మరణం తర్వాత బౌద్ధ సంఘంలో అభిప్రాయ భేదాలు వచ్చి అనేక శాఖలు ఏర్పడ్డాయి. ఆంధ్ర ప్రాంతం మహాసాంఘిక (Mahasanghika) శాఖకు బలమైన కేంద్రంగా ఉంది. మహాయాన బౌద్ధం పుట్టుకలో ఆంధ్రలోని మహాసాంఘికుల పాత్ర చాలా ఉందని పండితులు భావిస్తారు.

• రెండవ బౌద్ధ సంగీతి (వైశాలి): ఇక్కడే సంఘం రెండుగా చీలింది:
• స్థవిరవాదులు (Sthaviravada / థేరవాదులు) – పాత నియమాలను గట్టిగా పాటించేవారు
• మహాసాంఘికులు (Mahasanghika) – మార్పులకు సిద్ధంగా ఉన్న పెద్ద వర్గం
• ఆంధకులు (Andhakas): బుద్ధఘోషుడు రాసిన కథావత్థు వ్యాఖ్యానంలో ఆంధ్రలోని మహాసాంఘిక ఉపశాఖలను కలిపి 'ఆంధకులు' అన్నారు. అవి:
• పూర్వశైలీయులు (Purvasaila) – ధాన్యకటకం తూర్పు కొండ
• అపరశైలీయులు (Aparasaila) – పశ్చిమ కొండ
• రాజగిరికులు (Rajagirika)
• సిద్ధార్థికులు (Siddharthika)
• చైత్యక శాఖ (Chaityaka / Chaityavada):
  1. చైత్యాలు (స్తూపాలు) ఆరాధనకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన శాఖ.
  2. మహాదేవుడు అనే భిక్షువు స్థాపించాడని సంప్రదాయం.
  3. అమరావతి/ధాన్యకటకం ఈ శాఖ కేంద్రం అని భావిస్తారు.
• నాగార్జునకొండ శాసనాల్లో శాఖలు: అపరమహావినసేలియులు, బహుశ్రుతీయులు, మహీశాసకులు, థేరవాదులు (శ్రీలంక భిక్షువులు).
• హ్యూయన్ త్సాంగ్ (Hiuen Tsang): సుమారు క్రీ.శ. 639–640లో ధాన్యకటకాన్ని సందర్శించాడు. అక్కడ కొన్ని నెలలు ఉండి అభిధర్మం చదివాడు. అప్పటికే చాలా విహారాలు పాడుబడ్డాయని రాశాడు.
• వజ్రయాన దశ: తర్వాతి కాలంలో శాలిహుండం, శంకరం వంటి చోట్ల వజ్రయాన (తాంత్రిక) బౌద్ధ ఆనవాళ్లు కనిపిస్తాయి.

ఉత్తర కోస్తా ఆంధ్ర (శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, విశాఖపట్నం, అనకాపల్లి) లో సముద్ర తీరం వెంట అనేక బౌద్ధ క్షేత్రాలు ఉన్నాయి. ఇవి కళింగ ప్రాంతానికి, సముద్ర వ్యాపార మార్గాలకు దగ్గరగా ఉండటం వల్ల శ్రీలంక, ఆగ్నేయాసియాతో సంబంధాలు కలిగి ఉన్నాయి.

• శాలిహుండం (Salihundam): శ్రీకాకుళం జిల్లా, వంశధార నది ఒడ్డున.
• 1919లో గిడుగు వెంకట రామమూర్తి గుర్తించారు.
• స్తూపాలు, చైత్యాలు, విహారాలు ఉన్నాయి.
• తర్వాతి దశలో వజ్రయాన (తాంత్రిక) బౌద్ధ దేవతల శిల్పాలు దొరికాయి – హీనయాన, మహాయాన, వజ్రయాన మూడు దశలు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.
• తొట్లకొండ (Thotlakonda): విశాఖపట్నం దగ్గర, భీమునిపట్నం మార్గంలో కొండపై.
• 1976లో భారత నౌకాదళం (Indian Navy) వైమానిక సర్వేలో గుర్తించారు.
• సుమారు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం – క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం మధ్య కాలం.
• రాతిలో చెక్కిన నీటి తొట్లు ఉండటం వల్ల 'తొట్లకొండ' అనే పేరు వచ్చింది.
• బావికొండ (Bavikonda): విశాఖపట్నం దగ్గర, తొట్లకొండకు సమీపంలో.
• 'బావి' (నీటి బావులు) ఉండటం వల్ల ఈ పేరు.
• ఒక కలశంలో ఎముక ముక్క (బుద్ధుని ధాతువు అని భావిస్తారు) దొరికింది.
• పావురాలకొండ (Pavurallakonda): భీమునిపట్నం దగ్గర మరో బౌద్ధ స్థావరం.
• శంకరం (Sankaram): అనకాపల్లి దగ్గర. రెండు కొండలు – బొజ్జనకొండ, లింగాలకొండ.
• రాతిలో చెక్కిన స్తూపాలు (Rock-cut stupas), గుహలు ఉన్నాయి.
• 1906–07లో అలెగ్జాండర్ రీ తవ్వకాలు చేశారు.
• 'బొజ్జన' అనే పేరు 'బుద్ధుడు' పదం నుంచి వచ్చిందని భావిస్తారు.
• రామతీర్థం – గురుభక్తులకొండ: విజయనగరం జిల్లా. బౌద్ధ విహారాల శిథిలాలు ఉన్నాయి.

కృష్ణా, గోదావరి నదుల లోయలు, ముఖద్వారాలు బౌద్ధ క్షేత్రాలతో నిండి ఉన్నాయి. ఓడరేవుల దగ్గర ఉన్న స్తూపాలు వ్యాపారులు, నావికుల దానాలతో వెలిశాయి. క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దం నాటికి ఆంధ్రలో బౌద్ధం క్షీణించింది.

• ఘంటసాల (Ghantasala): కృష్ణా జిల్లా, సముద్ర తీరానికి దగ్గర.
• ప్రాచీన ఓడరేవు. టాలెమీ దీన్ని 'కంటకస్సిల (Kantakossyla)' అని పేర్కొన్నాడని భావిస్తారు.
• ఇక్కడి స్తూపం, శాసనాలు, రోమన్ నాణేలు విదేశీ వ్యాపారాన్ని చూపుతాయి.
• జగ్గయ్యపేట (Jaggayyapeta): ఎన్టీఆర్ జిల్లా (పాత కృష్ణా). ప్రాచీన పేరు బేతవోలు.
• ఆంధ్రలోని అతి ప్రాచీన స్తూప శిల్పాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి (సుమారు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం).
• ఇక్ష్వాకు రాజు వీరపురుషదత్తుని కాలపు శాసనాలు కూడా ఉన్నాయి.
• గుంటుపల్లి (Guntupalli): ఏలూరు జిల్లా (పాత పశ్చిమ గోదావరి).
• కొండను తొలచి చేసిన వృత్తాకార చైత్యగృహం (Rock-cut circular chaitya) ఇక్కడి ప్రత్యేకత.
• రాతి విహారాలు, అనేక చిన్న స్తూపాలు ఉన్నాయి.
• ఇతర స్థావరాలు: చందవరం (ప్రకాశం – రెండు అంతస్తుల స్తూపం), గోలి (పల్నాడు), గుమ్మడిదుర్రు, అమరావతి, నాగార్జునకొండ.
• బౌద్ధ క్షీణతకు కారణాలు:
  1. రాజుల ఆదరణ పోవడం – విష్ణుకుండినులు, తూర్పు చాళుక్యులు వైదిక, శైవ మతాలను ఆదరించారు.
  2. విదేశీ వ్యాపారం తగ్గి, దాతలైన వర్తకుల ఆదాయం పడిపోయింది.
  3. శైవ, వైష్ణవ భక్తి ఉద్యమాల ప్రభావం.
  4. సంఘంలో శాఖల విభేదాలు, తర్వాతి తాంత్రిక పద్ధతులు.
  5. కొన్ని బౌద్ధ క్షేత్రాలు తర్వాత శైవ క్షేత్రాలుగా మారాయని కొందరు చరిత్రకారుల అభిప్రాయం (ఉదా: అమరావతిలోని అమరేశ్వర ఆలయం).

ఆంధ్రలో బౌద్ధం అంత విస్తృతంగా కాకపోయినా, జైన మతం కూడా చాలా కాలం ఉనికిలో ఉంది. కళింగ రాజు ఖారవేలుడు జైనుడు కావడంతో తీర ప్రాంతాల్లో తొలి జైన ప్రభావం కనిపిస్తుంది.

తర్వాత రాష్ట్రకూటులు, తూర్పు చాళుక్యులు, వేములవాడ చాళుక్యుల కాలంలో జైనం బాగా ఆదరణ పొందింది.

• కుందకుందాచార్యుడు: ప్రసిద్ధ దిగంబర జైన ఆచార్యుడు. సంప్రదాయం ప్రకారం అనంతపురం జిల్లాలోని కొనకొండ్ల ఆయన జన్మస్థలం/నివాస స్థలం. 'సమయసారం' వంటి గ్రంథాలు రచించాడు.
• రామతీర్థం (Ramatheertham): విజయనగరం జిల్లా.
• కొండలపై జైన గుహలు, తీర్థంకరుల శిల్పాలు ఉన్నాయి.
• ఇదే ప్రాంతంలో గురుభక్తులకొండపై బౌద్ధ శిథిలాలు కూడా ఉన్నాయి – రెండు మతాల కేంద్రం.
• దానవులపాడు (Danavulapadu): వైఎస్ఆర్ కడప జిల్లా, పెన్నా నది ఒడ్డున.
• ముఖ్యమైన జైన కేంద్రం. జైన ఆలయ అవశేషాలు, తీర్థంకర విగ్రహాలు దొరికాయి.
• నిషిధి శిలలు (సల్లేఖన – ఉపవాసంతో దేహత్యాగం చేసినవారి స్మారక శిలలు) ఉన్నాయి.
• రాష్ట్రకూటుల కాలం (సుమారు 9వ – 10వ శతాబ్దాలు) నాటి శాసనాలు ఉన్నాయి.
• తూర్పు చాళుక్యుల ఆదరణ:
  1. కుబ్జ విష్ణువర్ధనుని రాణి అయ్యన మహాదేవి బెజవాడ (విజయవాడ) లో 'నడుంబి వసతి' అనే జైన ఆలయానికి దానం చేసింది.
  2. అమ్మరాజు II వేయించిన కలుచుంబర్రు శాసనం జైన ఆలయానికి దానాన్ని తెలుపుతుంది.
• తెలంగాణ జైన కేంద్రాలు: కొలనుపాక (కుల్పాక్జీ – ఆదినాథుని ఆలయం), వేములవాడ. వేములవాడ చాళుక్య రాజు అరికేసరి II కన్నడ జైన కవి పంపను ఆదరించాడు. పంప సోదరుడు జినవల్లభుడు కుర్క్యాల శాసనం (కరీంనగర్) వేయించాడు.